Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy ekonomıkany ınnovasııalylyqqa qaraı reformalaý boıynsha aýqymdy mindetter qoıady. Bul kóptegen jańashyldyqtardy talap etedi.
Sáıkesinshe rýhanı jańǵyrý ekonomıkanyń jańa jańǵyrýyn nyǵaıtýy kerek. Bul tusta mynadaı suraq týyndaıdy: qazaqstandyq qoǵamnyń áleýmettik-mádenı ortasy osynsha jańashyldyqtarǵa daıyn ba? Sebebi, olar qoǵamnyń ıkemdililik qabiletine, bilim deńgeıine, ǵylym sapasyna, halyqtyń kásipkerlik jáne azamattyq belsendiligine kóptegen talaptar qoıady.
Qoǵamnyń mádenı ereksheligi, ulttyq mentalıtet — reformalardy tıimdi ilgeriletýge de, oǵan kedergi keltirýge de yqpalyn tıgize alady mańyzdy faktor. Qoǵamda ǵasyrlar boıy qalyptasqan minez-qulyq pen qundylyqtardyń daǵdyly úlgileri belgili bir sátte onyń damýyn tejeı bastaıdy, olardan mindetti túrde arylý kerek. Qazaqstannyń tabysty jańǵyrýy jolynda týyndaıtyn áleýmettik-mádenı kedergiler qandaı bolýy múmkin?
Olardyń qatarynda agrarlyq sektory basym elderge tán dástúrli sananyń nyǵaıýyn ataýǵa bolady. Sonymen qatar, bul aýyldardaǵy bilim berý sapasyna da baılanysty.
Buǵan bizdiń qoǵamda áli de oryn alyp jatqan sybaılas jemqorlyq pen proteksıonızm faktileri, jumysqa ornalasý jáne mansaptyq satymen ilgerileý úshin týystyq jáne jeke baılanystardy paıdalaný jatady. Traıbalızma men aımaqshyldyq qaldyqtary da kedergi keltirýi múmkin. Birqatar tosqaýyldardyń ishinde halyq pen bılik arasynda belgili bir dárejede senimniń joqtyǵyn atap ótý kerek. Desek te, bul baǵytta ashyqtyq pen memlekettik organdardyń qoǵam aldynda eseptiligin arttyrý boıynsha belsendi jumystar júrgizilip jatyr.
Sol sebepti rýhanı jańǵyrý halyqqa ǵana emes, rýhanı oılaýdyń qozǵaýshy kúshine aınalýy tıis memlekettik apparattyń ózine de áser etýi tıis.
Jańǵyrýǵa bizdiń mentalıtetke jat, sońǵy ýaqytta keńinen nasıhattalyp júrgen dindi aıqyn ekstremıstik túsindirý kedergi keltirýi múmkin, ol azamattardy áleýmettik qarym-qatynastardyń eski formalaryna oralýǵa úgitteı otyryp, adastyrady. Mundaı mıssıonerler birinshi kezekte kez kelgen reformalar men ınnovasııalardy kúnáli áreketterge jatqyzyp, moıyndamaıdy.
Sonymen qosa jańǵyrtý prosesterin júzege asyrýdaǵy ulttyń dildik resýrsynyń áleýetin durys baǵalamaýǵa bolmaıdy. Halyqtyń dildik negizinde jańǵyrtýdyń qozǵaýshy kúshi bola alatyn qundylyqtar men dástúrler bar.
Bir jaǵynan, halyq dástúrleri qoǵamnyń qajetti negizin quraıdy, jalpy, úırenshikti qundylyqtar negizinde uıymshyldyqqa yqpal etedi. Ekinshi jaǵynan, halyqtyń tarıhı zerdesi betburysty damý kezeńinde ózgeristerdiń qajettigin sezdiredi, jahandyq deńgeıde ult ornyn aıqyndaý, aldaǵy tarıhı taǵdyry osy ózgeristerge baılanysty bolady.
Osy turǵydan, qazaqstandyq qoǵamda yntymaqtastyq, birlik pen kelisim qundylyqtarynyń, toleranttylyq, ınnovasııalarǵa ashyq bolýdyń dástúrleriniń, sondaı-aq ortasha pragmatızmniń bolýy reformalardy iske asyrýǵa berik negiz bolady.
Qarap otyrsańyz, qazaqstandyqtar ózine jat kez-kelgen áleýmettik-mádenı ortaǵa tap bolǵanda, máselen, shetelge oqýǵa nemese jumys isteýge barsa, ońaılyqpen sińisip ketedi. Bizdiń básekelik artyqshylyqtarymyzdyń biri osy. Kóshpeli órkenıet urpaqtary retinde biz taǵdyrdyń kez-kelgen ózgeristerin aıaǵymyzdan nyq turyp qarsy ala alamyz.
Degenmen búginde munyń ózi azdyq etedi. Biz atalǵan barlyq faktorlardy eskere otyryp, ulttyq jańǵyrtý prosesin tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq aspektilerde ǵana emes, ıdeıalyq keńistikte de júrgizýimiz kerek. Bizge oılaý júıesin jańǵyrtý qajet. Elbasynyń bıyl sáýir aıynda jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar — rýhanı jańǵyrý» tereń baǵdarlamalyq maqalasy osy máseleni qozǵaıdy.
Reformalardyń tabysty bolýynyń mańyzdy faktory barlyq qazaqstandyqtardyń «Rýhanı jańǵyrýdyń» maqsattary men mindetterin túsinip, qabyldaýy bolýy tıis. Instıtýtymyzdyń áleýmettik zertteýi boıynsha, búginde el halqynyń 82% ózgeristerdiń qajettigin qoldaıdy. Alaıda, qazir ózgeristerdi tek qoldaý ǵana emes, is júzinde qolǵa alý da mańyzdy, ol árbir qazaqstandyqtyń ómirinde bastalýy tıis.
Psıhologtardyń aıtýynsha, túptiń túbinde barlyq ózgerister adamnyń minez-qulqynyń ózgeristerine kelip saıady. Bizdiń barlyq qorqynyshtarymyz, shekteýlerimiz, tilemeıtin oılarymyz tek óz basymyzda ǵana. Sondyqtan, jeke maqsattardy iske asyrýymyz tek bizdiń ózimizge, aldaǵy mindetterdi qalaı sezinip, túsinetimizge, tabysqa jetýge qanshalyqty yntaly ekenimizge, árqaısymyzdyń óz ómirimizde oń ózgerister bolýy úshin qandaı áreketter jasaýymyzǵa baılanysty.
Atalǵan ózgeristerdiń ózekti baǵyttary Elbasynyń maqalasynda aıqyn baıandalyp, usynylǵan. Mahatma Gandı aıtqandaı: «Eger sen álemniń ózgergenin qalasań, óziń sol ózgeris bol».
