«StepLag». 1954 jyl. Bas kóterý

Saıası qýǵyn-súrginniń súreńsiz soq­paǵy áli jatyr. Árıne, aıtýǵa ońaı!
Qazaq jeri tutas túrmege aınalǵan zul­mat zaman bastan ótken. Keńestik kezeńdegi «qyzyl ımperııada» qadasy qaǵylǵan alǵashqy jeti lagerlik aı-maqtyń bireýi – Qazaqstan! 

Qaraqurttyń toryndaı «GÝLAG júıe­si» ornalasqan odaqtaǵy 25 oblystyń úshten birine jýyǵy, naqtysy – jeteýi Qazaqstanǵa qara­dy. Atap aıtqanda, olar: Aqtóbe, Aty­raý, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Qaraǵandy, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan. Osydan keıin ol qalaı «tutas túrme» bolmasyn?!

On bes respýblıkany biriktirgen odaqta «GÝLAG júıesiniń» qandy sheń­­gelin osylaı Qazaqstanǵa sal-ýyn árkim árqalaı túsindiredi. Onyń­ tabıǵı baılyǵyn tegin kúsh­pen­ tez ıgerýge umtylý, ásirese qoı­na­ýyn­daǵy qazynaǵa kóz tigý túbine jet­ti, deıtin de tabylady. 

Munyń ekonomıkalyq qana emes, úlken saıası-strategııalyq máni bol­dy, deıtin de bar. Osylaı kete be­redi. Alaıda, sonyń eshqaısysy adam­zat tarıhynda jasalǵan ol aı­ýan­dyqty aqtaı almaıdy. Qı­syn­syz qurbandyqpen qalǵan halyqty baqytty, baqýatty etý múmkin be?! 
Tutqynnyń eriksiz eńbegin paıdalaný teorııasyn «negizdegen» F.Dzer-jınskıı kórinedi. Onyń «Respýblıka qyl­myskerge músirkep qaramaıdy jáne kóp qarjy bóle almaıdy. Olar óz eńbegimen ózine qajetti shyǵyndy ja­­býy kerek, olardy jolsyz, elsiz me­kenge qonystandyrý kerek» degen sózi «GÝLAG júıesin» qurýda negizge alynypty. 

Qaıǵy men qasiret keshken san­ myń­­­daǵan adamnyń taǵdyryn tálkekke sal­ǵan tamuq oshaǵynyń áli ashylmaǵan syry, dáıektelmegen deregi jetkilikti. Degenmen, anyq­tal­ǵan keıbir qujat pen zertteýdi zerdelep, tasbaýyr tarıh­tyń sol kezeńine kóz júgirteıik. 
Aıtpaǵym – Arqany azap aıma­ǵyna, qasiret alańyna aınaldyr­ǵan «Step­Lag». Ol – «halyq jaýyna» arnalǵan aı­­ryqsha lager. 1940 jyly Keńgir jaǵasyndaǵy burynǵy pıoner lage­riniń ornyna KSRO Ishki ister halyq komıs­sarıatynyń (NKVD) «Jezqazǵan lageri men GÝLAG kombınaty» quryl­dy. 

Ol sol jyly 1 sáýirden bastap­ ju­mys istedi. Basty mindeti Jezqaz­ǵan mys kombınatyn jedel salyp bitirý bol­dy. 1942 jyly 1 qańtarda lager­de júz elýdeı tutqyn ustaldy. Qatarynda kim­ kezdespedi: Qazan tóńkerisine qar­sy da, qandyqol qaraqshy da, qashqyn da, alaıaq ta, toqty urlap torǵa túsken de tabylatyn. 

Solardyń qatarynda qurylysqa, shah­taǵa adam kúshi qajettilikten NKVD ti­zimimen qamalǵan, kóbine kiná­siz sottalǵan jazyqsyz jumys­shy, ın­jener, dáriger jáne basqa ke­rekti ká­sip ıesi júrdi. 1943 jyly óndiristiń is­ke qosylǵan jáne salynyp jatqan ny­sanynyń bári NKVD-ǵa berilip, «Jez­qazǵan eńbekpen túzeý lager-kombınatyna» aınaldy. 

Soǵystan soń lagerdegi 12 myń tut­qyn­ǵa maıdanda qolǵa túsken 8 myń­daı nemis pen japon qosyldy. La­ger keńeıip, úsh negizgi bólimshege bó­lindi, olar: Keńgir, Jezqazǵan jáne Qar­saqbaı. 1947 jyly ataýy «№4 Erek­she lager» nemese «StepLag» dep óz­gertildi. 
Ataýy ózgergenmen, lagerdegi azap­ty­ turmys turalaı tústi. Qaıta ju­mysynyń aýyrlyǵy, tártibiniń qatańdyǵy jaǵynan basqa lager Jez­qazǵandaǵynyń janynda «jip ese al­maı» qaldy. Alaıda, adam tóz­gisiz aýyr eńbek, ash-jalańashtyq, aýrý, jıi­lep ketken ólim eshkimniń eń­sesin jan­shyp, rýhyn jasyta almady. 

Zorlyq-zombylyqqa, baqylaý­shy­nyń aıýandyq áreketine qarsy narazy­lyq úzdiksiz boı kórsetip otyrdy. Ju­mys­qa shyǵýdan bas tartý, jasyryn uıym qurý, ún­deý-paraqsha taratý sı­pa­tyndaǵy qar­sylyq birtindep bas kó­te­rýge ulasty. Lager júıesindegi asa aýqym­dy, ári uzaqqa sozylǵan «kóte­ri­­lis» osy «StepLagta» boldy. 

Adam taǵdyryn tálkek etýdiń tam­shy­lap jınalǵan ashy zapyra­ny «StepLagtyń» Keńgirdegi bólim­shesinde aqtaryldy. Tunyp turǵan qara sýdaı keshegi «GÝLAG júıesi» bir mezette daýylda býyrqanǵan asaý tol­qyndy teńizge aınaldy. Mine, osy tus­ta «Keńgir kóterilisiniń» ta­ǵy bir salmaqty sebebi kórinis berdi.

1953 jyly 27 naýryzda Keńes óki­meti keń aýqymdy keshirim jarııa­lady. Soǵan sáıkes bes jylǵa deıin sottalǵan tutqyn tegis bosady. 10-25 jylǵa kesilgen saıası tutqyndy bul­ ra­qymshylyq qamtymaı qaldy. Ke­shi­rimniń kelesi tarmaǵy jazasynyń bes jylyn ótegendi bosatýǵa arnal­ǵanymen, alaıda saıası aıyppen sot­talǵanǵa ol jeńildik júrmedi. 

Kútken úmiti aqtalmaǵan tutqyndar arasynda narazylyq tolqýy tolastamaı, tipti órshı tústi. 1954 jyly 16 ma­myrda 60 shaqty tutqyn kúzetshige ba­ǵynbaı, basqa lager aýmaǵyna ki­rip ketti. Qosymsha shaqyrylǵan áske­rı kúzet kómegimen olardy ustap, abaq­tyǵa japty.

 Alaıda, tutqyndar narazylyǵyn toq­tatý endi qıyn edi. Kelesi kúni lager basqarmasynyń bastyǵy la­ger­ler arasyna atys tobyn ornalas­tyrýǵa buıryq berdi. Biraq bul jaǵ­daıdy odan ári ýshyqtyrdy, 18 mamyrda tutqyndar kóterilisi qarýly qar­sylyqqa ulasty. 

Kóterilisti júıeli basqarý maq­sa­­tyn­da shtab qurylyp, onyń bas­tyǵy bolyp Qyzyl áskerdiń bu­rynǵy ofıseri K.Kýznesov ta­ǵaıyndaldy. Jalpy jı­nalysta Ishki is­ter mınıstrligi men La­gerler bas basqarmasyna arnaıy hat­ jazyp, arnaýly komıssııa lagerde­ oryn alǵan zańsyzdyqty ke­lip tekserýin talap etti.

Kóp keshikpeı quramynda KSRO Ish­ki ister mınıstriniń orynbasary, ge­neral-maıor S.Egorov, Lagerler bas basqarmasynyń bastyǵy, gene­ral-leı­tenant I.Dolgıh, KSRO Bas­ pro­ký­ratýrasynan N.Vavılov bar joǵary dá­rejeli komıssııa keldi. Jezqazǵanda Memlekettik qaýipsizdik mınıstri Serov, Ishki ister mınıstri Krýglov, KSRO Bas prokýrory Rýdenko, KOKP Orta­lyq Komıtetiniń Tóralqa múshesi Fýr­seva da boldy. 
Kóterilisshiler men resmı basshy­lyq arasyndaǵy kıkiljiń 40 kúnge sozyldy. Sońǵy kúni, ıaǵnı 26 maýsymda lagerdiń úsh qaqpasy men 8 qo­salqy joly arqyly 1600 adamdyq áskerı kúzettiń eki dıvızıony men ish­ki kúzettiń bir dıvızıony, arnaıy úıretilgen 98 ıt ustaǵan top, órt sóndirgish úsh mashına kóterilisshiler bekinisine basyp kirdi. 

Bes «T-34» tanki olarǵa jol ashyp, barrıkadany talqandady. Qa­rý­­ly qaqtyǵysta qarsylyq kórset­ken tutqyndar ofıser men bólim­she komandıriniń oǵyna ushty. Qurban­darǵa qatysty derek ártúrli. Sonyń ishinde resmıinde: «46 adam óldi, 61 adam ártúrli jaraqat aldy» deıdi. Jaralanǵan áskerı – 40. 

Kóteriliske qatysqan 5200 tut­qyn­­nyń taǵdyry tyǵyryqqa tireldi. Shtab­tyń alty múshesi atý jazasyna kesildi. Knopmýs pen Keller birden atyldy. Qalǵanynyń jazasy 1955 jyly 25 jyl bas bostandyǵynan aıyrýǵa aýystyryldy. K.Kýznesov «KarLagta» jazasyn ótep, 1960 jy­ly mer­ziminen buryn bosady. 

Al, belsendilik baıqatqan 400 tut­qyn túrmege toǵytyldy, qoldaǵan 1 myńy (500 áıel, 500 erkek) Magadanǵa, «Ozerlagqa» jer aýdaryldy. Degen­men, bul bas kóterý bosqa ketken joq.­ Kópshiliginiń isi qaıta qaralyp, «Step­Lagta» 8 myń adam aqtalyp, bostandyq aldy. 
Dúnıeni dúr silkindirgen «Keńgir kóte­rilisi» lager júıesi kúıreýiniń basy boldy. Kelesi jyldan bas­tap­ birte-birte «Terekti», «Jezdi», «Baı­qońyr», «Spassk», «Keńgir» bólimshesi ja­byldy. «StepLagtyń» sońǵy saǵaty 1957 jyly soqty.
Taqyrypqa tuzdyq: 1954 jylǵy maý­symdaǵy málimetke súıensek, «StepLagta» 2 660 orys, 9 596 ýkraın, 2 690 lıtvalyq, 1074 latysh, 290 qa­zaq jáne sol kezde Keńes Odaǵyn me­kendegen basqa ult pen ulys ókili, soǵystan soń 2369 nemis, 1012 japon, 103 avstrııalyq, 630 vengr, 145 rýmyn, 58 qytaı ustalǵan eken. 

Jezqazǵan jerinde azap lagerin eske túsiretin onyń keıbir qurylysy áli saqtalǵan.

Álibek ÁBDIRASh,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy

 syılyǵynyń laýreaty