Taqyryby bárin aıtyp tur desek te, avtordyń oıyn durys túsingen, «jahandaný dáýirinde «nege jatqa ketesiń», degen saýaldyń ózi maǵynasyz ári kúlkili» ekendigi jaıly aıtqan jalǵyz adam Aıdos Sarym eken. Al ol: «Jalpy, qyzdarymyzdy eshkimge bermeımiz degenimizdiń ózi olardy malmen teń sanaıtyn agrarlyq, arhaıkalyq sana» degen daýly pikirmen bastasa da: «...ynjyq bolmaıyq, ıt bolmaıyq, básekege qabiletti, bilimdi, parasatty, baı-qýatty bolaıyq! Sonda qyzdarymyz eshqaıda ketpeıdi» dep durys qorytyndy jasapty. «Budan asyryp qalaı aıtýǵa bolady?» deıdi avtor da.
Iá, adam kináni eń aldymen ózinen izdeý kerek, qyzdarymyzdyń sheteldikterge ketýine basty kináli biz – erkekter. Bul – shyndyqtyń úlken bóligi, biraq bóligi ǵana. Endi máseleniń qalǵan bóligin qaraıyq.
Birinshiden, álemde 7 ata ǵana emes, is júzinde odan áldeqaıda ári ketpeı qyz alyspaıtyn, mundaı tuqymy taza erekshe ult bolatynyn estip, tánti bolǵan sheteldikterdiń alysty oılaıtyndarynyń endi qazaqtan qyz alýǵa umtylǵany umtylǵan, ony toqtata almaımyz. Sol úshin olar dúnıe-puldy da, ýádeni de úıip-tógedi. Jáne olar mindetti túrde qazaqtyń qyzdarynyń aı mańdaıly aıaýlysyn, aqyldysyn, qysqasy, tek jaqsysyn alady. Jamany ózinde de tolyp jatyr. Al «alyptyń anadan» týatynyn qazaq baǵzy zamannan beri biledi. Ákeden 10 ul týsa da, ákege solardyń bireýi ǵana tartady! Bul – tabıǵattyń zańy. Er adamnyń tuqymy qansha asyl bolǵanymen, toǵyz aı boıy nár beretin ana qursaǵy, asa qunarly bolmasa da, óz degenin isteıdi.
Ekinshi jaǵynan, sheteldikterge jaqsy turmaq, jaman qyzdyń ózin berýge bolmaıdy. Nege? «Jaman bıeni jabýla da, qulynyn al!» dep dana qazaq beker aıtpaǵan. Keı áıel aqyl-parasattyń padıshasy deýge kelmese de, onyń qursaǵy altyn bolady. Ádilettigi sheksiz Alla taǵala bir jaǵynan az bergenin, ekinshi jaǵynan artyq berýmen toltyrady. Osylaısha ol árqashan tepe-teńdikti saqtap otyrady. Meniń bolystyń qyzy, ot tildi, oraq aýyzdy naǵashy ájem sińlisi men kúıeý balasynyń ul-qyzdary jaıly: «Ákesi – saqaý, sheshesi – maqaý, bular qaıdan shyqqan saıypqyrandar?!» dep, ázil-shyny aralas tańǵalyp otyrýshy edi. Aınalaǵa mán bere qarasaq, ondaı mysaldyń kóp ekenin baıqaý qıyn emes.
Sol sebepti, qaı ult bolsyn qyzdaryn syrtqa jibermeýge tyrysady. Qyz – ulttyń eń basty qundylyǵy. «Adamnyń basy – Allanyń doby», qyz qaıda barmaıdy» deýge áste bolmaıdy. «Kimmen turmys qurady, ony árkim ózi biledi, ol jeke adamnyń quqyǵy» degen kelesi ásirebatysshyl ustanym da bizdiń túbimizge jetip tynady.
Ataqty «Mahabbat, qyzyq mol jyldardaǵy» Zaıkúldiń prototıpi bolǵan qyzdyń obkom hatshylyǵyna deıin joǵarylaǵan kúıeýi, Máskeýde oqyǵan 3 qyzy bar edi. Sol qyzdyń bári sheteldikterge turmysqa shyqqanda, Keńes ókimeti «tárbıe bere almaǵany úshin» olardyń ákesin qyzmetinen bosatyp edi...
Muny ne úshin aıtyp otyrmyz? Jigitterdiń kináli ekenin moıyndadyq. Degenmen, eki jaq biriniń sońynan biri emes, bir-birine qarsy júrgende ǵana kezdesedi. Úıdiń qabyrǵasynda ilýli turǵan myltyq spektakl bitkenshe qalaıda atylatyn sahnalyq zańdylyq bar. Biraq, ol da ómirden alynǵan. Elimizde jas otbasylardyń kúıreýi nege kóp? Onyń sebebi, búgingi qyzdarda úıelmen bolǵan soń ómirde úıilip-tógilip turatyn qıyndyqtardy sheshýdiń eń ońaı ádisi ajyrasý degen sananyń qalyptasqanynda jatyr. Olardyń otaý esigin attarda «bul men qonaq úıden shyn óz úıime keldim, súıegim shyǵatyn otanym» dep qaramaıtynynda. Memleketimiz arab elderi sekildi qyzdaryn zańmen qorǵaýdy, ıdeologııalyq jumysty jandandyrýdy, ulttyq jańǵyrýdy qatar júrgizýi, ata-analar memleketke bul baǵytta qoldaý kórsetýi arqyly ǵana nátıje shyǵady. Sonda ǵana olar shynaıy baqytqa jetedi. Sebebi, sheteldikke shyqqandardyń ishinde barǵan jerinde baǵy ashylǵanynan, baǵy janbaı ajyrasqany kóp bolmasa, az emes...
Eki ǵana mysal keltireıik.
...60-jyldary sovhoz dırektorynyń shoferi, jas jigittiń kelinshegi bas mamandardyń áıelderimen dastarqandas bolyp qalady. Sonda álgilerdiń bireýi oǵan: «Saǵan bizben teńdes, tabaqtas bolý qaıda, ornyńdy bil» degen syńaıly sóz aıtady. Kelinshek ornynan turady da, kózinen ot shashyp: «Men endi sizdermen bizdiń Batekeń dırektor bolǵanda sóılesemin!» dep shyǵyp ketedi... Keshke kúıeýi jumystan kelgen soń «Tashkentke oqýǵa barasyń jáne tek kúndizgi bólimge túsesiń, myqty maman bolyp shyǵasyń. Men el ishindemin, qoryqpa, ýaıymdama!» deıdi. Kúıeýi oqyp jatady, kelinshegi jumys istep, arasynda balany da týyp, olardy ósirip te jatady.
Instıtýt bitirip, ózderiniń aýdanyna agronom bolyp jumysqa turǵan joldasynyń kóılegin kúnige jýyp berip turady. Jumysta alǵyr jas jigitti baıqap júrgen raıkomnyń birinshi hatshysy egistikte bir jolyqqanynda: «Qashan kórsem seniń aq kóılegińniń jaǵasy shyrttaı bolyp turady, úıdegi kelin durys adam-aý deımin?» dep suraıdy. Osy sátti kópten kútip júrgen jigit: «Oı, nesin aıtasyz, ózińizge tartqan, sizdiń qaryndasyńyz», deıdi. Keıinnen álgi jigit iskerliginiń arqasynda sol kisiden soń uzaq jyl sharýashylyqty basqarady.
Ekinshi oqıǵa budan 20 jyldaı buryn oryn aldy. Áke-sheshesi erte baqılyq bolyp, aǵa-jeńgesiniń qolynda ósken qyz ınstıtýt bitirip, sol kezde «dáýiri júrip turǵan» kóp reketırdiń birine turmysqa shyqqanda, «baıǵus balanyń sory qalyń eken-aý...» dep qyzdy aıamaǵan tanysy qalmap edi. Úsh jyl ótpeı-aq moıny buqadaı «reketır» temeki-ishimdikpen de, qyz-qyrqynmen de, urys-tóbelespen de, bárimen «qosh» aıtysyp, mal tapqysh jannyń birine aınalyp shyǵa keldi. Qazir onda úı-jaı da, ınomarkanyń neshe túri de, aqsha da, qyzmet te, bári bar. Bótelkeles dostary bolsa áli sol ishken kúıinshe júr...
Al bizdiń qyzdarymyzdyń kóbisi óz baqyty úshin kúresý turmaq, qolynyń ushyn qımyldatqysy kelmeıdi. Biraq, «mende bári bolsyn, jigitim meni solarǵa bólep tastasyn» deıdi. Kezinde qoǵam sanasynda tóńkeris jasaǵan Karl Marks esimdi dana qart «О́mir degenimiz – kúres, al ol bizge lázzat syılaıdy!» dep edi. Eń baqytty adamdar ǵana ómirdiń lázzatyn tata alatyn shyǵar...
О́mirzaq Aqjigit
