Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady», dep atap aıtqan bolatyn. Týǵan tilimizdiń tamyryna qan júgirtip, babalardyń amanat etken tilin urpaǵyna saf taza qalpynda jetkizýge bastaıtyn uly bastamany halqymyz saryla kútken edi. El ishinde latyn álipbıiniń biryńǵaı standartyn engizý máselesi boıynsha túrli is-sharalar ótkizildi. Zııaly qaýym ókilderiniń, til maıtalmandarynyń, tarıhshylardyń, ǵalymdardyń, sarapshylardyń, jalpy buqaranyń oı-pikirleri ortaǵa salyndy. Latyn álipbıiniń túrli nusqalary saralandy, álipbıdi jasaý barysynda qazaq tiliniń dybystyq júıesiniń saqtalýy, sonymen qatar ǵylymı prınsıpter negizge alyndy. Álipbıdi til mamandary áli de zertteý ústinde.
Jańa álipbıdiń bizdi jańa múmkindikterge, zor jetistikterge bastaıtyny sózsiz. Sebebi latyn qarpi – ǵylym men tehnıkanyń, ınternet pen IT-tehnologııalardyń tili. Latyn álipbıi rýhanı bolmysymyzdy baıytyp, qoǵamdyq oı-sanamyzdy jańǵyrtady. Bul álipbı qazaqstandyqtar úshin ǵana emes, sonymen qatar tórtkúl dúnıege tarydaı shashylyp ketken qandastarymyzǵa da ortaq álipbı bolmaq. Latyn álipbıi – túrki álemimen yqpaldasýdyń tóte joly. О́z erekshelikterimizdi saqtaı otyryp álipbıdi ózgertý tilimizdiń halyqaralyq arenaǵa shyǵýyna jáne ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń zamanaýı jetistikterine jol ashady, álemdik mádenı tutastyqty nyǵaıtyp, kommýnıkasııalyq úderisterge odan ári ıntegrasııalanýǵa múmkindik týǵyzady. Aqparat alý múmkindikteri keńeıip, shet tilderden engen sózder ulttyq erekshelikterimizge qaraı ıkemdeletinin, kóp ultty halqymyzdyń birligin odan ári bekemdep, búkil túrki álemin biriktirýge kúsh salatynyn da atap aıtý kerek.
Elimizdiń úshtildilikke kóshý úderisi jyldamdap, ǵylymymyz qaryshtap damıdy. Ýaqyt synynan ótken ómirsheń latyn grafıkasyn qazirgi tańda álem halqynyń 80 paıyzy meńgergen eken. Álemde kóp taralǵan jazbanyń biri latyn alfavıti ekenin, álemdik aqparattyń 70 paıyzy osy tańbamen taratylatynyn, ǵylymnyń tili, halyqaralyq termınder, formýlalar da negizinen latyn áripterimen jazylatynyn eskerer bolsaq, jańa álipbı bizge zor múmkindikter týǵyzady. Latyn jazýyna kóshý búgingi kúnniń kezek kúttirmes qajettiligi ekenin, latyn jazýy álemdik órkenıetke baǵyttaıtyn kúre jol bolatynyn qazaqstandyq ár azamat bilýge tıis.
Latyn álipbıine kóshý úrdisi bir kúndik sharýa emes, kezeń-kezeńmen júzege asyrylatyn, zor jaýapkershilikti qajet etetin ıgi is. Jańa álipbı aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin daıyndalady, Keler jyldan bastap álipbıdi engizý boıynsha bilim berý uıymdarynda arnaıy keste bekitilip, josparly jumystar júrgiziledi. Eń áýeli bilikti kadrlar daıarlanady, oqýlyqtar basylyp shyǵarylady, normatıvtik sózdikter ázirlenedi. Bilikti mamandar daıarlanyp bolǵan soń ǵana latyn jazýy barlyq bilim berý uıymdarynda jappaı oqytyla bastaıdy.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetinde de muqııat oqylyp, jan-jaqty taldaný ústinde. Ásirese ǵalymdarymyz, til mamandary, kózi qaraqty, kókiregi oıaý jastarymyz latyn álipbıi tóńireginde tushymdy oı-pikirlerin bildirýde. Stýdent jastardyń latyn grafıkasyn engizý máselesin yqylaspen qabyldaǵanyn atap ótken oryndy. Birneshe tildi erkin meńgergen stýdentterimiz ınternet keńistigine erkin enýde jáne latyn grafıkasyn qoldanýdyń eshqandaı qıyndyq týdyrmaıtyndyǵyn ańǵaryp otyr. Jetkilikti uıymdastyrý múmkindigin, kadr baılyǵyn, sondaı-aq kóp tildi bilim berý salasyndaǵy úlken tájirıbesin qoldana otyryp, ýnıversıtetimiz maqalalar men túrli kitaptardy jaryqqa shyǵarý, dárister oqý, kórmeler uıymdastyrý, maqalalar jazý, habarlar júrgizý arqyly Prezıdenttiń baǵaly bastamasyn keńinen dáripteýdi júzege asyrýda. Latyn grafıkasyna kóshý máselesine baılanysty onnan astam materıal aımaqtyq deńgeıdegi basylymdarda jarııalandy.
«Qazaq tilinen latyn grafıkasyna kezeńdik kóshý» baǵyty boıynsha qurylǵan jobalyq ofıste ýnıversıtet ǵalymdary oblystyq tilderdi damytý jónindegi basqarmasynyń ókilderimen birlesip jumys atqarýda. Latyn grafıkasyna baılanysty túsindirý jumystaryn júrgizýge arnalǵan spıkerlerdiń kandıdatýralary belgilendi. Olardyń barlyǵy joǵary deńgeıdegi mamandar jáne sapaly jumys júrgize biledi. «Latyn grafıkasy» páni ádistemelik turǵydan tolyq qamtamasyz etilip, fılologııa, tarıh, hımııa, fılosofııa jáne psıhologııa fakýltetteriniń oqý úderisine engizildi. Matematıka fakýltetiniń ǵalymdary kırılshe jazylatyn qazaq álipbıin latyn grafıkasyna aýystyratyn avtorlyq baǵdarlamany daıyndaýda. Matematık mamandar algebra men dıfferensıaldy deńgeıge baılanysty úsh oqý quralyn memlekettik tildiń latyn grafıkasy negizindegi álipbı standarty bekitilgennen keıin jaryqqa shyǵarady. Sondaı-aq biz latynsha jazylatyn qazaq tiliniń orfografııasy men grafıkasyn oqytýǵa baılanysty qashyqtyqtan úıretý kýrsyn uıymdastyrýǵa, lıngvıstıkalyq jáne quqyqtyq saraptama ótkizýge daıynbyz. Teorııalyq eńbekteri bar jáne oqytý tájirıbesin jetik meńgergen ýnıversıtet ǵalymdary jańa urpaqqa oqýlyqtar shyǵarýǵa, jańa qoǵamnyń mamandaryn daıarlaýǵa, sonyń ishinde muǵalimderdi daıarlaýǵa qatysýǵa mindetti. Bul úshin qazaq tiliniń latyn grafıkasyna kóshýi sheńberindegi jobalardy júzege asyrý maqsatynda respýblıkalyq deńgeıde avtorlar ujymyn qurý qajet.
Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń ómirsheń baǵdarlamasyndaǵy memlekettik tildi latyn grafıkasyna kóshirý usynysyn kópshilikpen birge ýnıversıtet qaýymdastyǵy da tolyq qoldaıdy. Bizdiń ujym osynaý ıgi istiń basy-qasynda júrýge árkez daıyn.
Erkin KО́BEEV,
akademık E.A.Bóketov atyndaǵy
Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor
