Joǵaryda aıtqanymyzdaı, tabıǵaty ásem Túlkibasyńyzdy da kópshilik «ekinshi Shveısarııa» dep ataıdy. Qazirgi tańda aýdan týrızmdi damytýǵa asa den qoıǵan. Týrısterge qyzmet kórsetý maqsatynda salynǵan qonaqúıler kóbeıip, 2 qonaq qabyldaý úıi, 2 shıpajaı, 17 demalys aımaǵy, jalpy 30 ornalastyrý orny jumys isteýde. Týrısterdi tartý úshin demalys oryndary zamanaýı, barlyq talaptarǵa sáıkes bolýy tıis. Jaqynda ǵana ashylǵan aýdandaǵy Kereıt aýylyndaǵy jalpy quny 1 mlrd 200 mln teńgelik otbasylyq demalys keshenin salýshylar osy jaıtty eskergen.
Ortalyq bir mezette 1000 adamdy qabyldaı alady. Bul – óte sátti joba deýge bolady. Kereıt aýyly taý eteginde ornalasqan. Árqashan aýyldaǵy tal-terekterdi samal terbep turady. Jazǵy qapyryqta taptyrmaıtyn meken. Demalys aımaǵyna kelýshiler sany kún saıyn óse túsýde. Sheteldik qonaǵyńyzdyń tegis joldy, sapaly qyzmetti qalaıtyny málim. Bul oraıda, Túlkibas aýdanynyń Uly Jibek jolyna ornalasqandyǵy septigin tıgizýde. Aýdan osy múmkindikti tıimdi paıdalanýǵa talpynýda. Ol úshin kúre jol boıynda ornalasqan Jabaǵyly aýylynda 70 adamǵa arnalǵan «Jaılaý» emdeý-saýyqtyrý ortalyǵy men halyqaralyq «Batys Eýropa – Batys Qytaı» joly boıynan jolaýshylarǵa arnalǵan servıstik qyzmet kórsetý ortalyǵyn ashý josparlanýda.
Talas Alataýynyń (Batys Tıan-Shan) soltústik-batys bóligin jáne О́gem jotasyn alyp jatqan Qazaqstandaǵy tuńǵysh qoryq – Aqsý-Jabaǵylynyń orny bólek. Jazyqtar men alańqaılar bıik shyńdy taýlarǵa almasyp, jartasty shatqaldarmen qıylysatyn, ózenderi tereń shatqaldarǵa quıylyp, sarqyramalar túzeıtin, túpsiz kógildir muzdaı taý kólderinde aspan aınadaı shaǵylysatyn qoryq landshaftysy kórkem jáne tylsym. Amerıkadaǵy ataqty Kolorado taýlarynyń shatqalynan keıingi ekinshi oryndaǵy Aqsý shatqalynyń uzyndyǵy 18 shaqyrym, tereńdigi 500-600 metr, eni jarty shaqyrymǵa jetedi. Myńdaǵan jyldardan beri mańǵazdana munartyp kóriner keremet arshalary, jabaıy almalary – aıryqsha álem. Olardy Sıvers almasy dep ataıdy. Ǵylymı túrde. Al shyntýaıtynda, mamandardyń málimdeýinshe, Aqsýdyń almalary. Aqsý ózeniniń arnalaryn qýalaı ósedi.
Alma demekshi, Túlkibas aýdany da Almaty sekildi el arasynda almasymen tanymal. Keńes Odaǵy ydyraǵan tusta aýdandaǵy alma baýlar qaraýsyz qalyp, talan-tarajǵa túsken edi. Bul olqylyq sońǵy 5 jylda retteldi. Aýdan turǵyndary buryn kózden bul-bul ushyp bara jatqan dámi til úıiretin jergilikti almany qaıta tapty. Búginde aýdanda 3077 gektar baý alqaby bolsa, onyń ishinde qarqyndy baý kólemi – 230 gektar. Bıyl 356 gektar jerge alma aǵashtary otyrǵyzylǵan, onyń 115 gektary qarqyndy baý bolmaq. Qarqyndy baý talabyna sáıkes, 1 gektarǵa 2000-2500 dana alasa boıly kóshet otyrǵyzylady. Kóshet sanyna qaraı árbir gektardan 80-100 tonnaǵa deıin ónim alynady. Qarqyndy baý ónimdi 3 jyldan keıin bere bastap, 20 jylǵa deıin jemis beredi. Aldaǵy ýaqytta Túlkibasta qarqyndy baýlar aýmaǵy ulǵaıyp, eksport kólemi artpaq. Jas ári isker basshy Nurbol Turashbekov tizgin ustaǵan Túlkibas aýdanynda osyndaı oń bastamalar az emes.
Osyndaı tabıǵı múmkindikteri mol Túlkibas týrızm men óz aýmaǵy arqyly ótkiziletin tranzıttik júkterden kóp paıda tabatyn, jylyna 13 mıllıondaı týrıst demalatyn Shveısarııamen ázirge shendese almas, degenmen talpynýda. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «kóptegen problema álemniń qarqyndy ózgerip jatqanyna qaramastan, buqaralyq sana-sezimniń «ot basy, oshaq qasy» aıasynda qalýynan týyndaıtynyn» aıtty. Iаǵnı sananyń ashyqtyǵy qajet. «О́zimdiki ǵana tańsyq, ózgeniki – qańsyq» dep keri tartpaı, ashyq bolý, basqalardyń eń ozyq jetistikterin qabyldaı bilý, bul tabystyń kilti, ári ashyq zerdeniń basty kórsetkishteriniń biri» delingen baǵdarlamalyq maqalada. Basqalardyń ozyq jetistikterin qabyldaı otyra, úlgi ala deńgeılesýge, ozýǵa umtylý qoldarlyq qasıet. Jalpy elimizde týrızmdi, kásipkerlikti damytýǵa barlyq jaǵdaı jasalýda. «Máńgilik El» ıdeıasynyń muraty – qazaq elin ozyq otyzdyń ortasyna qosý. Elbasy sol bıikke jetý jolyndaǵy jumystardy júıelep berdi. Aıqyndalǵan mindetter iske asyrylyp, maqsat oryndalsa, kópshilik teńeı aıtatyn «ekinshi» degen «anyqtamadan» arylarymyz anyq.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
