Qazaqstandaı jas memleket úshin órkenıetti elderdiń qataryna qosylý, qosylyp qana qoımaı jahandaný prosessinde kóshbasshy elge aınalý mindeti turdy. 25 jyldyq kezeńdi artqa tastaǵan jas memleket óner men bilimde, mádenıet pen ádebıette, ǵylym men jańa tehnologııalarda, medısına men sportta, saıasat pen ekonomıkada úlken izdenisterdi basynan ótkerdi. Bolashaǵy aıqyndala bastaǵan el ekonomıkalyq jolyn naqtylap, saıasat pen rýhanııat kókjıegin keńeıtip, óner-bilimin órkendetti, medısınasyn jańartyp, bilim-biligin arttyrdy. Jańa ınnovasııalarǵa bet buryp, ozyq tehnologııa tilin meńgerdi. Barlyq salada jasaryp, jańarǵan eldiń aldyna endi ózge de murattar shyqty. Tanymaldyǵy ulǵaıyp, álem elderiniń aldyndaǵy bedeli artqan Qazaqstandaı jas memleket úshin endi halqynyń ulttyq turǵyda jańǵyryp, jasampaz, jańashyl elge aınalýy kerek-ti. El prezıdenti N.Nazarbaev óz halqynyń dál búgingi tańda sýsap otyrǵan osyndaı qajettiligin tamyrshydaı tap basty. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolýynyń syry da osynda. Jańa turpatty Qazaqstanǵa qajeti Elbasymyz aıtqan «ulttyq kod» edi. Rasynda, ulttyq kodsyz rýhanı jańǵyrý joq. Prezıdent Qazaqstan halqyna jyl saıyn óziniń Joldaýyn úndeıdi. Talaı jyldardan kele jatqan bul úrdis Qazaqstannyń jolbastaýshysy qyzmetin atqardy. Osyndaı naqty baǵyt-baǵdar jas memleketti ekonomıkalyq salada, áleýmettik ortada, saıası keńistikte úzdik nátıjelerge jeteledi. Eldi saýatty strategııalyq josparlarmen aldyńǵy qatarǵa shyǵarý, saıası-ekonomıkalyq turǵyda turaqty elge aınaldyrý kez kelgen basshynyń qolynan kele bermeıtin sharýa. Endeshe bul máselede el prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń óz halqy úshin etken eńbegin, tókken terin saraptaı berińiz. Tolaǵaı tabys, bıik abyroımen kóshbasshylyq sapqa ilikken memleket úshin endi jańa kókjıekter kórindi.
Ol árıne, eń aldymen, ulttyq ıdeıa, ulttyq kod, rýhanı jańǵyrý. Bul degenińiz , Elbasy aıqyndap bergendeı: «... ulttyq sananyń túrli polıýsterin qıynnan qıystyryp, jarastyra alatyn qudiretimen mańyzdy. Bul – tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy». Latyn grafıkasyna kóshý, «100 kitap», «100 esim» ıdeıalarnyń qolǵa alynyp, iske asyryla bastaýy da rýhanı jańǵyrýdyń bastaýy. Latyn grafıkasy áý bastan qazaqqa jat emes. Onyń qoldanysqa enýi úlken jeńis. «100 kitap» jańa qalamgerlerdiń, jas qalamgerlerdiń qataryn kóbeıtedi, qazaq ádebıeti, mádenıeti men ǵylymynyń tynysyn keńeıtedi. Al, «100 esim» eldegi jańa juldyzdardyń jarqyraýyna múmkindik. Ol juldyz ár saladan, ár óńirden jarqyraıdy. Iаǵnı, básekege qabiletti, talantty, ıdeıaǵa baı, boıyndaǵy jigeri jalyndap turǵan kez kelgen qazaqstandyqqa tanymal bolýdyń, isin, ıdeıasyn alǵa ilgerletýdiń jańa múmkindigi. «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» adamzattyń rýhanı kemeldenýine arnalǵan joba.
Elbasymyzdyń sarabdal saıasaty ultty taǵy bir márte marqaıtty. Ulttyq ıdeıa qazaqstandyqtardy básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jolmen damýy sekildi uly murattar jolynda toǵystyrdy. Endigi jerde Qazaqstan halqy «zamana synynan súrinbeı ótken ozyq dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyrýǵa» umtylady.
Básekege qabilettilikti biz buǵan deıin ekonomıkalyq turǵyda ozyq bolý, saıası turǵyda alǵyr bolý ólshemimen tarazylap kelsek, endi bul básekege qabilettilik taza adamı faktorlarmen saralanatyn kezeńge aıaq basty. Biz endi tabıǵı qazba baılyqtarymyzben emes, ıntellektýaldyq qabilet qarymymyzben básekelesetin bolamyz. Bul «bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan, árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda. Sol sebepti, «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy»-degen sóz.
Elbasy óz maqalasynda basa aıtqan taǵy bir másele, qazaq halqyna aýadaı qajet pragmatızm. «Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi. Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kásibı turǵydan jetilýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ár nárseni utymdy paıdalaný – minez-qulyqtyń pragmatızmi degen osy. Bul – zamanaýı álemdegi birden-bir tabysty úlgi. Ult nemese jeke adam naqty bir mejege bet túzep, soǵan maqsatty túrde umtylmasa, erteń iske aspaq túgili, eldi qurdymǵa bastaıtyn popýlıstik ıdeologııalar paıda bolady». Bul máselede de bilim aldyǵa shyǵady. Bilim-biligi ozyq ult qana kóshbasshyǵa aınalady. Meıli, ol mádenıet pen óner-bilimde bolsyn, meıli, ol ǵylymda bolsyn kókireginde nur, júreginde sáýle bolmasa básekege qabiletti bolý qıynnyń qıyny.
Rýhanı jańǵyrýdyń Elbasy atap kórsetken, Ulttyq biregeılikti saqtaý bóliminde ult úshin qajet óte ózekti jaılar qamtylǵan. О́rkenıet kóshine ilesýdi ár memleket árqalaı, óziniń ulttyq qundylyqtaryna qaraı laıyqtap alady. Búkil izgilik álem halyqtaryna ortaq, jer sharyn mekendeıtin búkil el tarıh betinde eń ádemi esteliktermen, eń izgi isterimen qalǵysy keledi. Ol biraq bireýdiń qolynan keledi, al, endi bir ult shynaıy ómirge ádiletti qaraý teorııasynan aýytqıdy. «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana.Sonymen birge, jańǵyrý uǵymynyń ózi meılinshe kónergen, jahandyq álemmen qabyspaıtyn keıbir daǵdylar men ádetterden arylý degendi bildiredi.
Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn.
Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy.
Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek»-deıdi Memleket basshysy. Ulttyq mádenıet qaı kezeńde de rýhanı jańǵyrýdyń bastaýy bolǵan. Ol úrdisinen bolashaqta da aınymaıtynyn atalmysh maqalada Elbasymyzdyń ózi taıǵa tańba basqandaı qyp kórsetip berdi. Bizdiń mádenıet salamyz búgingi tańda qaıta túledi. Teatrlar óziniń kórermenine jol taba bilýdiń búkil tetikterin meńgerdi. Jańa ınnovasııalyq jobalar, tyń ıdeıalar men jas akter, rejısserlardyń jańa tolqyny óner oshaqtaryna ózindik kózqaras, ózindik qoltańba ákeldi. О́nerde shekara joqtyǵyn halyqaralyq óner sahnalaryna jıi jol tarta bastaǵan shyǵarmashylyq ujymdar dáleldep júr. Qazaqtyń ulttyq teatrlary, dástúrli án-jyry, tól mádenı muralary álem elderin tamsandyra bastady. Qazaq qashanda óziniń ulttyq ónerimen ulyq. Endeshe, bul joldaǵy izdenis pen jańa shyǵarmashylyq kókjıekter qazaq halqynyń mártebesin árkez asqaqtata beretini anyq.
Elbasymyz atap aıtqandaı, «tabystyń kilti – bilimde». Qaı kezeńde bolsyn, qaı salada bolsyn, biz «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetetinin» túsinetin ýaqyt keldi. Búgingi baılyq, búgingi maqtan tek qana bilimniń, bilimdiniń aınalasynda saltanat qurady.
Talǵat Esenalıev,
Almaty Qýyrshaq teatrynyń dırektory,
mádenıet qaıratkeri
