IýNISEF-tiń qyrkúıek aıyn-da jasaǵan baıandamasynda atap kórsetilgendeı, búginde bes jasqa deıingi 85 mıllıon bala otbasylaryna eki jyl tegin mektepke deıingi bilim berý, jańa týǵan náresteniń alǵashqy alty aıynda onyń anasyna aqyly úzilister berý jáne bala kútimine baılanysty tıisti aqyly demalys berý sııaqty qyzmetter kórsetilmeıtin 32 elde turyp jatyr eken. Al bular, ıaǵnı eki jyldyq tegin bilim berý, alǵashqy alty aıda jáne bala kútimine baılanysty demalys balalar mıynyń erte jastan damýyn qamtamasyz etý úshin qajetti úsh sheshýshi strategııa bolyp tabylady.
Taǵy da sol IýNISEF-tiń baıandamasynda keltirilgendeı, ata-ananyń kishkentaı balalarynyń mıynyń durys damýyn qamtamasyz etýine qajetti ýaqyt pen resýrstarǵa kepildik beretin úsh bazalyq strategııa búkil álemde tek 15 memlekette ǵana bar eken. Al balanyń kútimi men tárbıesi úshin eshqandaı múmkindik týǵyzylmaǵan álemniń 32 elinde dúnıe júzindegi bes jasqa deıingi balalardyń árbir segizinshisi turyp jatyr.
Baıandamada alǵashqy sátterdiń bala ómiri úshin óte mańyzdy bolyp tabylatyny, eki jyldyq tegin mektepke deıingi bilim berý, bóbektiń alǵashqy alty aılyǵynda ony emizý úshin aqyly úzilis berý, anasyna bala kútimi úshin alty aılyq jáne ákege tórt aılyq aqyly demalys berý balanyń ońtaıly erte damýy úshin asa mańyzdy ómirsheń irgetas qalaýǵa jaǵdaı týǵyzatyndyǵy atap kórsetilgen. Bul strategııalar ata-ananyń óz balalaryn oıdaǵydaı qorǵaýyna, olardy tolyqqandy tamaqpen qamtamasyz etýine, oıynǵa úıretýine jáne ómiriniń alǵashqy jyldaryndaǵy mańyzdy synı kezeńge sáıkes balany erte jastan damytýyna kómegin tıgizbek. О́ıtkeni balanyń mıy da dál osy kezeńderde qarqyndy damıtyn kórinedi jáne ondaı damý odan keıin eshqashan qaıtalanbaıdy.
Bir qyzyǵy, joǵaryda atalǵan úsh strategııa kepildi túrde jumys isteıtin elderdiń qatarynda Kýba, Portýgalııa, Reseı, Fransııa jáne Shvesııa bar bolyp shyqty. Al endi osy úsh strategııanyń birde-biri jumys istemeıtin memleketter álemde ekeý ǵana bolsa, solardyń biri – Amerıka Qurama Shtattary da, ekinshisi Bangladesh kórinedi. Osy eki elde turatyn balalar búkil dúnıe júzinde ómir súretin balalardyń 40 paıyzyn quraıdy eken.
Baıandamada sonymen birge bes jasqa deıingi mıllıondaǵan balalardyń qaýipti jáne damýdy múlde yntalandyrmaıtyn jaǵdaılarda ómir súrip jatqandyǵy keltirilgen. Máselen, bes jasqa deıingi 75 mıllıondaı bala daý-janjaldar aımaǵynda tursa, toıyp tamaq ishpeýdiń saldarynan, ortanyń qolaısyzdyǵy men aýrýlarǵa ushyraýdan 155 mıllıon balanyń ósýinde tejelý bar ekendigi anyqtalǵan. Sol sııaqty 300 mıllıondaı balanyń aýasy ýlanǵan aýdandarda ómir súrip jatqandyǵy da naǵyz damý satysynda olardyń mılaryna orasan zor nuqsan keltirýde.
Turmysta aýyr jaǵdaılarǵa dýshar bolǵan balalardy qorǵaýǵa jáne olardyń erte bastan damýyna múmkindikter týǵyza almaý bútindeı alǵanda qoǵam men ekonomıkanyń áleýetti ósýine nuqsan keltiretini de dál osy baıandamada naqty atap kórsetilgen. Máselen, júrgizilgen zertteýler kishkentaıynda oıyn oınap úırengen jáne erte jastan bilim alǵan balalardyń eseıgen kezde mundaı múmkindikterge qol jetkize almaǵan balalarǵa qaraǵanda tabysty 25 paıyzǵa artyq tapqanyn dáleldegen.
Balalardy erte jastan damytý baǵdarlamasyna úkimetter búkil álem boıynsha óz bıýdjetteriniń 2 paıyzdan sál astamyn ǵana jumsaıdy eken. Sonymen birge balalardyń erte jastan damýyna búgingi kúni salynǵan ınvestısııanyń keleshekte aıtarlyqtaı ekonomıkalyq tıimdilik ákeletini de belgili bolyp otyr. Aıtalyq, bóbekti emizýge qoldaý jasaý baǵdarlamasyna salynǵan árbir dollar – 35 dollar, al erte jastan aýyr turmystyq jaǵdaılarǵa tap bolǵan balalardyń tárbıesi men bilim alýyna salynǵan árbir dollar kem degende 17 dollar qaıtarym beretin kórinedi.
Bizdiń elimizde ana men balaǵa memleket tarapynan eleýli qamqorlyqtar jasalatyny belgili. Ol úshin tym alysqa barmaı-aq sońǵy jyldardan birer derek keltirsek te jetip jatyr. Mysal úshin aıtar bolsaq, tek ústimizdegi jyldyń ózinde ǵana bala týǵanda beriletin járdemaqylar kólemi eki ret ósirildi. Eger ótken 2016 jyly jańa týǵan birinshi, ekinshi jáne úshinshi balaǵa beriletin járdemaqy mólsheri 66621 teńgeni quraǵan bolsa, bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap ol 71270 teńgege, al 1 shildeden bastap 86222 teńgege kóterildi. Sol sııaqty tórt jáne odan da kóp bala týǵandarǵa beriletin járdemaqy da ótken jylǵy 111035 teńgeden 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap 142947 teńgege ósti. Sonymen qatar osy jyldyń 1 qańtarynan bastap 1 jasqa deıingi bala kútimine tólenetin járdemaqy mólsheriniń 7 paıyzǵa artqanyn da eske sala ketken jón.
Demek, «Balaly úı – bazar» degen sózdi Qazaqstanda týra maǵynasynda qoldanýǵa ábden bolady.
Seıfolla
ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
