Muqaǵalıdyń batasy

Muqań kelgen kúni jumys ba­­­­­by­men bas­tyǵymyzdyń ka­bı­­ne­tine kire almaıtynbyz. О́ıt­keni aqyn ketkenshe, bul esik basqa jurtqa tars jabylatyn. Jáne bir aıta ketetin shyndyq, sol tus­tary Muqańa sonshama ýa­qy­­tyn bólip, tap Seıdaǵań sııa­q­ty qushaǵyn ashyp qarsy ala­tyn adamdar óte sırek edi. Qaı­ta «Muqaǵalı urttap alypty, odan ázer degende sytylyp shyq­tym», dep ózin zor, ony qor etip kórsetkisi keletinder kóp bolatyn. Jurt aqynnyń syrtynan álgindeı neshe túrli ǵaıbat aıtyp jatqanyna bizdiń bastyq pysqyrmaıtyn.

«Olardyń aıtatyndary – kóre almaı­tyn­­dar­dyń sandyraǵy. Uıqas qýalap, aqyn atanyp júr­gender Muqaǵalımen teń emes ekenderin jaqsy biledi. Sodan keıin qyz­ǵanyshtyń qyzyl ıtin óstip arpyldatyp júr. Al Muqa­ǵa­lıdyń bar jazyǵy tulpar bolyp týǵanynda ǵana. Jan-jaǵy­nan ósekti qarsha boratyp, kitabyn shyǵartpaýdyń bar amalyn ja­saıtyndar kóbeıgen saıyn aqyn­nyń júıkesi de juqaryp júr. Búgin, mine, tamasha bir poema ákel­di. Osy dúnıeni tezirek daıyn­­dańdar. Áıtpese álgindeı ıtter­diń kesirinen ol óziniń talantty aqyn ekenine kúmándana bastaǵan sııaqty», dedi ol birde kúızele sóılep.

Ádiletin aıtý kerek, Seıdaǵań qashanda Muqańnan kómegin aıaǵan emes. Jyly sózimen jubatyp, jigerin qaırap turatyny óz al­dyna, Muqańnyń óleńderin ákelgen bette gazetke toqtaýsyz basatyn. Bul sózimiz­ge aqynnyń eń súıekti poemalarynyń sol jyldary osy gazette basylǵany tolyq dálel bola alady. Bir ǵaja­by, sol poe­malar oqyrmanǵa jol tartqan kezde Seıdaǵań da erekshe qýanatyn. Bas redak­torymyz balaǵa úlken kisiniń kıimin kıgizgendeı eshkimdi eshqashan ásirelep maqtamaıtynyn biz jaqsy biletinbiz. Alaıda onyń aqyn týraly shynaıy pikirin ottaı qaýlaǵan qańqý sózder basyp kete me, biz ony dál Seıdaǵańdaı túsine almaǵan ekenbiz.

Árıne, ol kezde jas edik. Mu­qaǵalıdyń óleńderi keremet ekenin de biletinbiz. Alaıda aqyn Baspasóz úıiniń esigin attaǵan sátte «Muqaǵalı kele jatyr. Qazir senderden araqqa aqsha su­raıdy. Qashyńdar» degen sypsyń sóz sýmań qaǵady. Osylaı adamdar sanasyz tobyrǵa aınalyp, eshnárseniń baıybyna barmas­tan beınebir taraqan qusap, jón-jónine qasha jóneledi. Árıne, olardyń qatarynda biz de barmyz. О́stip qashyp-py­syp júrsek te Muqańmen ushyra­syp qalatynbyz. Tipti saldyr-kúldir etken eski lıft toqtap qarańǵyda birge qalyp qoıǵan sátter de boldy. Teńizdiń sýynyń dámin tamshysynan-aq bilýge bolady ǵoı. Sol sııaqty qap-qarańǵy lıftiniń ishinde Muqańnyń bizdi qorqytpaı, aǵa­lyq lebizimen sabamyzǵa túsir­geni de bar. Mine, sol kezden ba­s­tap, aqynnyń dushpandary aıtqan­daı, onyń kózge túrtki bireý emes, úlken júrek ıesi ekenine naqty sene bastadyq.

Araǵa biraz ýaqyt salyp, Mu­qań­men betpe-bet kezdesýdi Jarat­qan ıem bizge taǵy da násip etti. Bul tús kezi edi. Mundaı ýa­qyt­ta redaksııada eshkim bolmaıdy. Árkim ártúrli sharýamen syrtqa shyǵyp ketedi. Al men bolsam, sol kúni jipsiz baılanyp, gazetke baratyn shuǵyl maqalamdy jazyp otyr edim, bir kezde esik ashyldy. Qarasam, Muqaǵalı aǵa eken. Úıge kim kelse de izetpen qarsy alý qazaqtyń qanyna sińgen ádet qoı, men de ol kisini kórip, ornymnan turdym. Meniń ózine degen iltıpatym eleýsiz qalmady.

– Qaryndasym, rahmet. Ba­qyt­ty bol, – degen ol: – Men Seı­de­keńe jolyǵýǵa kelip edim. Ol kisi ornynda joq eken. Kóp uzamaı kelip qalar. Renjimeseń, kabınetińe kirip otyra turaıyn, – dedi de jaýabymdy kútpesten bólmedegi oryn­dyqtyń birine jaıǵasty. Qa­synda beıtanys kisi otyrsa alańsyz jumys isteý de, oıyńdy jınaqtaý da qıyn ǵoı, ári shuqshıyp aldyńdaǵy qaǵaz­dan bas alma­sań, ol da kór­gen­sizdik, adamdy syılamaý eke­nin jaqsy biletindikten, jazyp jatqan jumysymdy doǵaryp, odan ári ne isterimdi, ne aıtarymdy bilmeı únsiz otyrmyn. Tym-tyrys otyra bergen de bir túrli yńǵaısyz kórinip, ústelimniń ústinde jatqan «Lenınshil jas» gazetiniń sońǵy sandaryn qolyma aldym da, qaraı otyryńyz degendeı aqynǵa usyndym. Sol sát kózim túsip edi, júzi tym ja­byrqaý kórindi. Ol kisi selqostaý qımylmen usynǵan gazetimdi qolyna alýyn alǵanmen, qarap kórýge asyqpady. Meniń ózine nazar bólýimdi kútip otyrdy ma, álde ishki tolǵanysyn bireýmen bólisýge asyqty ma, bir túrli to­ryq­qan únmen sóıleı jóneldi.

– Qaryndasym, sen «Darıǵa júrekti» oqydyń ba? – dedi maǵan qarap. Men kitapty tamsana oqyp shyqqanymdy bildirip, basymdy súısine ızegenimdi baıqamaı da qaldym. Ol kisi kútken jaýabyn alǵandaı, sózin ármen qaraı sabaqtady.

– Bilesiń be, eger sol kitap basqa bireýdiki bolsa, baıaǵyda-aq Nobel syılyǵyn alar edi-aý, – dep alyp, úni birte-birte shıryǵa bastaǵan aqyn júzimnen bul sóziniń esh ábestigi joq ekenin ańǵarǵan soń, áńgimesin taǵy da jalǵap ketti. – Bul ómirde talantsyz bolsa da, talasqa túsetinder kóp eken. Qaıteıin, jan-jaǵym­nan sháýildep, júıkemdi ábden ju­qartyp bitti. Solardan betim­niń qaıtqany sonsha, senesiń be, osy kúni Jazýshylar odaǵyna jolaǵym kelmeıdi. О́ıtkeni bar­sam boldy, álgi ıtterdiń qaı­dan paıda bola ketetinin, qaram­dy kórgennen qaljyńdaǵan bolyp «Poezııada seniń neń bar? Qolyńa taıaǵyńdy alyp, elińe baryp qoı baq. Saǵan sol laıyq», dep mysqyldap, jolymdy kes-kesteıdi de turady. Boıymnan, poe­zııamnan min izdeýden sharshamaıtyn sol qorqaýlardan zapy bolǵanda, janyńdy uǵatyn bireýdi izdeıdi ekensiń. Alaıda bireýge kókiregińdegi ashy muńdy aıtý ońaı deısiń be? – dedi endi Muqaǵalı aǵam taýsyla sóılep.

Aqyn aǵamdy aıap ketkenim sonsha, qaıtkende de ony jubatqym keldi. Biraq qaıtip? Ol kisiniń ońaılyqpen sergı qoıýy ekitalaı ǵoı. Sol sát ústelimniń ústinde jatqan Maǵjan Jumabaevtyń kitabyna kózim tústi. Dereý sol álgi kitapty qolyma aldym da, aqynnyń kóz aldyna tostym. «Aǵa, ózińiz bilesiz, bul kisi de erekshe talant ıesi edi ǵoı. Onyń da kórmegeni joq...» – dedim men qysqa qaıy­ryp. Bir ǵajaby, tutyǵa aıtqan sózim aqynnyń sanasyna tez sińdi. Álginde ǵana súlesoq halde otyrǵan ol dúr silkinip, áldeqandaı uzaq kútken jaqsy habaryn estigendeı jadyrap sala berdi.

– Oı, aınalaıyn, atqan tań­daı aq qabaǵyńnan. Durys aıta­syń, Maǵjan syndy dúldúldiń kórgen qorlyǵynyń qasynda... Sen osyny bir-aq aýyz sózben jetkizdiń ǵoı. Oıpyrmaı, Seı­dekeń senderdi, jas­tardy degenim ǵoı, ózi sııaqty uǵymtal adam etip, kisilikke baýlyǵan eken. Osyndaı basshydan tálim alý, onymen birge jumys isteý jarty baqyt eke­nin umytpańdar. Shyndy­ǵyn­da da ol ózi bir ǵajap adam. Birbetkeı, minezin, týrashylyǵyn kórgende ol maǵan bireýdiń syrtynan ǵaıbat sóz aıtqandardy qylyshtyń qyrymen baýyzdaǵan, kúnshildiń kózine qorǵasyn eritip quıǵan baıaǵy kók túriktiń sońǵy tuıaǵy sııaqty eles­teıdi, – dedi. Osy sátte aǵamyz­dyń lezde daýysy ózgerip, kóz aldymda basqa adamǵa aınalyp bara jatty. Jaılap aqynǵa qarap edim, kóz jasy betin jýyp ketipti. Sony baıqap qalmasyn dedi me, qolynyń syrtymen kóz jasyn tez-tez súrtip jatty.

Apyraı, myna kisi jylap tur ǵoı. Shynynda da bireý kóńi­line qatty qaıaý saldy ma eken, joq álde qyzý ma dep oılap úlgergen­she, Muqaǵalı aǵa oıymdy oqyp qoıǵandaı:

– Keshir, qalqam, bir bosańdyq tanytyp al­dym-aý deımin. Qap, bulaı etpeýim kerek edi. Bári­miz pendemiz ǵoı... Meni de myna ómir qajytyp jiber­di-aý deı­min. Bárin qaıys­­paı-aq kóter­giń keledi. Biraq keı­de shydamaı ketesiń. О́t­kende baspaǵa jınaǵymdy tap­syrǵam. Ún-túnsiz alyp qalyp edi. Endi mine, araǵa ýaqyt salyp, onyń teń jarymynan astamyn qysqartamyz dep otyr. Sonda shyǵatyn kita­bym pyshaqtyń qyryndaı ǵana bolmaq. Ishinde oqıtyn oıy joq bolsa da keıbireýdiń kitaby­nyń qalyńdyǵy qarystaı bolyp shyǵa­dy. Al ondaıdy maǵan qımaıdy. Qyzǵanyp otyrǵan joqpyn, ádilettiń joqtyǵyna ózegim órten­gen soń aıtyp otyrmyn. Sondaı kezde ne isterińdi bilmeı, kúıip ketesiń. Ishtegi kúıigińdi aıtaıyn deseń, osy kúni sóz uǵatyn adam tappaısyń. Al jigitter bar ǵoı deıin deseń, olar jan sózin jartylyqsyz tyńdaýdan qalǵan. Ishki túısigime sensem, paryqsyz áńgimemen tań atyryp, kesh batyryp júrgen sol erkekterge qaraǵanda qyzdar uǵymtal ma deımin. Qazaqtar tar qoltyqtan oq tıse, tartyp alar qaryndas dep beker aıtty deısiń be? Bul sózdiń shyndyǵyn búgin saǵan qarap taǵy da sezinip otyrmyn.

– Oı, aǵa, men ne istedim sonsha? – dep edim, ol óziniń tym beıbereket, ashyla, ashyna sóılep bara jatqanyn endi ańǵarǵandaı, kilt toqtady da, ornynan turdy.

– Kóp sóılep, mazańdy aldym-aý deımin. Endi sonyń ótemi retinde saǵan batamdy bersem, oǵan qalaı qaraısyń? – dedi de júzime barlaı qarap turyp: – Al onda jaı qolyńdy, – dedi. Men senimsizdeý túrmen qolymdy jaıdym. Bata retinde bir shýmaq jyr oqıtyn shy­ǵar dep oıladym. Joq, olaı bolmady.

– Lavr aǵashyn bilesiń ǵoı, ol máńgi jasyl bolyp turady. Japyraqtary da basqa aǵashtiki sııaqty tegis sarǵaımaıdy. Jupar ıisi ańqyǵan bul aǵashqa eshqashan naızaǵaı túspeıtin kórinedi. Sondyqtan da lavrdy jurt qa­sıetti sanaǵan. Mereıi ústem erlerine lavr japyraǵynan óril­gen gúltáji kıgizý de ony qasıetti sanaýdan týǵan dástúr. Endeshe, pále-jaladan saqtap júrsin dep men saǵan búgin lavr japyraǵynan ja­salǵan sol gúltá­jini kıgizsem deımin.

Men ne oılarymdy bilmeı ezý tarttym.

– Jo-joq, sen kúlme. Qaıta gúltáj­diń qolymda bar ekenine senýiń kerek. О́ıtkeni bári senim­ge baılanysty, – dep kózge kórin­beıtin gúltájdi eppen ákelip, basyma kıgizgen qalyp tanytty. – Al maǵan sengeniń úshin rahmet. Endi sózimdi qazaqy uǵymmen aıtaıyn. Qyz qyryq shyraqty deıdi ǵoı. Jamandyq ataýly senen aýlaq bolyp, barlyq qyryq shyraǵyń túgel jansyn. Áýmın, – dep betin sıpaǵan kúıi tez-tez basyp, esikten shyǵa jóneldi. Muqańnan osynshama jyly lebiz estigenime sener-senbesimdi bilmeı, ári álgindeı kúlkili kóri­nisti kóńilime syıdyra almaı, óń men tústiń arasyndaǵy bir halde, ol kisige tym bolmasa rahmet aıtýǵa da jaramaı qala berdim.

Sodan beri qansha ýaqyt ótti deseńshi. Alaıda jan balasyna tis jaryp, bul jóninde aıtpadym. Sebebi Muqańdy túsiný­den góri, qorlaýǵa, qaralaýǵa daıyn turatyndarǵa keleke bolyp júrermin dep saqtansam kerek. Keıinnen aqynnyń rýhanı ómiri bastalǵan shaqta erinbegenniń bári ol kisige qamqor bolǵandaryn jarysa aıtyp jatqan kezde ózimdi olardyń sapynan kórgim kelmedi. Alaıda Muqańnyń batasyn alý kez kelgen adamnyń mańdaıyna buıyra bermegenin oılap, bul áńgimeni oqyrman nazaryna endi usynyp otyrmyn.

Jumagúl Solty,

jýrnalıst