«Digital Qazaqstan» strategııasy
– Bıylǵy aıtýly jyldyń strategııalyq mańyzy men negizgi qadamy qandaı bolady?
– 2026 jyldy Memleket basshysy «Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» dep jarııalady. Ol JI-diń zamanaýı trend pen eksperıment emes, jańa tehnologııalyq dáýirdegi memlekettiń básekege qabiletti joly ekenin naqty aıtty. Elimizde bul baǵyttaǵy jumystar burynnan júrgizilip keledi. 2024 jyldan 2029 jylǵa deıingi Jasandy ıntellektini damytý tujyrymdamasy qabyldandy. Onda JI-di memlekettik basqarýda paıdalaný, mamandar daıarlaý, derekterdi qorǵaý, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne túrli táýekelderdi basqarý sııaqty negizgi mindetter belgilengen. Bul qujat tehnologııany júıesiz engizbeýge, ony sanaly ári jaýapty túrde damytýǵa baǵyttalǵan. Jasandy ıntellektiniń ekonomıkaǵa, eńbek naryǵyna jáne memlekettik qyzmetterge áserin eskeretin jańartylǵan «Digital Qazaqstan» strategııasyn ázirleý bastaldy. Iаǵnı sıfrlandyrý tek tehnıkalyq jańartý emes, el damýynyń mańyzdy faktory retinde qarastyryla bastady. Mańyzdy qadamdardyń biri – alǵash ret «Jasandy ıntellekt týraly» zańnyń qabyldanýy. Bul zań algorıtmderdiń ashyq bolýyn, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy, táýekelderdi azaıtýdy jáne jasandy ıntellektini memlekettik basqarý, bilim berý, densaýlyq saqtaý sııaqty salalarda qoldanýdyń negizgi talaptaryn anyqtaıdy. Bıyl sıfrlyq tehnologııalardy damytýǵa, jasandy ıntellektini qaýipsiz engizýge arnalǵan Sıfrlyq kodeks te qabyldandy. Bul kodeks aldaǵy jyldary elimizdiń sıfrlyq damýyna qatysty quqyqtyq negizdi qalyptastyryp, qaýipsiz ári turaqty sıfrlyq orta qurýǵa jol ashady.
– Jasandy ıntellektini barlyq salaǵa jappaı engizýge áleýetimiz jete me?
– Byltyr shilde aıynda «Alem.cloud» ulttyq sýperkompıýterlik ortalyǵynda «Nvidia» chıpteri negizindegi, ónimdiligi shamamen 2 ekzaflops (FP8) bolatyn sýperkompıýter klasteri iske qosyldy. Klasterdiń úlken tildik modelderdi oqytýǵa, ǵylymı esepteýler men kúrdeli analıtıkalyq mindetterdi oryndaýǵa jetkilikti kúsh-qýaty bar. Aıta ketý kerek, álemdegi eń iri sýperkompıýterlerdiń TOP-500 tiziminde 86-orynda turmyz. Qarasha aıynda klaster resýrstaryn paıdalaný maqsatynda ótinimder qabyldaıtyn sıfrlyq platforma iske qosylǵan bolatyn. Ol qazirgi tańda memlekettik organdar, ǵylymı jáne bilim berý uıymdary, startaptar men jeke kompanııalarǵa qoljetimdi.
– Bıyl basymdyq qaı sala men jobalarǵa beriledi?
– Osy jyly birneshe mańyzy zor salalarǵa nazar aýdarylyp otyr. Eń aldymen, IT-ónimder men qyzmetterdi eksporttaýdy ilgeriletý, ıaǵnı jańa ósim núktelerin qalyptastyrý kerek. Elimiz IT-naryǵyn jáne startap-ekojúıeni belsendi túrde damytyp keledi. Halyqaralyq reıtıngterde joǵary oryndarǵa ıe: «EGDI» reıtınginde – 24-oryn, «OSI» boıynsha – 10-oryn. Elde 2 myńnan astam kompanııa, sondaı-aq ınnovasııalardyń damýyna yqpal etetin 20 óńirlik jáne 4 halyqaralyq hab jumys isteıdi. IT-eksport kólemi 1 mlrd dollarǵa jetti, al «Astana Hub» qatysýshylarynyń kirisi 20%-ǵa ósip, 800 mln teńgeni qurady. 100-den astam startap shetel naryǵyna sátti shyqty. 2025 jyly óńirdegi alǵashqy otandyq ıýnıkorn – «Higgsfield.ai» paıda boldy. «Qazaqstan Venture Group» maqsatty kólemi 1 mlrd dollardy quraı otyryp, 115 mln dollar tartty. Byltyr shilde aıynda «QVG» óńirdegi alǵashqy qorlar qoryna ınvestısııa salatyn «Alem Ventures Fund» qoryn tirkedi. Aqparattyq tehnologııalar salasyn ekonomıka draıveri retinde damytýǵa da erekshe nazar aýdarylyp otyr. Bul baǵytqa qalalardaǵy ómir sapasyn arttyrý úshin sıfrlyq sheshimderdi engizý, sondaı-aq krıptoındýstrııanyń ósýine, odan túsetin salyqtyq túsimderdi arttyrýǵa jaǵdaı jasaý kiredi.
2026–2028 jyldarǵa arnalǵan serpindi jobalar ınfraqurylym men ómir sapasyn ózgertýge qabiletti ozyq tehnologııalardy engizýge baǵyttalǵan. Olardyń qatarynda mobıldi qurylǵylardy spýtnıktermen tikeleı baılanystyratyn «Direct to Cell» tehnologııasy, logıstıkany jedeldetip, qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyratyn dron arqyly jetkizý, qaýipsiz ári aqyldy kóliktiń jańa býynyn qalyptastyratyn júrgizýshisiz avtomobılder, sondaı-aq bolashaqtaǵy qalalyq jáne qalaaralyq tasymaldyń elementi retinde ushatyn avtomobılder bar.
Meje ýaqytynan buryn oryndaldy
– Kásibı mamansyz eshbir sala alǵa ilgerilemeıtini anyq. Maman daıarlaý máselesine toqtala ketseńiz?
– Elimizde jasandy ıntellekt boıynsha oqytýǵa suranystyń joǵary ekenin, onyń turaqty túrde bolatynyna senimdimiz. Osyǵan oraı qajetti kadrlardy daıarlaýdyń aýqymdy júıesin bastadyq. Biz 5 jyl ishinde 1 mıllıon adamdy JI daǵdylaryna úıretemiz degen maqsat qoıǵan edik. Bul kórsetkish 1 jyldyń ishinde-aq mejesine jetip qaldy. О́tken jyly mektepter men ýnıversıtetterdiń, onlaın jáne kásibı baǵdarlamalardyń arqasynda shamamen 1 mıllıon azamat oqytyldy. Bul – azamattardyń JI-ge qyzyǵýshylyǵynyń joǵary ekeniniń kórsetkishi. Naqtylaı ketsek, ýnıversıtet segmentinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «AI Sana» baǵdarlamasy mańyzdy ról atqardy. Ol tek bazalyq bilim berýmen shektelmeı, startapty jetildirý men JI-quzyretterin damytýǵa baǵyttaldy. Baǵdarlama aıasynda 570 myńnan astam stýdent oqytyldy. Sonymen qatar «Tech Orda» jobasy qoldanbaly IT-kadrlardy daıarlaýdy jalǵastyryp keledi. Baǵdarlama jumys istegen ýaqyt ishinde 9 myńnan astam stýdent daıarlandy. Qyzyǵýshylyq áli de joǵary. 2025 jyly 34 myńnan astam ótinim túsip, irikteý nátıjesinde 2 600-den asa qatysýshy qabyldandy.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qoǵamnyń JI saýattylyǵyn arttyrýǵa basymdyq berý kerek ekenin atap ótken edi. Osy turǵyda stýdentterden bólek toptardy oqytý boıynsha qandaı jumys atqaryldy?
– О́tken jyly «Astana Hub» elimizdegi alǵashqy jasandy ıntellekt mektebi – «Tomorrow School»-dy «peer-to-peer» oqytý modeli men tájirıbelik jumystarǵa negizdelgen formatta iske qosty. Búginde onda 20-dan astam baǵyt boıynsha 300-den astam tyńdaýshy bilim alyp jatyr. Al oqý qatysýshylarǵa tegin. Bıylǵy aqpan aıynan «TUMO Astana» 12–18 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderge arnalǵan tegin oqytý baǵdarlamasy júzege asyrylmaq. Munda bilim alýshylar baǵdarlamalaý, dızaın, kreatıvti tehnologııa, generatıvti JI-di meńgeredi. Búginde 2 361 ótinim tirkelip, 1 134 oqý sharty jasaldy. «TUMO» – halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan qosymsha bilim berý modeli. Álem boıynsha bul modelmen bilim alǵan jáne baǵdarlamany meńgerip jatqan belsendi azamattar sany 100 myńnan asady. Sondaı-aq aqpan aıynan bastap «AI Corporate» – kompanııalar men qyzmetkerlerge arnalǵan JI-di nólden meńgerip, bıznes-úderisterge engizý baǵdarlamasy bastalmaq. Bul da – JI-di meńgerýdegi negizgi baǵyttardyń biri. Bul rette «AI Qyzmet» – memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan baǵdarlamaǵa da basa nazar aýdarǵan durys. Baǵdarlama aqparatty taldaý, josparlaý, prezentasııa daıyndaý, tapsyrmalardy avtomattandyrý, basqarýshylyq sheshimdi qoldaý jáne kópshilik aldynda sóıleý sekildi negizgi taqyryptardy qamtıdy. Baǵdarlama aıasynda 50 myńnan astam memlekettik qyzmetshi oqýdan ótti.
JI jumystyń júgin jeńildetedi
– Memlekettik basqarý salasy da qarqyndy sıfrlandyryp jatyr. Qazir qandaı jańa bastamalar bar?
– Elimiz bir baǵytty «Smart City» tujyrymdamasynan «Smart Region» modeline kóship jatyr. О́ıtkeni árbir óńirdiń ózindik ereksheligi bar. Búkil el boıynsha salystyrmalylyq qamtamasyz etetin 16 baǵyt pen 90 KPI qamtylǵan biryńǵaı standart bekitildi. «GOVTech» ekojúıesin damytý aıasynda elde jasandy ıntellektige negizdelgen sıfrlyq sheshimder kezeń-kezeńimen engizilip jatyr. Olardyń qatarynda JI-koll-ortalyqtar, azamattarǵa arnalǵan ıntellektýaldy kómekshiler, ótinishterdi avtomatty óńdeý júıeleri jáne memlekettik organdarǵa arnalǵan analıtıkalyq quraldar bar. Bul qyzmet kórsetý sapasyn arttyryp, kúndelikti úderisterdi avtomattandyrý arqyly memlekettik organdarǵa túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik beretini sózsiz. Jalpy, 2025 jyl – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstrligi úshin sıfrlandyrý kezeńinen jasandy ıntellektini memleketti damytýdyń negizgi quraldarynyń biri retinde engizý kezeńine ótý jyly boldy.
Memlekettik aqparattyq júıelerdi «QazTech» biryńǵaı sıfrlyq platformasyna kezeń-kezeńimen kóshirý de bastaldy. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen bıyldan bastap platformadan tys aqparattyq júıelerdi ázirleýge tyıym salyndy. Bul aqparattyq júıelerdi qaýipsiz rejimde jyldam iske qosýǵa jáne olardyń ıntegrasııasyn jeńildetýge múmkindik beredi. Josparda memlekettik basqarýdyń sıfrlyq transformasııalaýy mańyzdy oryn alady. Basty mindet – derekter men avtomattandyrý jáne zamanaýı sıfrlyq platformalar arqyly memlekettik organdardyń tıimdiligin arttyrý.
– Qoǵam sıfrlandyrýdyń múmkindigin qanshalyqty paıdalana alyp otyr?
– «eGov mobile» qosymshasyn 6,4 mln paıdalanýshy qoldanady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 2,2 mln-ǵa artyq. «eGov Business» iske qosylyp, qazirdiń ózinde 4,6 mln adamǵa qyzmet kórsetip úlgerdi. Bıyl «Atameken» UKP-men birlesip, ákimdikter men tabıǵı monopolııa sýbektileriniń qyzmetteri, memlekettik qoldaý sharalary «eGov Business» platformasyna shyǵarylady, sondaı-aq táýekelderdi basqarý júıesi jetildiriletin bolady.
Azamattar Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryna jyl saıyn shamamen 15 mln ret júginedi, onyń 80%-y TOP-10 memlekettik qyzmetke tıesili. О́tken jyly bul qyzmetterdi tolyq sıfrlandyrý bastaldy. Olardyń birqatary tolyqtaı onlaın formatqa kóshirilip, nátıjesinde HQKO-larǵa kelýshiler sany aıtarlyqtaı azaıdy. Osylaısha, bul ortalyqtar, «Apple Store» formatyna uqsas halyqqa arnalǵan sıfrlyq keńselerge aınalady. Azamattar qyzmetterdi ózine-ózi qyzmet kórsetý arqyly alatyn bolady.
Al «Áleýmettik ámııan» jobasy aıasynda 6,7 myń mektepte tegin tamaq uıymdastyrylyp, 49 mln túski as berildi, osylaısha 15-30% aralyǵynda qarjy únemdeldi. Sondaı-aq «Áleýmettik ámııan» azamattardy ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etý sheńberinde kepildendirilgen dárilik zattar paketin alýǵa múmkindik beredi. Qyzmet 700-den astam memlekettik dárihanany qamtıdy. Byltyr 17 mln reseptiń 13,9 mıllıony sıfrlyq mehanızm arqyly berilgen. Bıyl bul tájirıbeni qosymsha tólem tetigimen jeke dárihanalarǵa keńeıtý josparlanyp otyr.
Mınıstrlik tolyq sıkldi, ıaǵnı basynan aıaǵyna deıin qyzmetterdi bir platformada alý úshin «AlemGPT» mýltıagenttik platformasyn ázirlep, synaqtan ótkizip jatyr. Bolashaqta «AlemGPT» barlyq qyzmet boıynsha tolyqqandy JI-kómekshige aınalady.
– JI júıeli túrde engizilip jatqanymen, áli kúnge deıin elimizde baılanys joq eldi mekender bar. Mundaı aýyldar ınternettiń ıgiligin qashan kóredi?
– Elimizdiń shalǵaı óńirlerin ınternetpen qamtamasyz etý úshin spýtnıktik baılanys jobalary kezeń-kezeńimen iske asyrylyp jatyr. Qazir Qazaqstanda spýtnıktik ınternet qyzmetin kórsetetin úsh operator jumys isteıdi. Buǵan qosa, taǵy eki sheteldik kompanııanyń naryqqa kelýi josparlanyp otyr, olarmen qanatqaqty synaqtar bıyl ótkiziledi. Sonymen qatar osy jyly «Qazaqstan temir joly» poıyzdary men «Air Astana» áýe kompanııasynyń ushaqtaryn spýtnık ınternetine qosý kózdelgen. Bul jolaýshylar úshin jol ústinde de turaqty baılanysqa qol jetkizýge múmkindik beredi. Qazaqstannyń Eýropa men Azııa arasyndaǵy tıimdi geografııalyq ornalasýy halyqaralyq ınternet-trafık tranzıtinde mańyzdy ról atqarýǵa jol ashady. Osy áleýetti kúsheıtý maqsatynda Kaspıı teńiziniń túbimen Ázerbaıjan Respýblıkasyna deıin optıkalyq talshyqty kabel tartý jobasy júzege asyrylyp jatyr. Atalǵan jobany bıylǵy jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanǵan.
– Qabyldanǵan «Jasandy ıntellekt týraly» zań men Sıfrlyq kodekstiń JI damýyndaǵy róli qandaı bolmaq?
– О́tken jyly biz «Jasandy ıntellekt týraly» zańnyń qabyldanýy baǵytynda jumys júrgizdik. Bul zań Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy zań bolyp, jasandy ıntellektini qaýipsiz ári jaýapty túrde engizýdiń quqyqtyq negizin qalady. Zań ekonomıka men qoǵamda JI qoldanýdyń naqty erejelerin qalyptastyryp, ınnovasııa, qaýipsizdik jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi. Jasandy ıntellektini engizýdegi adamǵa beıindi tásildi eskergen alǵashqy elderdiń birimiz. Qujat JI-di paıdalanýda etıkalyq, ashyq jáne jaýapty paıdalaný qaǵıdattaryn bekitedi. Júıeler táýekel deńgeıiniń avtonomdylyq dárejesin jáne qoldaný rejimi boıynsha jikteýdi engizedi jáne túrli manıpýlıasııalar men kemsitýshilikke tyıym salady. Al Sıfrlyq kodekstiń negizgi róli – azamattardyń sıfrlyq quqyqtaryn qorǵaý jáne jańa býyndaǵy sıfrlyq memleketke kóshýdiń zańdyq negizin qalyptastyrý. Osy arqyly biz sıfrlandyrýdy júıeli basqarýǵa kóshemiz degen sóz.
Áńgimelesken –
Aıtolǵan JÚNISHAN,
«Egemen Qazaqstan»
