Ulttyq kod hám qazaqtyń jady

Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń bas­ty sharty – sol ulttyq kodty saq­taı bilý. Onsyz jańǵyrý dege­nińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», dep atap ótken edi. 

Joǵaryda Memleket basshysy aıtyp otyrǵan ulttyq kod máselesine  toqtalsaq, bul asa tereń uǵym. Ulttyq kod degenimiz – ulttyq bolmys. Iаǵnı, bir halyqty basqa halyqtan ajyratyp, tanytatyn jáne sol halyqtyń álem qaýymdastyǵy aldynda basqaǵa uqsamaıtyn tanym-túsinigi men bitim-bolmysyn aıqyndap turatyn sıpaty. Bul sıpattyń ereksheligi  – dara halyqtyń jaratylysyndaǵy aıyryqsha antropologııalyq genezı­sinen bastap, ǵasyrlar boıy úzilmeı kele jatqan dástúr-salty, minez-qulqy, arman-muraty, tili men dili, turmystyq-sharýashylyq negizderine deıin tolyq qamtı alýynda. Bir sózben aıtqanda, etnostyń tutastyǵyn saqtap turǵan kiltiniń bútin bolýy. 

Qazirgi jahandaný kezeńinde joıy­lyp ketýden aman qalýyn oılaǵan árbir halyq  aldymen óziniń baıyrǵy rýhanı-tektik qasıetterin meıilinshe jańǵyrtyp, osy arqyly zamanaýı ǵalamdyq básekelestikke tótep bere alý jaǵyn eskergeni jón. 
Biz búgingi jylandaı jutynyp turǵan myna ǵasyrda qazaqtyǵymyzdy saqtap, ult retinde joıylyp ketpeı, qalaı aman qalmaqpyz? Ol úshin ulttyq kodty jańǵyrtyp, «búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jady­nyń tuǵyrnamasy» kerek. Al ulttyq jady degenimiz ne? Ol sol halyqtyń boıyna bitken ańǵarympazdyǵy men suńǵylalyq qasıeti. Mysaly, aýyz ádebıetimizde baǵzydan kele jatqan  «Aıaz bı» atty ertegi bar.  Onda Madan degen han qyryq ýázirine «Eń jaman adamdy tabyńdar!» dep tapsyrma beredi. Ýázirlerdiń taýyp kelgeni «jaman adam» bolmaı shyǵady. Ol ań­ǵarympazdyq, suńǵylalyq qasıetke ıe ári ulttyq jadysyn saqtaǵan jan eken.  

Taǵy bir mysal, kúlli qazaqqa aty málim Tolybaı synshy jolaýshylap kele jatyp, anadaı jerde qumǵa kómi­lip, qýaryp jatqan jylqynyń bas súıe­gin kózi shalady. Tizgindi tartyp tu­ra qalyp «Mynaý eren júıriktiń basy eken, ımek tumsyq, bóken tanaý, kózi­niń oıyndysy tereń, jarqabaq, eki jaqtyń ortasy alshaq, tisteri áli jaltyrap tur, súıegi qandaı asyl edi janýardyń. Tumsyǵyna qaraǵanda shoqtyǵy bıik, aıaǵy uzyn, qoıantirsek, serpini qatty, sińirli eken. Qumdaýyt, bosań, kóbeleń jerde báıge bermeıtin, jasy toǵyzdan asyp, onǵa qaraǵan shaǵynda ólgen eken, janýar. О́lgenine úsh jyl bolypty», depti.
Minekı, ulttyq jadysy búlinbe­gen burynǵy ata-babalarymyz qý súıekke qarap-aq onyń qandaı janýar bolǵanyn aıtyp bergen. Joǵarydaǵy qýbas arqyly tulpardy jazbaı tany­ǵan Tolybaı da, hannyń is-árketinen onyń tek-tuqymyn bile qoıǵan Jaman da osy «ulttyq kod – ulttyq jady» ilimin ıgergender.
Qazirgi qazaq osy qabiletinen aıy­­ry­lyp qaldy. Tipti kóz aldynda kórinip turǵan dos pen dushpandy ajyratpaıdy. Tónip kelgen dúnıeniń paıdasy men zııanyn ańǵarmaıdy. Qazir elimiz boıynsha tergelip jatqan qylmystyq isterdiń kóbi – alaıaqtyq. Eki qazaqtyń biri «páter alyp berem», «bankten jeńildetilgen nesıe áperem...» t.b. alaıaqtar ýádesine aldanǵandar. Iаǵnı, halyqtyń boıynda ózin-ózi saqtandyratyn, tereń suńǵylalyq qabileti joıylǵan.   

Mundaı kúıge óziniń baıyrǵy tabıǵı tek-tanymnan aıyrylǵan ha­lyq ushyraǵysh bolady deıdi, ǵa­lymdar. Kezinde fransýz otary bolǵan Marokko eliniń tarıhshysy Abdýlla Laýrı óziniń 1967 jyly aǵylshyn tilinde jaryq kórgen eńbeginde  «Otarlaýshylar bizdiń ishki jan-dúnıemizdi tonap, jaratylys syılaǵan tabıǵı tanym-qabiletimizden ajyratty. О́zimizdi qansha táýelsizbiz desek te, báribir qarańǵylyq qursaýy­nan qutyla alar emespiz» deýi qazirgi bizdiń de dýshar bolyp otyrǵan kúıdiń bir kórinisi ispettes. Memleket basshy­sy maqalasynda «ulttyq kod – ulttyq jadyny jańǵyrtý arqyly rýhanı quldyqtan qutylyńdar» dep turǵan joq pa?!