Álipbıler ishindegi ámbebaby

Álemdik tájirıbe kórsetip otyr­ǵandaı, álipbı reformalary barlyq jerlerde jáne árqa­shan qoǵam damýynyń kúrdeli, ótpe­li kezeńderine sáıkes kelip otyr­ǵan. Sonymen birge, taza ekono­mı­kalyq turǵydan alǵanda da kóńil­ge múldem qonymsyz bolyp sa­nalǵan. Soǵan qaramastan, kóptegen memleketterdiń basshylary uzaq merzimdi strategııalyq paıym-parasattan týyndaǵan, tabandy erik-jigermen astasqan saıası sheshimder qabyldaǵanyn bilemiz. Saıyp kelgende, sol sheshimder júzege asqan.

Álipbı reformasy úlken jaýap­ker­shilikpen, ári eldiń joǵarǵy bas­shylyǵynyń júıeli baqylaýymen iske asýy tıis. Bul arada Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa elordasy – Astana qalasyn salý jónindegi jobanyń tabysty júzege asyrylýy úlgi bolmaǵy lázim. Sol kezderde saryýaıymǵa salynyp, qara aspandy jaýdyrǵandardyń qansha bolǵanyn eske alyńyzdarshy... Aqyr sońynda, kimdiki durys bolyp shyqqanyn jáne bilesizder.

Latynǵa kóshýge qarsylar árbir álipbı qandaı da bolsyn órkenıettiń ózindik «nyspyhaty» bolyp tabylatynyn ádil túrde atap kórsetedi. Sondyqtan, álipbı tańdaýy, sonymen qatar damýdyń órkenıettik arnasynyń da tańdaýyna aınalýda. Alaıda, qazaq alfavıtin latynǵa kóshirý ıdeıasyn olardyń tek batysqa bet buryp beıimdelý, Reseıden alystaý dep qabyldaýy qalaı bolǵanda da qate túsinik ekenin basa aıtqymyz keledi. 
Latyn álipbıiniń qazirgi álem­degi jaı-kúıi men mártebesi biregeı dep batyl aıta alamyz. Búgin­gi tańda ol is-júzinde ámbebap jahan­dyq sıpat aldy, ony bir-birinen mádenı, geografııalyq jáne basqa turǵylarda alshaq jatqan elderdiń basym kópshiligi qoldanýda.

Azııa qurlyǵynyń musylman emes bóliginde latyndy Vetnam men Fılıppın paıdalanýda. Al Qytaı men Japonııada ıeroglıf ja­zýy­men qatar latyn transkrıp­sııasy belsendi jumys jasaıdy. Atap aıtqanda, bul elderde kom­pıý­terlendirý máselesi naq osy jolmen sheshilgen. Aqyryn­da, latyn álipbıin Latyn Amerı­ka­synyń barlyq elderi, sondaı-aq Afrıka men Muhıtstan halyq­tary­nyń neǵurlym damyǵan tilderi qoldanýda.
Oıymdy túıindesem, latyn búgingi tańdaǵy ámbebap halyq­aralyq álipbı bolyp tabylady. Onyń paıdalanylýy batystyq baǵ­dar ustaýmen múldem de baıla­nysty emes. Kerisinshe, bul – Qa­zaq­stannyń álemdik qoǵamdastyqqa to­lyq quqyqty múshe bolyp kir­gennen keıingi ýaqyt talaby, ómir údesi, ult múddesi desek quba-qup. 

Tımýr KOZYREV,
saıasattanýshy, sarapshy