Saýda-sattyq saıabyrsyp, el taraı bastaǵan shaqta, ıaǵnı, tús áletinde bir top kisi bazardyń kireberisindegi qymyzhanaǵa jınalady. Ol jerde árıne, qymyz ishiledi, qyzyq-qyzyq áńgimeler aıtylady. Bul ózi, bizdiń jaqtyń ertede-e-en kele jatqan dástúri ǵoı.
Qymyzhanada kimniń qansha qymyz ishkeni, kimniń qandaı gáp shertkeni, kimniń kimge ázil aıtqany – bári belgili. Sebebi, aýyzdan aýyzǵa kóship, aýyldan aýylǵa taraıdy.
Aıtalyq, keshe ǵana qymyzhanada bizdiń Rahmatýlla naǵashymyz bir qyzyq áńgime qozǵapty. Naqtylap aıtsaq, jınalǵan topqa tosyn usynys jasapty. Onysy árıne, bireýge unapty, bireýge unamapty.
Endi soǵan toqtalaıyq.
Bir-eki shara qymyzdan soń boıy balbyrap, kóńili jadyrap, ádettegisinshe ázil-qaljyńǵa qaraı yqylas tanyta bastaǵan kisilerge qarap bizdiń naǵashy: «Áı, jamaǵat, – depti. – Biz osy, qymyzhana degen ataýdy ózgertsek qaıtedi, a?! Sebebi, munyń jóni – qymyz iship, qyzyqqa batý bop barady ǵoı ózi. Aınaladaǵy jurt qymyzhanada qandaı ónegeli áńgime aıtylypty dep emes, qandaı óreskel qyzyq bopty dep eleńdeıtin boldy. Ilgeride bizdiń babalarymyz mundaı bas qosyp, máslıhat quratyn jerdi – Maıhana dep ataǵan eken. Jáne onda, eldiń kóńilin azdyrmaıtyn keleli, mámileli máseleler aıtylyp kelgen. Endeshe, biz de bul jerdi budan bylaı Maıhana dep ataýǵa kósheıik!..»
Qymyz iship, qyzyq áńgime kútip otyrǵan jurt siltideı tyna qalypty. Dombaz-dombaz dóń jastyqtardy qoltyǵyna qysyp, jambastaı bastaǵandar aıaǵyn jıyp, túzelińkirep otyrypty.
Sálden soń bireý keýdesinen ystyq dem shyǵarǵandaı: «Jó-ó-ón!» depti.
Tap osyny kútip otyrǵandaı taǵy bir kisi basyn kekjeń etkizip, álgi sózdi aıtqan paqyrǵa aıyrdaı shanshyla qarap: «Nesi jón?!» dep shaq ete qalypty.
Al sodan... aıaq asty bastalǵan qyzý talas, daý-damaı byltyrǵy jyldan qalǵan eski shómelege tıgen órtteı qaýlap, órshı jónelipti.
Árıne, bizdiń naǵashynyń aıtqan sózi, bir jaǵynan, durys-aq.
Biraq, qaı zamanda da, qandaı qoǵamda da jańalyq ataýlynyń daý týdyrmaı, jaý arttyrmaı, birden qabyldanyp kete qoıýy qıyn. Sondyqtan, naǵashymyzdy kórgen jerde biz: «Qymyzhana degenniń ózi de jaman emes, biraq sizdiń aıtqanyńyz odan da jaqsy, – dep kúmiljıtin boldyq. – Degenmen... Jaqyn ýaqytta op-ońaı sheshile qoıatyn másele emes-aý...»
«Áı, jıen! – deıdi ondaıda bizdiń naǵashy. – Ol – baýyn tartsań, op-ońaı sheshile salatyn shaldardyń sáten dambaly ǵoı dep pe eń. Men aıtsam, jurt oılansyn, tolǵansyn dep aıttym. Endigisin ózderi biledi».
Sodan soń, naǵashymyz bizge mynadaı bir qyzyq áńgime aıtady:
...Baıaǵyda bir atamyz maıhanada ártúrli jańalyq ashyp, usynys jasap, eldiń mazasyn ala beretin kórinedi. Oǵan ylǵı da Taǵabek bolys basý aıtyp, tyıym salyp, qajet dese, daýys kóterip otyrady eken.
Kúnderdiń bir kúninde álgi atamyz qyzyp ketip, ózin qaıta-qaıta toqtata bergen bolys-ekeńe edireńdep, jaman sóz aıtyp, balaǵattap jiberipti.
Al sodan...
Maıhanadaǵy jurt ý-shý bolyp: «Bul ne degen beıbastyq? Mundaı ıtti elden qýý kerek!» dep óre túregeledi.
Aǵaıyn-týys ańqalańdap arasha suraıdy. Sóıtip, aqyry, jik-jik bop, jaq-jaq bop aıtysa-tartysa kele: «Bolys-ekeńdi balaǵattaǵany úshin bes som aıyp tólesin!» degen úkim shyǵarady.
Oı-po-o-oı! Ol kezde bes som degenińiz – eki bıeniń quny ǵoı.
Sóıtip... mezgili jetken kúni álgi atamyz bolystyń aldyna kelip, basyn ıip, keshirim surap, on som usynypty.
«Oý, kesilgen aıyptyń quny – bes som emes pe edi. Al sen nege on som ákeldiń?» dep suraıdy bolys.
Sonda atamyz: «Bolys-eke, ózińiz jaqsy bilesiz, meniń tilim ashy. Aýzym jaman. Aldaǵy kúnderde taǵy da bir jańalyq ashyp, usynys aıtyp, sizge tilim tıip kete me, kim biledi, aldyn ala aqysyn tólep qoıa bereıin», degen eken...
Osyny aıtyp, naǵashym sylq-sylq kúledi. Oǵan qosylyp biz de kúlemiz. Áıtse de, bolys-ekeńniń «reaksııasyn» bilgimiz kelip: «Iá, sonymen, ne bopty?» dep suraımyz ǵoı.
«Oı, ne bolýshy edi? Taǵabek bolys: «Táıt ári! Aqshań da qurysyn, óziń de qury!» dep, on somyn keri laqtyryp, úıinen qýyp shyǵypty», deıdi naǵashymyz.
Al ázirge aýyldaǵy qymyzhananyń Maıhana atalǵan-atalmaǵanynan esh habar joq. Desek te, bizdiń Rekeńniń aınaladaǵy jurtqa oı salyp, usynys jasap qoıǵany anyq.
Bir biletinimiz, qaı zamanda da, qandaı qoǵamda da jańalyq ataýlynyń birden qabyldanyp, júzege asa qoımaı...
Já, jaraıdy, ony sizder bizden de jaqsy bilesizder.
Nurǵalı Oraz,
«Egemen Qazaqstan»
