Alqaly jıyndaǵy áńgime aýany «Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan jáne probasııa qyzmetinde esepte turǵan azamattardy áleýmettik ońaltýdyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi strategııasyn iske asyrý boıynsha Ishki ister mınıstrligi men jergilikti atqarýshy organdar qabyldaıtyn sharalar týraly» taqyryby aıasynda órbigen edi.
Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna saı elimizde qylmystyq-atqarý saıasaty jáne jazalardy oryndaýdy uıymdastyrý isi jetildirilýde. Sondaı-aq, halyqaralyq praktıkalar jiti saralanyp, Qazaqstandaǵy qylmystyq-atqarý júıesi óziniń negizgi tujyrymdamalyq baǵyttaryn jasaqtady.
«Sońǵy eki jyl ishinde bizdiń elimiz Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Qylmystyq-atqarý kodeksi men «Probasııa týraly» Zańdy jáne basqa da normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaı otyryp, qylmystyq zańnamany izgilendirýge jáne qoǵamnan oqshaýlaýmen baılanysty emes qylmystyq jazalaýdy qoldaný salasyn keńeıtýge kúsh salýda. Munyń bári de Elbasymyz aıqyndap bergen «100 naqty qadam» Ult josparynyń aıasynda júzege asyrylýda», dedi otyrysty ashqan V.Bojko.
Odan keıin sóz alǵan Ishki ister mınıstri Q.Qasymov ózi jetekshilik etetin vedomstvodaǵy jumys jaıyn baıandady. Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary elimizde temir tordyń ar jaǵyn otyrǵandar sany edáýir azaıǵan. Aıtalyq, 2011 jyly 57 myń bolsa, qazirgi kórsetkish 35,5 myń adamdy quraıdy.
«Bolashaqta qylmystyq jazalaý sharalary boıynsha sottalǵandardyń teńgerimi ózgerýi tıis. Bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottalǵandar az bolady da, al probasııa qyzmeti men polısııa baqylaýyndaǵylar sany kóbeıedi dep josparlanýda», dedi mınıstr óz baıandamasynda.
Bul Qazaqstandaǵy probasııa qyzmetiniń júıeli túrde qolǵa alynýymen tikeleı baılanysty. Búginde probasııanyń tolyq sıkly zańnamalyq turǵyda qalyptastyrylǵan. Eger buryn bizde probasııanyń úkimdik jáne postpenıtensıarlyq degen eki úlgisi jumys istese, bıylǵy qańtardan bastap «Probasııa týraly» Zańmen sotqa deıingi jáne penıtensıarlyq degen eki qosymsha úlgisi engizilgenin aıtqan Qalmuhambet Nurmuhambetuly probasııalyq qurylǵy qoldanysynyń úsh negizgi tetigin túsindirip berdi.
«Onyń alǵashqysy – sotqa deıingi probasııa dep atalady. Ol osal toptaǵy kúdikti jáne aıyptalýshy adamdarǵa, kámeletke tolmaǵandarǵa, áıelderge, júkti áıelderge, 3 jasqa deıingi balalary bar áıelderge jáne basqa sanattaǵy azamattarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsetý maqsatynda qoldanylady. Al ekinshisi – úkimdik probasııa. Bas bostandyǵyn shekteý túrindegi jazany ótep jatqan adamdy turǵylyqty jeri boıynsha, sondaı-aq shartty sottalǵandardy synaq merzimi kezinde probasııalyq baqylaýdy júzege asyrýdy kózdeıdi. Probasııa qyzmetiniń mindeti bul jaǵdaıda osy adamdardyń úkimde kórsetilgen sot uıǵarymdaryn oryndaýlaryn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Mysaly, turǵylyqty jerin aýystyrmaý, belgili bir jerlerge barmaý, emdelýden ótý syndy shekteýler bolýy múmkin. Sońǵysy – penıtensıarlyq probasııa. Oǵan jazany óteý merzimi aıaqtalǵanǵa deıin bir jyl merzimi qalǵan sottalǵandar jatady. Tárbıe jumystary júrgiziledi, turǵylyqty jeri, jumysy, týystyq, áleýmettik baılanystaryn qalpyna keltirý, sondaı-aq áleýmettik qyzmetter alý qajettiligi týraly nıeti anyqtalyp, jıyntyq málimetter múddeli mekemelerge aqparat retinde usynylady», dedi Q.Qasymov.
Jalpy elimizde eńbek etýge jaramdy sottalǵandardyń 68%-y búgingi tańda aqyly jumyspen qamtamasyz etilgen. Bul bas bostandyǵynan aıyrylǵan azamattardyń túrli talap aryzdar boıynsha tólem júrgizýine (zalal, alımentter, aıyppuldar), otbasylaryna kómek kórsetýine múmkindik beredi. Osy sharalardyń barlyǵy (bilim berý, jumyspen qamtý) bosatylatyn sottalǵandardyń qoǵamda odan ári postpenıtensıarlyq beıimdelýine daıyndalýǵa oń áserin tıgizetini sózsiz.
Kóp jaǵdaıda sottalǵandardyń kóbisi bosatylǵannan keıin jumys tabý, turǵyn úı, qujattaryn resimdeý, áleýmettik kómek alýda qıyndyqtarǵa ushyrap jatady. Qazirgi kezde osyndaı problemalardyń barlyǵy postpenıtensıarlyq probasııa sheńberinde sheshilýde. Mundaı jańashyldyqtyń negizi Ult josparynyń 33-qadamynda naqtylanǵanyn aıta ketken jón. Sebebi, osyǵan sáıkes ázirlengen bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan azamattardy áleýmettik ońaltýdyń keshendi strategııasy olardyń jumysqa ornalasýyna, turǵyn úı tabýyna, áleýmettik baılanystaryn qalpyna keltirýine, bilim alýyna, medısınalyq jáne ózge de áleýmettik qyzmetterdi paıdalanýyna ózindik yqpalyn tıgizýde.
Qazirgi ýaqytta probasııa qyzmetiniń qadaǵalaýynda respýblıka boıynsha 28 myńǵa jýyq adam bar desek, múddeli memlekettik organdar men úkimettik emes uıymdar jumysynyń ózara úılesim tabýy nátıjesinde olardyń 15 myńyna jumysqa ornalasýǵa kómek kórsetilgen. 3 451 azamat emdelýge, 106 qujatyn qalpyna keltirý, 83 bilim alý, 6 728 psıhologııalyq jáne 3 061 jan ózge de kómek alý múmkindikterine ıe bolǵan.
Sonymen qatar, esepte turǵan adamdarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsetý rásimin retteý maqsatynda «bir tereze prınsıpi» engizilýde. Mysaly, Astana men Qaraǵandy qalalarynda probasııa qyzmetinde turǵan adamdarǵa qyzmet kórsetýdiń barlyq túri Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda usynylýda. Sol sııaqty Aqtóbe qalasynda osy maqsatta «Probasııa úıi» qurylsa, Oral qalasyndaǵy Halyqty jumyspen qamtý ortalyǵy bazasynda «Probasııa bólmesi» jumys isteýde.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
