Ońtústik óńir men batystaǵy oblystarda bul jumys qazirdiń ózinde óz máresine jetti. Al soltústiktiń astyqty oblystarynda naýqan qyzý qarqynmen júzege asyrylýda. 2017 jyldyń 25 qyrkúıegindegi málimet boıynsha elimizde ázirge egistik alqaptardan 20 368,2 myń tonna astyq jınalǵan. Astyq bastyrý jumystary áli jappaı tolyq aıaqtalmaǵandyǵyn esepke alsaq, bul jaqsy kórsetkish. Aldyn ala boljam boıynsha bıyl Otan qambasyna 22 mıllıon tonnanyń astyǵy quıylýy tıis. Bul, jaǵdaı oıdaǵydaı bolsa, bıyl Qazaqstannyń 10-12 mıllıon tonnadaı astyqty syrtqy rynoktarǵa shyǵarýǵa tolyq áleýeti bar degen sóz. Endigi mindet – egin oraǵyn uıymshyldyqpen qorytyndylaı otyryp, egisten jetken altyn dándi durys saqtaý sharalaryn júzege asyrý, sóıtip astyqty el rızyǵyna aınaldyrý.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Qaırat Aıtýǵanovtyń sózine sensek, bıylǵy jyly bul jóninen problema bolmaýǵa tıis. О́ıtkeni elimizdegi astyq saqtaý oryndarynyń jalpy qýaty 26,6 mıllıon tonnaǵa deıin jetip otyr. Birinshi vıse-mınıstr, sondaı-aq bıylǵy astyq bastyrý naýqanyna elimiz boıynsha 14 myń danaǵa jýyq tehnıka jumyldyrylǵanyn aıtyp ótti. Jergilikti jerlerde sharýalarǵa dızel otyny lıtri 92 teńgeden berilýde. Bul – janar-jaǵarmaı stansalaryndaǵy naryqtyq baǵadan (ol – 124 teńge) edáýir arzan kórsetkish. Mine, osyndaı sharalardyń nátıjesinde egin orý jumystary der kezinde júzege asyrylýda.
Endi óńirlerdegi jaǵdaıǵa toqtalsaq, astyqty oblystardyń ishinde egin oraǵyn alǵashqy bolyp 25 qyrkúıek kúni Aqmola oblysynyń dıqandary aıaqtady. Qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda, bul oblys bıylǵy jyly 4,3 mıllıon gektar jerge astyq seýip, odan 5 mıllıon 123 myń tonna ónim alǵan. Ár gektardyń ortasha túsimdiligi 11,85 sentnerden aınalǵan. Al maıly daqyldar men kókónis jınaý jumystary jalǵasa túsýde.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Murat Balapannyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl aqmolalyqtardyń 2 mıllıon tonna astyqty eksportqa jóneltýge tolyq múmkindigi bar. «Bıylǵy kúrdeli aýa raıy jaǵdaıyna qaramastan oblys dıqandary kúzgi jıyn-terim jumystaryn der kezinde uıymshyldyqpen júzege asyrýda. Sondaı-aq byltyrǵy jylǵa qaraǵanda, astyqtyń sapasy da edáýir joǵary bolyp otyr. Qazirgi kúni astyq qabyldaý pýnktterine kelip túsken 1 mıllıon 300 myń tonna astyqtyń 87 paıyzy 3-shi synypty. Al byltyr bul kórsetkish 57-60 paıyz deńgeıinde ǵana bolyp edi», deıdi ol.
Bıyl osy oblystyń Sandyqtaý aýdanynyń dıqandary mol ónim alýǵa qol jetkizdi. Mundaǵy ár gektardyń ortasha túsimdiligi 17 sentnerden aınaldy. Oblysta naýqandy ýaqytyly ári jaqsy kórsetkishpen aıaqtaýǵa Sandyqtaý aýdanynyń «Svobodnyı» seriktestigi, Esil aýdanynyń «Zarechnyı» seriktestigi, Jaqsy aýdanynyń «Trýd» seriktestigi, Arshaly aýdanynyń «Ijevskıı» óndiristik kooperatıvi, Astrahan aýdanynyń «Fermer-2002» seriktestigi syndy sharýashylyqtar jaqsy úles qosty.
Sondaı-aq 25 qyrkúıektegi málimet boıynsha Pavlodar oblysynda astyqtyń 94 paıyzy jınalyp alynǵan. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy ósimdik sharýashylyǵy jáne mehanızasııa bóliminiń bas mamany Baıbolat Rahymjanovtyń aıtýyna qaraǵanda, oblys dıqandary osy aptanyń sońyna deıin egin jınaý jumystaryn tolyq aıaqtaýy tıis. «Oblysta dándi daqyldardy jınaý jumystary qyzý júrip jatyr. Bıyl astyq 694,1 myń gektar alqapqa egildi. Qazir sonyń 655,6 myń gektarynda jumys aıaqtaldy. Ázirge 770,7 myń tonna astyq bastyryldy. Apta sońyna deıin bul kórsetkish 800 myń tonnaǵa deıin jetýi múmkin», deıdi ol.
Osy rette Pavlodar oblysynda byltyrǵy jyly da egistikten 800 myń tonna astyq alynǵandyǵyn aıta ketsek, artyq bolmas. Bul oblysta, málimetterge qaraǵanda, astyq daqyldaryn jınaý boıynsha Ertis aýdany kósh bastap keledi. Mundaǵy sharýalar ár gektardan orta eseppen 12 sentnerden astyq jınaı otyryp, ónimniń jalpy kólemin 209 myń tonnadan asyrǵan. Sondaı-aq Ýspen aýdany 136 myń tonna, Qashyr aýdany 124 myń tonna bıdaı bastyrǵan. Sóıtip oblys dıqandary osy aptanyń aıaǵyna deıin dándi daqyldardy jınap bitirip, kelesi aptada maıly daqyldar alqabyna aýyspaq. Bıylǵy kóktemde Pavlodar oblysynda 200 myń gektar jerge maıly daqyldar tuqymy sebilgen.
Bıylǵy kúzdiń berekesi kórshilerimizde de jaman emes. Álemdegi astyqty eldiń biri sanalatyn Reseıde qazirdiń ózinde 120 mıllıon tonna dándi daqyl ónimi bastyryldy. Jıyn-terim jumystary áli de júrip jatyr. Reseılik sarapshylardyń boljamy boıynsha bul el bıylǵy jyly keminde 130 mıllıon tonna astyq óndirýi tıis. Reseıde jyl saıynǵy jalpy orta kórsetkish 90-100 mıllıon tonnanyń aınalasynda qalyptasatyndyǵyn eskersek, astyqty eksportqa shyǵarý isi bul elde de tótenshe sıpat alatyn bolady. Osyny eskere otyryp, astyqty syrtqa shyǵarýdyń joldaryn keńeıtý, eksport básekesine tótep berý sharalary bizdi de qazirden bastap tolǵandyrýy kerek.
Elimizdiń tıisti oryndary bul jóninen de qamsyz emes sekildi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Gúlmıra Isaevanyń jýyqta ótken brıfıngte málimdegenindeı, kúnshyǵystaǵy alyp kórshimiz Qytaıdyń Damý jáne reformalar jónindegi ulttyq komıssııasymen osy elge 500 myń tonna taǵamdyq bıdaıdy keıinnen bul kólemdi 1 mıllıon tonnaǵa deıin jetkize otyryp eksporttaýǵa, sondaı-aq 300 myń tonnadan bastap 2,5 mıllıon tonnaǵa deıingi aralyqta taǵamdyq emes astyq kirgizýge kvota alý jóninde kelissózder júrgizilýde.
Aıta keteıik, sońǵy eki-úsh jyldyń aınalasynda Qytaıǵa jóneltilgen qazaqstandyq bıdaı eksportynyń kólemi 4 ese ósken. Qazirdiń ózinde elimizdiń 24 kásiporny Qytaıǵa ónimder kirgizýge ruqsat alǵandyǵy málim bolyp otyr.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
