Sóz soıyl №44

Men turǵan úı

Ákem qurdasy, jýrnalıst Sabyrjan Shúkirovpen Arqalyqta bir úıde turǵan eken. Birde Sabyrjan aǵaıdyń úıin izdegen bireý: 
– Seke, siz Sabyrjan turatyn úıde turasyz ba? – dep surapty. Sonda ákem: 
 – Ár sózdi ornyna qoıyp aıtyńyz, Sabyrjan men turatyn úıde turady, – depti. 

Jaıaý týǵan

Ákem 1993 jyly mashına apatyna ushyrap, aýyr jaraqat alady. Uzaq emdelip, taıaqqa súıenip júrgen ol bir kúni Arqalyq qalasynda ótken májiliske qatysady. Jınalys taraǵan kezde basshylar óz kólikterine otyryp kete barady. Ákem de taıaǵyna súıenip úıge betteıdi. Onyń jaıaý ketip bara jatqanyna jany ashyǵan bireý: 
– Apyr-aı, Seke, úıińizge jaıaý bara jatyrsyz ba? – dese, ákem álgi kólikpen ketip bara jatqandardy nusqap: 
– Men analar sııaqty emes, anadan týǵanda jaıaý týǵanmyn, – depti. 

Apa-jeńeshe

Jasynan birge ósken kórshisi Bátıma degen qyzdy ákem Seıit «apa» deıdi eken. Keıin sol qyz ákemniń Márden degen aǵasyna turmysqa shyǵady. Toıdan keıin Bátıma apamyz ákeme: 
– Buryn apa deıtin ediń, endi kim deısiń?! – degende, ákem: 
– Apa-jeńeshe deımin, – depti.

Zámzágúl KENJEAHMETOVA
ARQALYQ 

Sábı bolǵym kelmeıdi...

Jetim kórsem jylaımyn keıde ókirip, 
Shyndyǵymdy bireýler deıdi «ótirik»! 
Sábı bolǵym kelmeıdi, sábı bolǵym, 
Júkti bolǵan sulýǵa «úıde otyryp». 
Jetim kórsem batamyn qusa-muńǵa, 
Qusa-muńdy quryqtap, tusadym ba? 
Sábı bolǵym kelmeıdi, sábı bolǵym, 
Kúıeýi joq áıeldiń qushaǵynda... 
Jetim kórsem shymyrlar shekem-denem, 
Nege odan da shekemniń eti ólmegen?! 
Sábı bolǵym kelmeıdi, sábı bolǵym, 
«Balalardyń úılerin» mekendegen! 
Jetim kórsem jabyǵyp,  jeke qalam,  
Bolmasa dep tileımin «kókek anam». 
Sábı bolǵym kelmeıdi, sábı bolǵym, 
Shetel asyp ketetin shekaradan. 
Jetim kórsem qanjylap birden ishim, 
Alǵa baspaı qoıady múldem isim! 
Biraq, keıde keledi sábı bolǵym, 
Jetimdiktiń ne ekenin  bilmeý úshin...  

Ershat QAIBOLDIN
ALMATY

Jol polısııasy qyzmetker­leriniń jınalysy ótip jatady.
 Bastyq: – Eki jańalyǵym bar. Bireýi – jaqsy, ekinshisi – jaman.
 Qyzmetkerler: – Jaqsysynan bastańyz.
 – Jaqsysy – bıylǵy jyly jol ere­jesin buzǵandar tólegen aıyppul byl­tyrǵy jylǵyǵa qaraǵanda 20 mıl­­lıon teńgege kóbeıgen.
 – O, bárekeldi, jaqsy jańalyq eken. Endi jamany qaısysy?
 – Jamany – sol, bul aıyppul­dardyń 90 paıyzy joldaǵy beı­ne­ka­meralardyń arqasynda jınalǵan. Endi qala ákimi sizderdi qysqartyp, ba­qylaý kameralaryn kóbeıtýdi uıǵaryp otyr. 

Túrkııa jaǵajaıynda eki qazaq kezdesip qalady. 
 – O, Jáke, assalaýmaǵaleıkúm. 
 – Ýaǵalaıkúmassalam.
 – Sizge de Býrabaıda demalýdyń yńǵaıy kelmedi me?
– Iá, aqshany únemdeý kerek boldy...

Bir toıdan qaıtqan apamyz úıge kele syı-sııapat salynǵan dorbasyn ashyp:
 – Masqara! Qudaǵıda uıat joq eken-aý, á!.. – dep ashýlana ketedi.
 Shaly:
 – Ne boldy sonsha burqyldap?
 – Qarashy, myna bir qorap shoko­lad­ pen oramaldy byltyr oǵan ózim ber­gen edim. О́zime qaıta aınalyp kelipti...

Teledıdardan bir jýr­nal­dy jarnamalap qoımaǵan soń, ony satyp ala qoıǵanmyn.
 Jýrnalda kileń bir dúkendi jaqsylap-aq jarnamalaǵan eken.
 Dúkenge barsam tek tele­dı­dar satylady eken... Teledıdar satyp alyp úıge ákep qossam... kór­setetini tek jarnama...

Qojanasyr hıkaıalary

Bala kezinde Ápendige ákesi ár juma saıyn «tátti al» dep bes tıyn berip turady eken. Birde ákesi tutas jıyrma tıyn berip:
– Myna aqsha tórt jumaǵa jetedi. Aqshany únemdep jumsa, – deıdi.
Ákesiniń aıtqan sózi sol sátte-aq esinen shyǵyp, Ápendi jıyrma tıynnyń bárine tátti satyp alady. Ápendiniń ákesi bazardan borsha-borsha terlep, pysynap, áreń degende úıge keledi.
– Túh, myna kúnniń shyjýyn -aı! – deıdi ol, – myna aptapta mıyń aınalyp balqyp keter túri bar!
Ańdysyn ańdap turǵan Ápendi:
– Adamnyń mıy kúmisten góri tózimdirek bolsa kerek, – depti.
– Áı, o ne degeniń? – deıdi sonda ákesi túsinbegen bolyp.
– Álgi tórt jumaǵa dep eseptep bergen kúmisterdiń bári ózińiz aıtqan myna aptap ystyqta bazardaǵy kámpıtteı lezde balqyp ketti, – depti sonda Ápendi saspaı.
*  *  *
Ákesi Qojaǵa aqsha berip, túski tamaqqa qoıdyń pisken basyn ákelýge jiberedi. Qoja pisirilgen qoıdyń basyn satyp alady da, jolshybaı qyzyǵyp dámin tatyp kóredi. Tátti basqa esi shyqqan ol jalap-juqtap, tutastaı mújip qoıady. Al ákesine túk kórmegendeı bolyp, jyltyraǵan qý basty alyp keledi.
– Áı, mynaýyń qý súıek qoı! – deıdi ákesi shala búlinip, bajyldap, – qulaqtary qaıda?
– Qoı sańyraý eken, – deıdi Qoja.
– Al tili qaıda? – deıdi ákesi bastyrmalatyp.
– Ári mylqaý eken.
– Al kózderi qaıda?
– Sý qarańǵy soqyr eken.
– Aý, onda basyndaǵy etter qaıda ketken? – depti.
– Baıǵus qoı qasqa eken, – depti Qoja búlk etpesten, – tek munyń tisteri óte myqty eken, mine, áli kúnge birde-bir tisi túspepti.
*  *  *
Qoja bala kezinde aýyly Sıvrı­hı­sardan qalashyq Aqshaharǵa kelip ara­lap júrip záýlim meshittiń mu­na­rasynan azan shaqyrǵan moldany kórip:
– Aǵataı, meniń qolymnan ne keledi? Butaǵy joq, taralyp ósken taly joq aǵashtyń basyna shaǵyp alypsyń, men saǵan qalaı kómektese alamyn, – degen eken.

Kommýnaldyq "konsert"

Búginde bizde ne kóp, sahna kóp. Syrttaǵy úlken-kishi teatr­dyń sahnasy, úıdegi túrli-tústi teledıdardyń ekran-sahnasy degendeı. Al olarda ne kóp – súıindiretin salıqaly da, kúıin­diretin alqyn-julqyn da kon­sert kóp. Aı, solardyń bári­nen de, menińshe, halyqqa kom­mý­naldyq qyzmet kórsetýge tıis­ oryndardyń «konsertteri kúsh­ti». Derek kerek desek, ózgelerdi je­tektemeı, ózim kýá bolyp júr­genderimdi aıtaıyn.

Iá, bul «ónerpaz» ujymdar­dyń bir qyzmeti – bizge kún saıyn elektr qýatyn berip, aqysyn aı saıyn alyp otyrýy. Durys... aıtpaqshy, burysy da bar. Mysaly, meniń páteraqy tólemim týraly túbirtekke (kvıtansııaǵa) 2016 jyly qańtar aıynda 1154, 25 teńge qaryz, al aqpanda 201, 69 teńge artyq dep jazylyp keldi de, jyl aıaǵyna deıin «qaryz» ben «artyq» osylaısha kezektesýden jańylmady. Al bıyl tamyz aıyna deıin tek «qaryz» dedi de, tamyz aıynda 2371 teńge 12 tıyn «artyq tólendi» dep súıinshi surady. «Qyzyq», á?

Ystyq sý úshin tólem 2016 jyly pálen teńge «qaldyq» pen túgel teńge «artyq» degenniń ke­zektesýlerimen ótse, bıyl aı saıyn 2,5-3,5 myń teńge mól­she­rinde «artyq» tólegen bolyp otyrmyn. Men úshin ol jaqta kim aqsha shashyp júr eken?!

Sýyq sý úshin tólem de – «konserttiń kókesi». Byltyrǵy qarasha aıynan bıylǵy maýsym aıyna deıingi túbirtekte «qaryz» degen jazý qasarysyp turdy da, odan soń habar-osharsyz ketti. 

Túbirtektegi «qaryz» ben «artyqty» eptep túsinemin, al «qaldyq» degenderi nemene­niń nendeı qaldyǵy? Túbirtek­shilerden surap edim, olar da «saýa­tymdy» asha almaı: «Qal­dyq pa?.. Ol ma?..» desip, yńyl­dap otyryp-otyryp, qalǵyp, uıyqtap ketti.

Eger bul «ǵajaıyp-ǵalamat­ty» ózim ǵana kórip júrsem, úndemeı-aq qoıar edim, biraq 80 páterli úıdegi basqalardyń da osyndaı «skanvordqa» tap bolyp júrgenderin bilgen soń «Áı!» demesime bolmady. 

Osy ospadarlyqty Almaty qalalyq kommýnaldyq kásip­oryndardyń jáne Elektrmen jabdyqtaý kásiporny basshy­­laryna hat jazyp, bizge úles­tirip júrgen sıfr-sózderiniń álde sýsyldap aspannan tús­kenin, álde sýyrylyp jer­den shyqqan-shyqpaǵanyn sura­dym. Al olar­dyń jazbasha da, aýyzsha da jaýap­tary­nan eshteńe uǵa alma­dym. Res­pýb­lıka úkimetiniń, tıisti mı­nıs­tr­liktiń, Almaty qalasy ákim­­diginiń pálen jylǵy túg­len qaýlylarynyń anaý bóli­min­­degi mynaý baptarynda bylaı delingen dep, qazaq pen orys sózderinen shalap ­ja­sap­ shubyrtqandarynan kózim talyp, qulaǵym tunatyn boldy.

Al sol hattarymda olarǵa ne aıttym?

1. Bul páterge kirgennen beri elektr qýaty, ystyq jáne sýyq sý úshin tólemdi árqaısynyń orna­tylǵan eseptegish quralynyń kór­setýi boıynsha tólep kelemin. Osy ýaqytta tólem talabyn bir­ ret te buzǵan joqpyn, Úı bas­­qarmasy tarapynan es­ker­tý estigen emespin. Budan by­laı da eseptegish quralǵa ǵana­ baǵynamyn, áýleki sıfr-sóz­deri­ńizdiń keregi joq, túbirtekti bylǵamańyzdar!

2. Tólem tártibin buzbaıtyn­dardyń eseptegish quraldaryn aı saıyn tekserýdi doǵaryńyzdar, óıtkeni teksergishterińiz sı­qyr­­lamasa, mynaý betpaq sıfr­laryńyz birińizge sym boıy­men júgirip, birińizge sý­men aǵyp kelip júr me? Basqalardy bilmeımin, men anaý teksergishterińizdi – úıime kirgizbeıtinimdi eskertemin.    

3. Sizderde, estýimshe, bol­­jaýshylar bólimi (otdel progno­za) degen bar eken de, my­naý qańǵybas sıfrlardyń qaısybirin solar berip otyrady eken. Olaryńyz kimder? Jyly jerde otyryp, kózin jumyp bal ashyp, páter ıeleriniń júıkesine shı júgirtetin dolbarshylar ma? Olarǵa aılyqaqyny sol qıtur­qylyqtary úshin tóleısizder me? 

Bul suraqtar biz mekendep otyr­ǵan «Samal» atty yqsham tórt aýdannyń ǵana emes, ­bú­kil­ Almaty turǵyndarynyń kó­keıinde ekeni, aýdandyq, qala­lyq ákimdikterge, tipti tıisti mı­nıstrlikke de jetip jatqany sózsiz. Alaıda estip eleń et­ken: «Kommýnaldyq qyzmet oryn­darymyzǵa ne bolǵan?! Bardak qoı?!» degen eshkim joq. 

Aıtpaqshy, biz ótken aıda­ taǵy da bir «jańalyqqa kenel­dik». Kópqabatty úıler­diń­ pod­valdaryna sol úıge­ jum­sa­latyn jylýdy esepteı­tin ortaq qural-jabdyq orna­ty­latyn bolyp, onyń baǵasy já­ne ornatý aqysy úshin aıyna 1500 teńge tóleı bastadyq. Or­natýshylar artyq-kemin keıin eseptemek. Jekemenshik páterler komıtetiniń bir basshysyna: «Páteraqyny ýaqytynda tóle­meıtinder bar shyǵar, já, olar­dan páterindegi jeke kórset­kish quraldarynyń esebi negi­zinde qaryzyn áıteýir óndirip alasyzdar, al endi jylý esep­tegish aspaptaryńyz ortaq bolsa, tólem talabyn buzatyndarǵa qalaı­sha, qandaı shara qoldana­tyn bolasyzdar?» dep edim, ol: «Onda ma, onda olardyń qaryz­daryn basqa páterlerge taratyp bólip jaza turatyn shyǵarmyz, basqa ne isteı alasyń olarǵa?» dep «tereń fálsáfálik» jaýap qaıyrdy. Ýa degen!.. 

Ǵabbas QABYShULY

ALMATY

Meıramhanadaǵy máımóńke

Arab taǵamdary meıramhanasyna kirgen erli-zaıyptylar as mázirin qarap otyrsa kerek. Bir kezde áıeli: 
– Mássaǵan, mynaǵan qara! Bularda tipti túıe etinen jasalǵan sorpa da bar eken! – dep tań qalady. 
Sóıtse kúıeýi:
– Qýanýǵa asyqpaı-aq qoı, bular túımedeıdi túıedeı etip kórsetýge qumar, – degen eken. 
*  *  *
– Daıashy, men myna bir taǵamdy eki saǵattaı boldy, kese almaı ábigerge tústim!?
– Qam jemeńiz, biz tańǵa deıin jabylmaımyz...
*  *  *
– Daıashy, myna balyqty qaıta qýyryp ákelińizshi! 
– Ne, pispeı qalyp pa? 
– Pisken-pispegenin bil­meı­min, áıteýir tarelkedegi sa­lat­ty japyryp jep jatyr ǵoı!

Múıisti júrgizgen Berik Sadyr