Basqosýǵa «Mıras» respýblıkalyq keńesiniń tóraǵasy, Parlament Májilisiniń depýtaty Máýlen Áshimbaev jetekshilik etti.
«О́tken aptada ǵana Parlament qabyrǵasynda latyn álipbıiniń jańa úlgisi alǵash ret tanystyrylǵany bárimizge belgili. Sodan keıin bul másele el ishinde qyzý talqylanyp, qoǵam tarapynan san túrli usynys, pikirler aıtylyp jatyr. Bulaı bolýy zańdylyq ta shyǵar. Osy oraıda, quramyna memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men tanymal tulǵalar enetin respýblıkalyq uıym retinde biz de latyn álipbıine qatysty ún qosqandy jón sanadyq. Ondaǵy maqsatymyz – qalyń el talqylap jatqan máselege qatysty ózimizdiń syn-eskertpelerimizdi aıtyp, qoldaýymyzdy bildirý edi», dedi ol.
Sodan keıin negizgi baıandamany A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, Memlekettik tildi latyn qarpine kóshirý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi Erden Qajybek pen Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory, jumys tobynyń múshesi Erbol Tileshov jasady.
«Bizdiń tilimiz – Elbasy aıtqan rýhanı jańǵyrýdyń negizi ári irgetasy dep aıtsaq bolady. Rýhanı jańǵyrý – jan dúnıemizdiń ózegi. Sondyqtan da bul eń mańyzdy másele. Al Memleket basshysy aldymyzǵa qoıǵan birneshe baǵyttyń eshbirin de tilsiz júzege asyrý múmkin emes. Endeshe tilimizdi latyn tańbasymen belgileýde biz, eń aldymen, engizgeli otyrǵan latyn grafıkasyn ózimizdiń tól tabıǵatymyzǵa meılinshe baǵyndyrýymyz qajet», degen Erden Zadauly, álipbı aýystyrýdyń halyqaralyq tájirıbesinde keıbir máselelerge jiti nazar aýdarylǵanyn da atap ótti.
Onyń aıtýynsha, ásirese túrki tildes memleketterdiń tarıhyna kóbirek kóńil bólingen. Sol sııaqty Eýropa elderiniń de tájirıbesi muqııat zerdelengen.
«Máselen, Túrkııa 7-8 aı ishinde latyn álipbıine kóshemiz dep asyǵystyq jasaý saldarynan «q», «ń» sekildi tól dybystaryn joǵaltyp alsa, Ázerbaıjan halqy latyn tańbasyna kóshý arqyly abaısyzda «g»-ge aınalyp ketken «q» árpimen qaıta qaýyshty. Sondyqtan da, bizge jyl sońyna deıin kúlli qazaq jurty bolyp latyn tańbasyna negizdelgen jańa álipbı jobasyn taldap, tarazylap, belgili bir sheshimge kelýimizge múmkindikterimiz bar. Oǵan qosa, ony keńinen qoldanysqa engizgenge deıin aldymyzda tórt jylymyz bar. Endeshe, bul máseleni el bolyp, elekten ótkizip, tıimdi sheshim qabyldaıtynymyzǵa senimdimin», dedi E.Qajybek.
Al Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory ári jumys tobynyń múshesi retinde sóz alǵan Erbol Tileshov bolsa, latyn tańbasyna negizdelgen jańa úlgidegi álipbıde kórsetilgen 8 dıgrafty qıynsynýdyń qısynsyz ekendigin kesip aıtty.
«Biz qoǵam talqysyna usynǵan jobamyzdaǵy 8 dıgraftyń beseýi kózi ashyq, kókiregi oıaý jan úshin jat emes. Olar halyqaralyq sheńberde bizge deıin de keńinen qoldanysqa enip, kóz úırenip, kóńil sengen desek te bolady. «Tyńnan túren salyp» jańadan oılap taýyp, usynǵanymyz – eki áripten quralǵan dıgraftar arqyly úsh tańbany belgilegenimiz edi. Onyń ózin de biz Ahmet Baıtursynovtyń eńbekterine júgine otyryp, barynsha tól tańbamyzdyń tabıǵatyn saqtaýǵa tyrysyp baqtyq. Bile-bilsek, álemde segiz emes, on emes, tipti 20 dıgrafy bar álipbıler de bar. Sondyqtan da bizdiń oıymyzsha, qos tańba arqyly bir áripti belgileý máselesine úrke qaraýdyń qajeti joq sııaqty», dedi ol.
Talqylaýda sóz alǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Myrzataı Joldasbekov jalań uranǵa salynbaı, árkim óz salasynda kásibı maman retinde aınalysý kerektigin kópshiliktiń qaperine saldy.
Elbasymyz on oılanyp, san tolǵanyp bul máselege tııanaqty daıyndyqpen kirisýdi tapsyrdy. Endigi jerde bul máselemen osy ispen kásibı turǵyda shuǵyldanyp júrgen naǵyz mamandar aınalysqany jón. Men ózim fılolog bolsam da, latyn tańbasyn anyqtaý isin lıngvıst ǵalymdardyń enshisine qaldyrar edim. Qazaq tili álemdegi orasan zor baı tilderdiń qataryna jatady. Tek osy baılyǵymyzdy saqtaı bileıik. Ony kúlkige aınaldyrýdan qorǵap, qoldanýǵa qolaısyz etpeıik. Sebebi qazaqtyń tili aqıqatynda minsiz til», dedi M.Joldasbekov.
Keńeske qatysýshylar arasynda órbigen áńgime jelisi de tartysty boldy. Beınekonferensııa arqyly onlaın-rejimde ótken jıynda Almaty qalasynan baılanysqa shyqqan A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Álimhan Júnisbek qazirgi qolǵa alynyp jatqan tirliktiń bári biz úshin emes, bolashaq urpaq úshin jasalynyp jatqan dúnıe ekenin basa aıtty. Sondaı-aq otyrysta Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Darhan Myńbaı men «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshysy Darhan Qydyráli, Parlament Májilisiniń depýtaty Bekbolat Tileýhan, qoǵam qaıratkeri Aldan Smaıyl men Orazkúl Asanǵazy sóz alyp, latyn álipbıine kóshý máselesine qatysty tushymdy oı, salmaqty pikirlerin ortaǵa saldy.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
