QUPIIа SANAQ

bolyp eseptelgen 1939 jylǵy Qazaqstan halqy týraly málimetter ne deıdi? Halyq sanaqtary memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı, ásirese demografııalyq jaǵdaıyn anyqtaý, osy salalardaǵy jetistikter men kemshilikterdi bilý, sonyń nátıjesinde bolashaqta júrgiziletin saıasat pen naqty is-sharalardy josparlaý úshin júrgiziledi. Qazaqstan halqy óz tarıhynda osyndaı kóptegen sharalarǵa qatysyp, sonyń kýágeri boldy. Solardyń eń kúrdelileri 1897 jylǵy Reseı ımperııasy halqynyń jan-jaqty sanaǵy men Keńes ókimeti ótkizgen 1926, 1937 jáne 1939 jyldar­daǵy Búkilodaqtyq halyq sanaqtary der edik. О́kinishke qaraı, 1937 jáne 1939 jylǵy sanaq málimetteri jarııalanbaq túgili, kópke deıin qupııa saqtalyp keldi. Al 1937 jylǵy halyq sanaǵyn júrgiz­genderdiń kóbi qýǵynǵa ushyrap, basshy­lary “halyq jaýy” degen atqa ushyrap, sottaldy, atyldy. Sebebi, bul shara Keńes ókimeti men onyń basshylarynyń kútken úmitin aqtamady. I.V.Stalın HVII partııa sezinde jasaǵan baıandamasynda Keńes Odaǵynyń halqy 1933 jyldyń sońynda 168 mln-ǵa jetti dep málimdese, Memlekettik josparlaý komıssııasynyń boljamy boıynsha Odaq halqy 1937 jyldyń basynda 180,7 mln. bolýy kerek edi. 1937 jylǵy halyq sanaǵy Keńes Odaǵynda tek 162 mln adam bar ekenin kórsetip, bul sıfr bılik basyndaǵylardy ári-sári kúıge qaldyrdy. Aqyry olar sanaq málimetteri shıki, muny “halyq jaýlary” ádeıi burmalaǵan, durys júrgizilmegen dep tapty da, búkil derekti qupııa saqtaýǵa nusqaý berildi. 1939 jylǵy Búkilodaqtyq halyq sana­ǵy 1937 jylǵy osyndaı sharanyń qate­lerin túzetip, “sosıalızmniń uly tabys­taryn búkil álemge jarııalaý úshin” júrgizildi. Degenmen ol da Odaq halqy­nyń josparlaǵandaǵydan kóp óspegenin kórsetken soń, ásirese aýyl sharýashy­lyǵyn kúshtep ujymdastyrý saıasatynyń kesirinen bolǵan 1932-1933 jylǵy ashar­shy­lyqtyń saldarynan halyqtyń kóp qyryl­ǵany anyqtalǵannan keıin, bul istiń de nátıjesi jarııalan­bady. Málimet­teri kúni keshege deıin qupııa qorlarda saqtalyp keldi. Atalmysh eki sanaqtyń basty qory­tyn­dylary tek Odaq tarap, Keńes ókimeti qulaǵan soń ǵana, onda da onyń qysqar­ǵan túrleri jaryq kórdi. Aıta ketý kerek, bul málimetterdi jarııalaýǵa Reseı Ǵy­lym akademııasyndaǵy Reseı tarıhy ınstıtýtynda jumys isteıtin akademık Iý.A. Polıakov pen tarıh ǵylymdarynyń doktory V.B. Jıromskaıa jetekshilik etken bir top ǵalymdar kóp eńbek sińirdi. KSRO kezindegi jaǵdaı joǵarydaǵy­daı bolǵandyqtan, Qazaqstanda 1939 jyl­ǵy halyq sanaǵy týraly málimet joqtyń qasy derlik-tin. Tek respýblıkanyń Orta­lyq memlekettik muraǵatynda birneshe is qana bar eken. Biraq olardan elimiz halqynyń sol kezdegi demografııalyq jáne áleýmettik damýy jóninde tolyq aqparat alý múmkin emes-tin. Bir bilgenimiz, 1937 jáne 1939 jyldardaǵy Búkilodaqtyq sanaqtardyń Qazaqstan jónindegi málimetteri Máskeýdegi Reseı Memlekettik ekonomıka muraǵatynda (Keńes Odaǵy josparlaý komıssııasy Ortalyq halyqsharýashylyq esep basqarmasynyń 1562-qoryndaǵy, 329 jáne 336-tizimderinde) kóp jyldar boıy qupııa saqtalyp kelipti. 2008 jyly Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyz­met­kerleri bizder Reseı astanasyna sapar shegip baryp, 1937 jáne 1939 jyldar­daǵy Bú­kil­odaqtyq halyq sanaqtarynyń Qazaq­stanǵa qatysty málimetteriniń 2,5 myń betten asatyn kóshirmesin alyp keldik. Qazir osyndaǵy basty-basty qorytyn­dy­lardy Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń tikeleı qoldaýymen “Arys” baspasy­nan bes tom etip jarııalaýǵa kirisip jatyrmyz. Tómende biz sol kóp jyldar boıy qupııa bolǵan 1939 jylǵy Búkilodaqtyq halyq sanaǵynyń Qazaqstan boıynsha qorytyndylarynyń asa qajettilerin oqyrmandar nazaryna jetkizgendi jón kórdik. Qazaqstan halqynyń sany. 1926-1932 jyldar arasynda Qazaqstan halqy bar bolǵany 77,1 myń adamǵa, 1,3% ǵana ósti (6 151 102 adam), ıaǵnı 12 jyl ishinde jyl saıyn 0,1%-ǵa ósip otyrǵan. Tipti myna 6 oblystyń halqy tómendegideı azaıyp ketken: Pavlodar – 32,1%-ǵa, Qostanaı – 23,1%, Aqmola – 14,4%, Batys Qazaqstan – 10,2%, Aqtóbe – 7,7%, Semeı – 9,8%. Keıbir oblystar halqynyń azdap óskeni de bar. Olar: Qaraǵandy – 11,8%, Ońtústik Qazaqstan – 22,2%, Shyǵys Qazaqstan – 18,8%, Soltústik Qazaqstan – 12,2% jáne t.b. Bul Keńes ókimetiniń aýyl sharýashy­lyǵyn kúshtep ujymdastyrý men qazaqtardy otyryqshylyqqa ornalastyrý­daǵy solaqaı saıasatynyń saldarynan 1931-1933 jyldary bolǵan jappaı asharshylyqtaǵy demografııalyq apattyń qasiretti kórinisi edi. Qazaq ASSR halyqsharýashylyq esep basqarmasy málimeti boıynsha, tek 1930-1933 jyldary respýblıka halqy 3 479,5 myń adamǵa (5 873 myńnan 2 493,5 myńǵa), ıaǵnı 59,2%-ǵa azaıyp ketken. Joǵaryda kórsetilgendeı, asharshylyqtyń eń kóp qurbany bolǵan Batys, Soltústik jáne Shyǵys aımaqtardyń qazaqtary edi. 1926-1939 jyldar aralyǵynda Keńes Odaǵynda turǵyndar sany 16%-ǵa artypty. Sol tusta Armenııa halqy 45,5%-ǵa, Tájikstan halqy 43,8%-ǵa, Ázirbaıjan halqy 38,5%-ǵa, О́zbekstan halqy 37,4%-ǵa, Túrkimenstan halqy 25,4%-ǵa, RKFSR halqy 17,1%-ǵa ósken. Qazaqstannan keıingi halyq sanynyń ósimi tómen kórsetkishke Ýkraına ıe bolypty. Ol nebári 6,6%-ǵa jetken, ıaǵnı Odaq halqy jyl saıyn 1,3%-ǵa ósse, Ýkraına 0,55%-ǵa teń bolǵan. Qazaqstan halqynyń jasy men jynys quramynda da kúrdeli ózgerister boldy. Erlerdiń áıelder úlesinen basymdyǵy kúsheıýi, balalar men 19-ǵa deıingi jastar­dyń jáne 50-den asqandardyń Odaq deńgeıinen de, 1926 jylǵy sanaq kórset­kishinen de tómendeýi, sonymen birge, eńbekke eń qabiletti toptardyń kórsetkishi joǵary bolýy sııaqty erekshelikter kórinis berdi. Erlerdiń úlesi 51,2%-dan 52,07%-ǵa deıin kóterildi, al áıelderdiń úlesi 48,8%-dan 47,9%-ǵa deıin tómendedi. Osy jyldar arasynda erlerdiń sany 93 myńǵa jýyq ósse, áıelderdiń sany 16 myńnan astamǵa azaıdy. Bul 1931-1933 jyldarǵy jappaı asharshylyqtyń zardaby ǵana emes-tin, syrttan kelgen kóshi-qonnyń, ásirese onyń ishinde orys, ýkraın jáne belarýs ulttary ókilderiniń arasynda aýyr eńbekke jaramdy erlerdiń basym bolǵany da kúshti áser etti, ıaǵnı Qazaqstanǵa kelgen mıgrant­tardyń arasynda erler basym boldy. Olar­dyń úlesi orystarda 52,4%, ýkraındarda – 52,3%, belarýstarda tipti 78,2%-ǵa jetti. Qazaq­tarda da bul kórsetkish 52,1%, basqa túrki ulttary ókilderinde de osy deńgeıde edi: ózbek­terde – 52,2%, tatarlarda – 51,7%, uıǵyrlarda – 51,1%, ázirbaı­jan­darda – 68,2%, káristerde de (51,8%) erler basym edi. Tek nemisterde – 49,0%, polıaktarda – 47,9% boldy. Qazaqstan halqynyń jas erekshelikteri de belgili bola bastady. Respýblıkada balalar men 19 jasqa deıingilerdiń úlesi 42,2%-ǵa teńelse, bul 1926 jyly 6,2%, al 1939 jyly Odaq deńgeıinen 2,7% tómen boldy. Muny da sol 1931-1933 jyldarǵy jappaı asharshylyqtyń saldary dep qaraý kerek. Sebebi demografııalyq apatqa eń aldymen áleýmettik jaǵynan qorǵansyz: balalar men jastardyń ushyraıtyny aıtpasaq ta belgili ǵoı. El ishinde eńbekke jaramdy jastaǵylar úlesi 1926 jylǵy deńgeıinen de, Odaq boıynsha kórsetkishten de joǵary ekeni baıqaldy. Mysaly, Qazaqstanda 20-29 jastaǵy turǵyndar 20,7%, 30-39 jastaǵylar – 16,3%, 40-49 jastaǵylar 9,5%, bári – 46,5% bolsa, 1926 jylmen salystyrǵanda 7,2% joǵary, al Odaq deńgeıinen 4,4% kóp eken. Bul jaǵdaıdy syrttan kelgen kóshi-qon tol­qynynda aýyr eńbekke jaramdy adam­dardyń basym bolǵandyǵymen túsindirgen durys. Buǵan kerisinshe, 50-den asqan eresek jastaǵy toptardaǵy turǵyndar úlesi (50-59 jastaǵylar – 6,0%, 60 jáne odan eresekter – 5,1%) 1926 jyl men 1939 jylǵy Odaq deńgeıinen 1,4% tómen bolǵany baıqalady. Sebebi, bul jastaǵy toptardyń basym kópshiligi jergilikti turǵyndar, negizinen qazaqtar, ıaǵnı 1918 jáne 1921 jyldardaǵy asharshylyqtan, ásirese 1931-1933 jyldardaǵy apattan aman qalǵandar edi. 1939 jylǵy sanaqta Qazaqstan halqy­nyń terrıtorııalyq ornalasýynda, ıaǵnı qalalyq jáne selolyq mekenderge shoǵyr­lanýynda kúrdeli ózgerister men erekshelik­ter bolǵany baıqaldy. Eń aldymen respýblıkada jedeldetilgen ındýstrııa baǵytyndaǵy is-sharalar nátıjesinde jáne keńsharlar men máshıne-traktor stansııa­lary­nyń qurylý ekpinine baılanysty qala men aýyl turǵyndary arasyndaǵy úles salmaǵy eleýli ózgeriske tústi. 1926 jyldan 1939 jylǵa deıingi aralyqta qala turǵyn­­darynyń sany 3 eseden artyq ósip, olardyń úles salmaǵy Qazaqstan halqynyń 27,8%-yn qurady. Soǵan oraı, aýyl turǵyndary­nyń sany 20%-ǵa azaıyp, 72,2%-ǵa tómendedi. Qala turǵyndarynyń úles salmaǵy Qazaqstannyń ártúrli óńirlerinde árqalaı boldy. Bular óńirdiń temir jol jelisimen qamtamasyz etilýi men ónerkásip oryndary­nyń damý deńgeıine baılanystytuǵyn. Respýblıkanyń 14 oblysynyń ishinde tek ortalyq óńirde – Qaraǵandy oblysyndaǵy turǵyndardyń basym bóligin, ıaǵnı 56,2%-yn qalalyqtar qurady. Sol kezeńde Semeı oblysynyń 40,6%, Almaty oblysynyń 37,1%, Gýrev oblysynyń 34,8%, Jambyl oblysynyń 29,3%, Qyzylorda oblysynyń 28,8%, Aqtóbe oblysynyń 26,2%, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 25,2%, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 25% turǵyndary qalalyq jerde turdy. 1926 jyly 50 myńnan astam turǵyny bar qala Semeı ǵana edi. Al 1939 jyly mundaı turǵyny bar qalalar qataryna Almaty, Qaraǵandy, Shymkent, Oral jáne Jambyl qalalary qosyldy. Bular sol kezde iri ónerkásip oryndary bolýymen qatar, transport jelileri ótetin ákimshilik ortalyqtary retinde de tanymal bola bastaǵan-dy. Qazaq KSR-niń 1929 jyldan bastap astanasyna aınalǵan Almatynyń turǵyndar sany 1926 jylmen salystyrǵanda 1939 jyly 5 ese ósip, 230,5 myń adamǵa jetti. Almatydan keıingi iri qala, Keńes Odaǵynyń Donbass pen Kýzbastan keıingi iri kómir bazasy deńgeıindegi 165,8 myń turǵyny bar Qaraǵandy qalasy boldy. Tústi metall kásiporyndarynyń damýy arqasynda 1937 jyly Soltústik Qazaqstanda 21,2 myń turǵyny bar Stepnıak, 1939 jyly 15,3 myń adam turatyn Jitiqara, Ortalyq Qazaqstandaǵy 32,5 myń adam qonystanǵan Balqash qalalary boı kóterdi. Ataqty Túrkisibtiń salynýyna baılanysty 1939 jyly Aıagóz qala boldy, onda 21,2 myń turǵyn bar edi. О́ner­kásiptiń órkendeýi men temir jol qury­lysynyń qarqyn alýyna oraı osyndaı qala turǵyndary sany arta túsip, Semeıde 109,6 myń, Petropavlda 91,6 myń, Shymkentte 74,4 myń, Oralda 67,5 myń, Jambylda 63,7 myń, Qyzylordada 46,7 myń, Gýrevte 41,8 myń adam turatyn boldy. Degenmen, qalalyq­tardyń sany arta túskenimen, halyqtyń kóp bóligin aýyldy jerde turýshylar qurady. Olardyń úlesi respýblıka boıynsha basym bolýymen qatar biraz oblystarda odan da joǵary edi. Máselen, aýyl turǵyndarynyń úles salmaǵy Soltústik Qazaqstan oblysynda 80%, Aqmola oblysynda 84,7%, Qostanaı oblysynda 86,7% boldy. Osy jaǵdaı Qazaqstandy ındýstrııalan­dyrý nátıjesinde halyqtyń qalaǵa bet­burysy kúrt damyǵanyn kórsetedi, qala halqynyń bizde 1897 jyly 6%, 1926 jyly – 8,5%, al 1939 jyly – 27,8% bolǵanyn eskersek, osy 1926-1939 jyldar aralyǵy Qazaqstanda qala halqynyń kúrt ósýiniń bastamasy bolǵanyn, ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen odan keıingi kezeńderde bul úderis óz jalǵasyn taýyp, keń damyǵanyn baıqaımyz. Qala halqy bizde 1959 jyly 44%-ǵa jetip, al 1970 jyly 50% bolyp, osy kezden bastap respýblıka turǵyndary­nyń jartysynan kóbi qalalyq mekenderde turatyn boldy. Qazaqstan halqynyń saýattylyǵy men bilim deńgeıinde túbirli ózgerister bolǵanyn 1939 jylǵy sanaq anyqtaı tústi. 1926 jyly bizdiń el Keńes Odaǵyndaǵy saýattylyq deńgeıi boıynsha 22,8%-ǵa ıe bolyp, 11 respýblıkanyń ishinde jetinshi orynda edi. Naqtylap aıtsaq, respýblıkamyz Qyrǵyz­­stan, Túrkimenstan, О́zbekstan jáne Tájik­stannan ǵana alǵa ozǵan-dy. Al 1939 jylǵy saýattylyq deńgeıimiz 76,3%-ǵa jetipti. Sóıtip Odaq boıynsha besinshi orynǵa kóterilippiz. Joǵaryda kórsetilgen Orta Azııa respýblıkalarynan basqa, Armenııa men Ázirbaıjandy da basyp ozyppyz. Tek Ýkraına, Reseı, Grýzııa jáne Belorýssııa­dan ǵana keıin bolyppyz. Osy 1926-1939 jyldar arasynda qazaqtardyń saýattylyq deńgeıi 9 eseden asa ósip, 6,9%-dan 63,9-ǵa jetti, qazaq áıelderiniń saýattylyǵy 55 eseden asyp túsip, 0,97%-dan 54,6%-ǵa kóterildi. Qazaqstan halqynyń ulttyq quramynda 1926-1939 jyldary bolǵan ózgerister qazaqtar men basqa ult ókilderiniń ara salmaǵy arasynda múlde basqa baǵyt qalyptasqanyn kórsetedi. Munyń aıqyn kórinisi – qandastarymyzdyń óz Otanynda, atamekeninde az ultqa aınalǵany. Osy kezeńde qazaqtardyń úlesi 20,7%-ǵa kemip, 58,5%-dan 37,8%-ǵa deıin tómendedi. Bul baǵyt elimizdi patshalyq Reseı otarlaǵan kezden bastalyp, Keńes ókimetiniń kezinde órleı túsken-di, onyń eń basty sebebi – Qazaqstanǵa syrttan, eń aldymen Reseı, Ýkraına, Belorýssııa jáne basqa aımaqtar­dan kelgen kóptegen kóshi-qonnyń áseri bolatyn. Buǵan qosymsha – qazaqtardyń tabıǵı ósimi asharshylyq pen repressııadan óte tómen boldy. Osy jaǵdaıda basqa jaqtan jiberilip jatqan basqa ult ókilderiniń sany únemi, úzdiksiz ósip otyrdy da 1939 jylǵy halyq sanaǵy kórsetkendeı, orys pen ýkraındar Qazaqstan halqynyń basym kópshiligine aınalyp, ulttyq quramda jańa ara salmaq paıda boldy. Endi qazaqtar men sany 30 myńnan asqan basqa ult ókilderiniń aımaqtyq – oblystyq jerlerge ornalasýyn qaras­tyraıyq. Qazaqtar. 1897 jylǵy sanaq boıynsha qandastarymyzdyń Reseıdegi sany 4 mln. 84 myńǵa jetse, onyń 83%, ıaǵnı 3 392,7 myńy Qazaqstannyń qazirgi terrıtorııa­synda turǵan edi. Álıhan Bókeı­hanov­tyń oblystyq sholý­lar­ǵa súıenip alǵan málimetterine qaraǵanda, Reseıdegi qazaqtar­dyń sany 1908 jyly 4 mln. 499 myń 664 adam, al 1913 jyly (Jetisýdaǵy qyrǵyz­dardy qosa eseptegende) 5 mln. 64 myń adam eken. 1939 jylǵy Keńes Odaǵyndaǵy qazaqtar­dyń sany 3 mln. 1 júz myń 949 adam ǵana bolyp, 1926 jylmen salystyr­ǵanda 85,8% adamǵa, ıaǵnı 21,7%-ǵa azaıyp ketipti. Onyń ishinde Reseıde 356 646 adam (Altaı ólkesinde – 31 395, Novosibir oblysynda – 19 993, Omby oblysynda – 51 891, Saratov oblysynda – 23 436, Stalıngrad oblysynda – 72 471, Chelıabi oblysynda – 28 731, Chkalov (Orynbor) oblysynda – 71 444, Edil boıy nemisteri ASSR-ynda – 8 988), Túrkimenstanda – 61 397, О́zbek­standa – 305 416, Tájik­standa – 12 712, Qyrǵyzstanda 23 925 adam turǵan. Osy jyly Qazaqstannyń óz terrıtorııasynda Keńes Odaǵyndaǵy qazaqtardyń 75,0%-y ǵana turǵan eken. 1939 jylǵy halyq sanaǵy qazaq halqy 1 mıllıon 300 myń adamǵa, ıaǵnı 35,8%-ǵa kúrt azaıǵanyn, buryn 3 627,6 myń adamdy quraǵan respýblıkadaǵy qandastarymyzdyń sany tómendep, 2 327,6 myń adamǵa deıin tómendegenin baıqatady. Mundaı demo­grafııa­lyq apat qazaqtardyń 1931-1933 jyl­­dardaǵy asharshylyqtyń qurbanyna aınalýynyń, olardyń shet jerlerge kóship ketýiniń jáne saıası qýǵyn-súrginniń saldary tuǵyn. Baılardy tap retinde joıý naýqany kezinde, tolyq emes málimetterdiń kór­se­týinshe, 6765 adam respýblıkadan tys jer­lerge aıdalyp, qonys aýdarylǵan. Buǵan kerisinshe respýblıkamyzǵa ózge elderdegi kýlaktardy qýǵyndaý naýqany barysynda 180 myń adamdy quraıtyn 46091 otbasy kóshirilgen. Aýyl sharýashylyǵyn kúshtep ujym­jas­tyrý naýqany kezinde Qazaqstannyń búkil aýmaǵynda qarýly kóteriliske ulasqan halyq tolqýlary boı kórsetti. 1929-1931 jyldar aralyǵyndaǵy elimizde 80 myńnan astam adam qatysqan 372 kóterilis oryn aldy. Sharýalar baskóterýine nıettes 5551 adam OGPÝ-dyń sheshimimen tutqyndalyp, olardyń 883-i atý jazasyna kesilgen. Kóterilisterdiń sońy qazaqtardyń shet elderge kóship ketýine ulasty. 1930 jyldyń bas kezinen 1931 jyldyń ortasyna deıingi kezde Qytaı, Iran jáne Aýǵanstan aý­ma­ǵyna Qazaqstannan 281 230 sharýa qoja­lyq­tary kóship ketti. Asharshylyq jyldary shet elderge kóshýshilerdiń sany 1 mıllıon 130 myńǵa jýyq boldy. Olardyń 454 myńy keıinnen elge qaıta oralsa da, qalǵany jat jurtta qalǵan. Al sol kezeńdegi opat bolǵandar she? Bul jóninde ártúrli derek aıtylýda. Biz solardyń ishinen Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý jáne 1920 jyl men 1930 jyldardyń basyndaǵy halyqtyń jappaı qyrylýyn arnaıy zerttegen komıssııasynyń tujyrymyndaǵy sıfrdy alǵandy jón kórdik. Ol boıynsha, asharshylyq pen soǵan baılanysty indet aýrýlarynan, tabıǵı ólim deńgeıiniń jo­ǵary­lyǵynan qazaqtardan 2 mln. 200 shyǵyn bolyp, óz quramynyń 49% joǵaltqan. Endi qazaqtardyń aımaqtyq ornalasý erekshelikterine keleıik. Ol kóp jaǵdaıda Reseıdiń ortalyq aýdandary men Ýkraınadan týyndaǵan ekpindi syrtqy kóshi-qonǵa baılanysty ózgeriske ushyrady. Indýstrııalandyrý barysyndaǵy ekonomı­ka­lyq damýdyń ekpini syrttan jumysshy kúshiniń aǵylyp kelýine qolaıly jaǵdaı týdyrdy. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan turǵyndarynyń etnostyq quramy da kúrdeli ózgeriske túsip, jergilikti halyqtyń úles salmaǵy azaıa bastady. Munymen qosa respýblıkadaǵy turǵyndardyń áleý­met­­tik, kásibı qury­lymy, bilim deńgeıi sekildi sapalyq belgi­leri de ózgeriske tústi. Sol kezderi orys­­tar 2 458,6 myń adam (39,9%), al ýkraındar 658,3 myń adam (10,7%) bolyp, res­­pýblıkadaǵy tur­ǵyn­dar­dyń jartysynan kóbin qurady. Olar shyǵys, soltústik jáne ortalyq óńirlerde edáýir basymdyq tanytty. Máselen, Shyǵys Qa­zaq­stan obly­syndaǵy turǵyn­dardyń 73,8%-yn (68,7%-y orystar, 5,1% ýkraın­dar), Aqmola oblysyndaǵy­lardyń 63,2%-yn (45,4 %-y orystar, 17,8% ýkraındar), Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy­lardyń 64,8%-yn (51,2%-y orystar, 28,3%-y ýkraındar), Qaraǵandy oblysyn­daǵylardyń 55%-y (45,4%-y orystar, 9,6%-y ýkraındar) solar edi. Al ońtústik jáne batys óńirlerde budan edáýir tómen boldy. Tek Almaty oblysyn­­daǵy turǵyn­dardyń 57,4%-yn, ıaǵnı 50,4%-yn orystar, 7%-yn ýkraındar qurady. Olar Jambyl oblysyn­daǵy turǵyn­dardyń 40%-yn (30,3%-y orystar, 9,7%-y ýkraındar), Qyzylorda oblysyn­daǵy­lardyń 28,7%-yn (20,6%-y orystar, 3,1%-y ýkraındar), Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy­lardyń 42%-yn (35%-y orystar, 7%-y ýkraındar), Batys Qazaqstan oblysyndaǵylardyń 42%-yn (35%-y orystar, 7%-y ýkraındar), Aqtóbe oblysyndaǵylardyń 44,3%-yn (24,2%-y orystar, 20,1%-y ýkraındar), Gýrev oblysyndaǵylar­dyń 26,2%-yn (24,4%-y orystar, 2,2%-y ýkraındar) qurady. О́zbekter 120,6 myń adam bolyp, respýblıka turǵyndarynyń 9,9%-y dárejesinde ońtústik óńirde turdy. Olardyń 100,7 myńy (83,5%) Ońtústik Qazaqstan oblysynda, 3 myńy Almaty oblysynda, 1,4 myńy Qyzylorda oblysynda, 1 myńnan astamy Aqmola oblysynda qonystandy. Tatarlardyń jalpy sany 108,1 myń adam bolyp, respýblıka halqynyń 1,7%-yn qurady. Olar respýblıka oblystarynyń bárinde ornalasqan edi. Solardyń ishinde, 13,4 myńy (12,4%-y) Almaty, 13,5 myńy (12,4%-y) Ońtústik Qazaqstan, 13,9 myńy (12,5%-y) Soltústik Qazaqstan, 11,7 myńy (10,8%-y) Semeı, 9,9 myńy (9,2%-y) Batys Qazaqstan oblys­taryn­da qonystandy. Atal­ǵan oblystarda respýb­lıkadaǵy taatr­lardyń 57,3%-y tur­dy. Qal­ǵan­dary 3-5 myń shamasynda eli­mizdiń barlyq jerinde boldy. Respýblıkadaǵy kárister 96,4 myń adamdy qurap, el turǵyndary arasyn­daǵy úles salmaǵy 1,5% boldy. Olardyń jartysynan kóbi úsh oblysta: Qyzylordada 35,3 myńy (36,6%-y), Qaraǵandyda 7,5 myńy (7,8%-y), Ońtústik Qazaqstanda 6 myńy (6,3%-y), Soltústik Qazaqstanda 4,7 myńy (4,9%-y), Qostanaıda 4,4 myńy (4,6%-y), Gýrevte 4,3 myńy (4,4%-y), Jambylda 4 myńy (4,2%-y), Aqmolada 3,7 myńy (3,9%-y), Batys Qazaqstanda 2,5 myńy (2,6%-y) qonystandy. Elimizdiń ózge oblystarynda kárister 200-den 400-ge deıingi adamdy qurady. Nemisterdiń sany 96,4 myń adamǵa jetti. Olardyń respýblıka turǵyndary arasyn­daǵy úles salmaǵy 1,5% boldy. Bul ult ókilderiniń 68,8%-y soltústik jáne ortalyq óńirlerde qonystandy. Atap aıtqanda Soltústik Qazaqstan oblysynda 22,9 myń (24,8%), Aqmola oblysynda 10,1 myń (10,9%), Qostanaı oblysynda 9,7 (10,6%), Pavlodar oblysynda 6,5 myń (7%), Qaraǵandy oblysynda 14,9 myń (16%) nemis turdy. Ońtústik pen shyǵysta olar kóp emes edi. Almaty oblysynda 7 myń (7,6%), Ońtús­tik Qazaqstan oblysynda 6 myń (6,6%), Jambyl oblysynda 6,1 myń (6,1%), Semeı oblysynda 4 myń (4,4%), Shyǵys Qazaqstan oblysynda 4 myń (4,4%) boldy. Polıaktar 54,8 myń adam sanyn qurap, el turǵyndary arasyndaǵy úles salmaǵy 0,9 % boldy. Olar negizinde soltústik aımaqta ornalasqan edi. Máselen Soltústik Qazaqstan oblysynda 29,1 myń (53,2%), Aqmola oblysynda 12 myń (21,9%) adam-tyn. Ońtústikte az boldy: Almaty oblysynda 3,6 myń (6,7%), Ońtústik Qazaqstan oblysynda 1,6 myń (3%) polıak turǵyndary qonystandy. Ortalyq óńirde olardyń sany 1 myńǵa jýyq bolsa, ózge óńirlerdegi sany 100-den 400-ge deıin jetetin. Uıǵyrlardyń sany 31,6 myń adam boldy. El turǵyndar arasyndaǵy úles salmaǵy 0,6%-dy qurady. Olar negizinen Almaty oblysynda qonystandy. Munda 33,7 myń ( respýblıkadaǵy 95,2%) uıǵyr halqynyń ókilderi turdy. О́zge oblystarda olardyń sany 50-den 380-ge deıingi shamada edi. Belorýstar 31,6 myń adamdy qurap, el turǵyndar arasyndaǵy úles salmaǵy 0,5% boldy. Olar Qazaqstannyń barlyq oblystarynda bolǵanymen, jartysynan kóbi bes oblysty: Almatyda (4,4 myńy), Qaraǵandyda (4,2 myńy), Soltústik Qazaqstanda (3,1 myńy) jáne Ońtústik Qazaqstanda (3,1 myńy) qonystandy. 1939 jylǵy Búkilodaqtyq halyq sanaǵy Qazaqstan halqynyń ulttyq quramy kúrdelene túskenin ańǵartady. Sol kezde elimizdegi 50-den astam ulttar­dyń ókilderi esepke alyndy. Joǵaryda atalǵandardan bólek sany 10 myńnan asatyn ult ókilderi qatarynda mordovalar (25,3 myń), evreıler (19,2 myń), ázirbaıjandar (12,9 myń), tájikter (11,2 myń) boldy. Sany 5 myńnan asatyndar­dyń qatarynda armıandar (7777 adam), dúngender (7416 adam), chývashtar (6590 adam), grýzınder (5186 adam), qytaılar (5116 adam), qyrǵyzdar (5053 adam) bar edi. Qazaqstan halqynyń kóp ultty quramy budan keıingi kezeńderde de, ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵys tusyn­da jáne odan keıin kóbeıip, kúrdelene tústi. Búkilodaqtyq 1939 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha respýblıkadaǵy turǵyndar tabys tabý kózi boıynsha bylaısha jikteldi: jumyspen qamta­masyz etilgender – 39,5%, qosalqy sharýashy­ly­ǵymen aınalysatyn otbasy músheleri – 6,5% jáne jekelegen adamdar qamqor­lyǵyndaǵylar – 45,8%. Jumysy barlar aýyldy jerlerge qaraǵanda (38,8%), qalalarda (42,8%) basymyraq boldy. Qamqorlyqqa alynǵan turǵyndar sany da aýyldy jerlerge qaraǵanda qalalarda (44,5%) kóbirek edi. Qosalqy sharaýshy­lyqpen shuǵyldaný­shylar qaladan (3,5%) góri aýyldarda (7,4%) basymdaý boldy. Jumyspen qamtamasyz etilgenderdiń 11,3%-y ónerkásip oryndarynda, 54,8%-y aýyl sharýashylyǵynda, 5,5%-y kólik pen baılanys salasynda, 3,7%-y qurylysta, 0,7%-y orman sharýashyly­ǵynda, 14%-y saýda men qoǵamyq tamaqtandyrý oryndarynda, 4,4%-y halyq aǵartý, ǵylym, óner jáne baspa salasynda, 3,8%-y memlekettik, partııa­lyq jáne qoǵamdyq mekemelerde, 1,9%-y densaýlyq saqtaý salasynda, 0,8%-y turǵyn úı kommýnal­dyq sharýashyly­ǵynda eńbek etti. Jumys isteýshiler qatarynda er- azamattar 66,2%, áıelder 33,8% boldy. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵylardyń 70,7%-y áıel azamattardan turdy. Halyq aǵartý salasyndaǵylardyń 44,2%-yn, aýyl sharýashylyǵyndaǵylardyń 42,8%-yn áıelder qurady. Materıaldyq óndiris salasyndaǵy áıelderdiń úles salmaǵy tómen deńgeıde (orman sharýashylyǵynda – 11%, ónerkásipte 20,3%) boldy. Áıelder transport salasyndaǵylardyń 17%-yn, qurylys salasyndaǵylardyń 13,4%-yn, saýda men qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndaǵylardyń 29,9%-yn, memlekettik, partııalyq mekemeler men qoǵamdyq uıymdarda eńbek etýshilerdiń 23,7%-yn qurady. Qazaqstannyń áleýmettik quryly­myndaǵy osyndaı ózgerister qoǵamdaǵy atyshýly “birkelkilikke” bastady. Onyń negizinde jumysshylar men kolhozshylar taptary jáne ıntellıgensııa toby boldy, olardyń sany kóbeıip, úlesi ósip, ózindik erekshelikteri damı tústi. Búkilodaqtyq eki: 1926 jáne 1939 jylǵy halyq sanaqtary aralyǵyndaǵy ýaqyt Qazaqstan úshin qaıshylyqqa toly aýyr kezeń bolǵandyǵyn, keıinnen onyń aldaǵy ýaqyttaǵy áleýmettik-demo­grafııalyq ahýalǵa ózindik áserin tıgiz­genin baıqatady. ­Eki sanaq aralyǵynda ındýstrııa­landyrý nátıjesinde jańa qalalar boı kóterip, eski qalalar onan ary damı tústi. 100 myńnan astam turǵyny bar qalalar qataryna Almaty, Qaraǵandy jáne Semeı qosyldy. Aýyl sharýashylyǵyn ujymdas­tyrýǵa baılanysty qazaq halqy otyryq­shylyqqa kóship, ýrbanızasııalyq úrdiske tartylyp, ulttyq jumysshy kadrlary men ıntellıgensııa qalyptasty. Saýat­syz­dyq joıylyp, halyqtyń bilim deńgeıi ósti. Qazaqtar arasynda orta jáne joǵary bilim alýshylar sany edáýir kóbeıdi. Sonymen birge 1939 jylǵy sanaq Qazaqstan halqy, ásirese qazaqtar úshin kóp­te­gen etnodemografııalyq jáne áleý­met­tik keleńsiz jaǵdaılardyń qalyptas­qanyn anyqtap berdi. Qazaqtar óz Otanyn­da azshylyqqa aınaldy, sany da, úlesi de tómendep ketti. Kelimsekter, onyń ishinde orys jáne ýkraın ulttary ókilderi kópshilikke aınaldy. Qandas­tary­myzdyń saýattylyǵy men bilim deńgeıi respýblı­ka­daǵy kóp ult ókilderinen áli de tómen edi. Qalalyq mekenderde, óner­kásip, qury­lys pen transportta qazaq kadrlarynyń sany az, úlesi tómen boldy. Jergilikti ult negizinen agrarlyq etnos bolyp qala berdi. Qala men selonyń aıyrmashylyǵy kúshti kezinde qazaqtar áleýmettik jáne turmys­tyq máselelerde shet qalyp otyrdy. Bul keleńsiz jaǵdaı­lar­dyń kóbi, ásirese qandastarymyzdyń óz elinde azshylyqqa aınalýy, kópke deıin, tipti Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdikke jetkenge deıin saqtaldy. Al olardyń keıbireýleri, mysa­ly, qazaq­tardyń tabıǵı ósiminiń oıdaǵy­daı kóterilmeýi, bilim deńgeıiniń kóptegen ult ókilderine qaraǵanda áli de tómendigi, qala turǵyndary arasynda basym emestigi osy ýaqytta da baıqalýda. Bul máseleler egemen elimizdiń áleý­mettik jáne demo­grafııalyq saıasatyn ǵylymı saralap, ony zaman talabyna saı iske asyrý úshin asa zor kóńil bólýdi talap etedi. Málikaıdar ASYLBEK, akademık, Jámıla ASYLBEKOVA, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Almaty.