«Árkim bilgenin jazady...»
Qarasaz aýyly.
11.08. 1999 jyl. Saǵat 9.30.
Sheraǵa baspaldaqpen kóterilip bara jatyp, qyran qabaǵyn kerip tastap, zalǵa qarady da, bar daýsymen sóıleı jóneldi.
– Han aldyna barǵanda qaıtarmady tilimdi,
Bı aldyna barǵanda bı tappady minimdi,
О́z elime kelgende ıtke bersin kúnimdi, – degen eken bir ǵulama. Sizderdiń qarańyzdy kórip men de sol kúıdi basymnan keship otyrǵandaımyn. «Elimiz» dep, «jerimiz» dep kelgende kóretinimiz osy ma edi? «Jýalymyz darqan, munda eshqashanda ashtyq bolmaǵan, rýǵa bólý joıylǵan» dep júrgenimizde jınalǵan túrimiz osy ma? Azdyń aty shyqpaıdy, joly qııa bolady. Sál qatelesseń boldy ana-a-aý quzǵa biraq qulaısyń, – dedi de, Sheraǵań saılaýshylarmen sózdi birden ózi bastap ketti. Buǵan men qatty qýandym. Sebebi Sheraǵańnyń senimdi ókili retinde eń aldymen men sóıleýim kerek. Sheraǵań týraly el aldynda sóıleý ońaı sharýa emes. Sózimdi halyq jazýshysy qalaı baǵalaıdy, gáp sonda.
Sheraǵańnyń arqasy qyzǵan, toqtamaı kósile sóıledi. Baspaldaqpen kóterilip bara jatqanda aıtqan nazyn da umytqandaı. Onyń da ózindik sebebi bar, asyqpaıtyn qazaq birtindep kelip, úlken Mádenıet úıiniń ishin toltyrdy. Sodan kúsh aldy ma áıteýir Sheraǵań kósildi. Sonysyna qaraı suraqtar da shashyldy. Kezdesý aıaqtalýǵa jaqyndaǵanda aldyńǵy qatarda ózgelerden oryndyǵyn oqshaýlaý qoıyp otyrǵan aqsaqal ornynan turmaı-aq:
– Sen... (týra osylaı bastady sózin) ózińniń týystaryńnan basqalardy jazbaısyń. Atap aıtqanda, Turardy kóp jazdyń. Nege sirgeliden shyqqan Elshibek batyr týraly jazbaısyń?
Jınalǵandar typ-tynysh. Men demimdi ishke tartyp Sheraǵaǵa qaradym. Astyńǵy salyńqy erni jybyrlap, jer tarpyǵan tulpardaı salmaǵyn bir aıaǵynan ekinshi aıaǵyna aýystyryp, odan soń eki aıaǵyn da teń basyp, altyn jalatqan kózáınegin joǵary kóterip, álgi kisige emes elge týra qarady.
– Kim aıtty?!
Daýysy sańq ete qaldy. Keıbireýler selk etti.
– Kim aıtty, meni tek týystaryn ǵana jazady dep! Men Qaraǵandynyń kómirshisin, Arqalyqtyń dıqanyn, Jańatastyń kenshisin, Temirtaýdyń shoıyn qorytqan batyryn jazǵanymdy umyttyńyzdar ma? Ras, Turar Rysqulovty jazý úshin ómirimniń otyz jylyn sarp ettim. Turardyń maǵan týys bolǵanyna jazyqtymyn ba? Al, tipti jazýǵa turarlyq týysyń bolsa ony jazsa aıyp pa? Elshibek batyr sizdiń týysyńyz bolsa nege jazbaısyz? Bireý qolyńyzdan qaqty ma?..
Taǵy da bir sát únsiz qaldy. Oıyn jınaqtap tur dep aıtý qıyn, mundaıda Sheraǵań túıdek-túıdek sóz aǵynyn tasytady. Sol kezde aıtqan shyndyqqa toly sózi bireýge oqtaı bolyp tıip, jazýshyǵa degen kóńili qalyp qoıatyn sátter de bolady. Qazir kókem sondaı sózderin jutyp jatqandaı kórindi. О́zine ózi basý aıtqandaı.
– Bir sózben aıtqanda, bilgenimdi, kórgenimdi jazdym. Bala kezden sanama sińgen qasıetti sóz ettim. Árkim bilgenin jazady! Solaı bolýy da kerek.
Zaldy dý qol shapalaqtaý kernep ketti.
Sheraǵa bir sát únsiz qaldy. Qabaqtaryn kere, salmaǵyn bir aıaǵynan ekinshisine aýdaryp, aıtatyn sózin juptap turǵandaı, qalyń erinderi jybyrlaıdy. Álden soń taǵy da sóıleı jóneldi.
– Sózimniń basynda aıttym ǵoı, talaı jerdi araladym. Amerıkany, Eýropany, Arab jerlerin araladym. Sóz sóıledim, tyńdady. Patshanyń aldyna da bardym. Sózime uıydy.
Depýtat mandatyn bir sát qajetsinbeı, jazýmen aınalysaıyn degen oıymdy aınalamda bolyp jatqan dúrbeleń buzdy. Qazaqstannyń o túkpirinen de, bu túkpirinen de telefon shalyp, «bizdiń okrýgten depýtat bolyńyz» degender kóbeıdi. Odan keıin oılandym. Elimizde túıindi másele kóbeıip ketkendeı kórindi. Sonda qalaı bolǵany jyrtyq pen tesikti men ǵana jamaı alam ba?! Bul kúpirlik emes pe? Syǵalap qarasam menen olar oı tastaýdy, sóz bastaýdy suranyp tur. Túıindi zań arqyly, Parlamenttiń aqylymen sheshýge bola ma?! Men biletin bolsam, tórt jylda bes júzdeı zań qabyldanypty. Biraq sonyń barlyǵy jumys istep jatyr ma?! Qabyldanǵan zań, saılanǵan Parlament qunarly, qaýqarly bolsa, elge qut, bos sóz bolsa, jut bolmaı ma?! Bos sózge toıǵanbyz. Oılanyp qalǵandaı jınalǵandarǵa kóz tastady. Qoldaý kútkendeı. Biraq eshkim ún qatpady. Tórdegiler tunjyrady.
– Bizdiń táńirimiz – aýyl! Sebebi, aýyl – qazaqtyń jany, rýhy, tili, dini. Odan aıyrylsaq, qalaǵa kelip jutylyp ketsek, halyqtyq beınemizden aıyrylamyz. Sondyqtan ornyǵyp, tolysyp alǵan soń, ózimizdi-ózimiz tanyp, joǵymyzdy túgendep, aınalamyzdy bilip alǵannan keıin, qalada qazaqılyqtyń belgileri ornyǵa bastaǵanda ǵana shaharǵa qaraı qozǵalýǵa bolady. Qazir jabylyp qalǵan klýb, kitaphana ashylsyn! Kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar aýyldastarynyń aldyna shyǵyp, bolyp jatqan dúrbeleńniń tuzdyǵyn túsindirsin! Mundaı isti 1917 jyly Turar bastaǵan Áýlıeata jastary júzege asyrǵan...
Sheraǵa toqtady. Zal únsiz. Baǵanaǵy orynsyz suraq qoıǵan aqsaqal ornynan turdy.
– Analaıyn, Sherhan, jyrtyǵymyz kóbeıip bara jatyr. Aýylymyz azyp, sary ýaıymǵa salyný bar. Sen osyndaı sózderińmen, otty oılaryńmen bizdi oıata, oılandyra ber. Jolyń bolsyn! Biz seniń súıenishiń bolamyz. Áýmın...
«Parlament bódeneniń qanatyndaı ...»
Jetitóbe aýyly.
11.08.1999 jyl. Saǵat 12.00.
Minbege kóterilgen óndiristik kooperatıvtiń tóraǵasy Nuraly Abashev, Tasbastaý aýylynyń ardagerler keńesiniń tóraǵasy Dıhanbek Aıtbaev, Jetitóbe orta mektebi dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary Rahymjan Sataev, «Jer-Ana» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Elýbaı Ysmaıylov, taǵy basqalar Sher-aǵa týraly tebirene, tolǵaı sóıledi. Maqtady. Bastarynan ótken oqıǵalardy aıta otyryp, Sheraǵanyń Parlament minbesinen, teledıdardan talaı ret sóılegen sózderinen qýat alǵandaryn aıtyp jatty. Minbege jazýshy kóterildi.
– Sóılegenderdiń sózińde qýat bar. Kedeıdi baıytatyn rýh beredi. Men ózime laıyq maqtaýlaryńdy qabyldaımyn, qalǵanyn ózderińe berdim...
Men ómirimde kóp nárse kórdim. «Adal sózińdi aıt, ádildik tóreligińdi estýge keldim» degen soń, qara qyldy qaq jarsam da boqtap ketetinder de boldy. Qyzyq halyqpyz. Bireýdiń baýyry ólip jatqanyn paıdalanyp, ury onyń jylqysyn urlap áketipti. Taǵy bireý kórshisiniń órtenip jatqan otqa qoıynyń basyn úıitipti. Tap osylaı bolǵan ba, bolmaǵan ba, ony bilmeımin. Biraq qazaq týraly osyndaı sóz bar. Ondaılar ımansyz. Olarda ıman joq. Biraq onyń qazaq ekenin umytpaıyq...
Sóılegender meniń kóp sózderimdi, oılarymdy qaıtalady. Maǵan amanat retinde halyqtyń sózin aıtýdy tapsyryp jatyrsyńdar, oryndaı alamyn ba?! Búgingi Parlament bódeneniń qanatyndaı, sózi de, isi de qysqa. Ol uzaqqa usha almaıdy. Aldymen, qabyldanatyn zańnyń, Parlament músheleriniń bedelin kóterý kerek. Ondaı kún týatynyna men senemin. Qazir «Jalańash baryp jaýǵa shap» degen sóz jaraspas. Degenmen de jyldar boıy jınaǵan tájirıbe, júrekte qattalǵan oı meni alǵa jeteleıtindigin jaqsy bilemin...
«On volk... volk... v kletký ne vlezet...»
Kún saıyn keshke kezdesýler bitkennen keıin Sheraǵany týǵan aýyly Talaptyǵa jetkizgen soń, ózim aýyldardy aralap, eldiń ishindegi áńgimelerge qulaq túremin. Ár jerden ártúrli áńgime estımiz. Pálenshe «un berip jatyr eken». Túgenshe qudaıy tamaq berip, aýyl aqsaqaldarynyń ıyǵyna shapan jaýypty. Anaý «aýylǵa dıirmen salyp beremin» depti. «Ananyń aqshasy kóp eken, teńge taratyp júr» deıdi. Aýylda áli teńgeni qolyna ustap kórmegender úı-úıdi aralap baıǵa daýys berýge úgittep júr deıdi. Osy taqylettes áńgime óte kóp.
Kúndegi qalyptasqan dástúr boıynsha tańerteńmen jazýshynyń aýyly Talaptyǵa jettim. Sháı ústinde estigen áńgimelerimniń ushyn shyǵardym.
Únsizdik. Sheraǵanyń týǵan inisi Batyrhan kókem de, jeńgeıler de únsiz. Eshkim eshnárse estimegendeı. Álden soń Sheraǵa maǵan bar denesimen buryldy da:
– Qudaı satyp alǵan ataq-abyroıdan, ótirik aıtyp bedel jınaǵannan saqtasyn! Eshkimniń aldyna baryp alaqan jaımaımyn. Halyq ózi biledi kimniń kim ekenin. Depýtat bolmasaq ólip qalmaımyz. Qolymyzdaǵy qalamymyzdy eshkim tartyp almaıdy.О́zgeni qaıdam ózimiz ondaıdan taza bolaıyq, – dedi de, – Búgin qaıda baramyz? – dep, maǵan tesile qarady.
– Jambyl aýdanynyń Besaǵash jaǵyn aralaımyz. Aıshabıbiden Nábıdi alamyz. Keshe daıyn turyńyz dep aıtyp ketkenmin.
– Jaqsy, onda kettik. Burylyp Aqbilekke qarady. Keshki tamaqty osynan ishemiz. Álgi kókpardyń damýyna úlken úles qosqan shabandoz ári aýyl ákimi Rústemniń uly Nábıdi erte kelemiz. Ol áńgimeniń keni, jaqsy aıtady, tóndirip, sendirip aıtady, – dedi de mashınaǵa qaraı júre berdi.
Nábı Rústemuly bizdi Aısha bıbi aýyldyq ákimdiginiń keńsesiniń aldynda bir top jigittermen birge kóterińki kóńilmen qarsy aldy.
– Sheraǵa, men keshe kókparshylarmen sóılestim. Bári sizdi qalap otyr. Onyń ústine kókparshylar úshin at ústinde turyp, bátýalasqannan asa qasıetti eshnárse joq. Ýádelerin buzsa jylqynyń kıesi urady, – dedi ol.
Jazýshynyń kóńili kóterilip qaldy. Jymyń-jymyń etip, bizge kúle qarady.
– Apyraı-a, at ústinde turyp bátýalasqan asa qasıetti dediń be? Sonda olar ýádesine berik bolady ǵoı...
– Iá, solaı, – dedi Nábı.
– Kettik, – dedim men. – Ýaqyt bolyp qaldy...
Nábı Momynov tutyǵa sóılep tur. Kezdesýge kelgender arasynda orys tildiler bolǵan soń Nákeń oryssha sóıleı bastady. Bir sózimen bir sózi qabyspaı, qaıta-qaıta shashala berdi.
– Koroche govorıa, on volk...volk v kletký ne vlezet. Nı v kakýıý kletký ne poıdet. On volnyı volk, qasqy...r, – demesi bar ma.
Sheraǵań maǵan buryldy.
– Nábı baýyrym ne dep tur? Meni qasqyr deı me? Esh bolmasa kókbóri dese qaıtedi.
Jazýshy jymıyp, taǵy da Nábıdiń sózine qulaq saldy.
– «Noqtaǵa basy syımaıdy», degeni ǵoı, – dedim jaı ǵana.
– Solaı ma? – dep jazýshy taǵy jymıdy. – Noqtaǵa talaılardyń basy syımaǵan. Meni de solaı deı me? Qyzyq eken, – degen Sheraǵań bir sát únsiz qaldy. Sálden soń basyn kóterip alyp jan-jaǵyna kóz tastady. Nábı aǵa áli orysshalap, depýtatqa kandıdattyń «qol bala» bolatyn azamat emes ekenin dáleldeýge umtylyp, shashalyp, tutyǵyp sóılep jatyr. – Átteń esil orysshasy shyǵyn bolatyn boldy ǵoı. Endi arystan demese bolǵany. Ony dáleldeý úshin de biraz ýaqyt kerek ǵoı... Qoıa qoıǵany durys...
Sheraǵanyń aqylymen sózge men aralasyp, Nábıdi demaldyrdyq.
Keshke Talaptyǵa keldik. Nákeńniń búgin saılaýshylar aldynda sóılegendegi sheshendik ónerin eske alyp, bir jelpinip qaldyq. Al Sheraǵań bolsa estimeı otyrǵan kisideı ún qatqan joq. Biz áńgimeni uzartyp bara jatqan soń sózge aralasty.
– Boldy endi. Nákeń baryn saldy. Shyn júregimen aıtty. Ondaı sóz estir qulaqqa tez jetedi. Júrekten shyqpaǵan jalǵan sózden qudaı saqtasyn...
«Halqymnan qýat alamyn...»
Jalpaqtóbe aýyly
17.09.1999 jyl.Saǵat 16.00.
Aýyl aqsaqaly Qabı Bıbolov minbeden túskennnen keıin Sheraǵam kóterildi. Kózáınegin kózine yńǵaılap alyp, aınalasyna qarady.
– Bul aýyldyń turǵyndary negizinen dúngender me? – dep, aýyldaǵy iri óndiristik kooperatıvtiń bastyǵy, dúngen uly Tofık Ashırovqa qarady.
– Iá, Sheraǵa, biraq bári qazaqsha biledi, – dedi.
– О́rkeniń óssin! Shańyraǵyn tikken jerge sińemin, sony kórkeıtemin degen halyq osylaı bolsa kerek. Osy nıetteriń sizderdi kóbeıtip, kórkeıtip jatqan. Kóshelerińnen oblys basshylarymen birge jıi ótemin. Kósheleriń gúl jaınap, aýlalaryń balalardyń kúlkisine tolyp turady. Sondyqtan da men sizderdi ımandy halyq dep oılaımyn. Myna Nábı myrza aıtady. «Dúngender tasqa da gúl ósiredi» dep, «Sen she?» deımin men. Úndemeı qutylady... Qoı, negizgi áńgimemizdi bastaıyq, kelgen sharýamyzdy aıtaıyq... – degen kókem bir sát únsiz qaldy. Baıqaǵanym, Sheraǵam jurtty ózine qaratýdyń, sózin tyńdatýdyń sheberi. «Áńgimeni bastaıyq» degeni beker. Bastap qoıǵanyn ózi de jaqsy biledi. Sondyqtan da «sózimdi qalaı qabyldady» dep, únsiz qalǵany jınalǵandardyń kóńil-kúıin baǵdarlap turǵany.
– Bastaı berińiz, kóke. Sózińiz myna Tofıkke maıdaı jaǵyp barady. «Kóbeıińder!» dep, 1992 jyly Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osy aýyldyń jańadan shańyraq kótergen jas jubaılaryna neke kýáligin óz qolymen tapsyryp turyp aıtqan. Bular basshyny qatty syılap, tyńdaıdy, – degen Nábı ornynan turyp, sózin odan ári jalǵastyrdy. – Bul aýylǵa Dinmuhammed Qonaev atamyz da jıi keletin. Kelgen saıyn osyndaǵy sharýashylyqty uzaq jyldar boıy basqarǵan Tofıktiń ákesi Mahmud aqsaqalmen kezdesip, dıdarlasyp, sóılesetin. Dımekeń de «ósińder, ónińder» dep batasyn bergen. Sodan ǵoı bulardyń ósip jatqany, – dep ol jymıdy. Zaldaǵylar kúldi. Sheraǵam qabaǵyn kerdi.
– Ne sonda ol kisiler qazaqqa neke kýáligin tapsyrmapty ma, «ósińder, myna baıtaq dalany balaǵa toltyryńdar» dep bata bermepti me?! Jınalǵandar taǵy kúldi. Nábı ornyna otyrdy.
– Qalaı aıtsańda men ózinen kóri kórshisiniń jaǵdaıyn oılaıtyn halqymnan, onyń shýaǵynan qýat alamyn. Kóp bolsa qandaı jaqsy. «Kóp qorqytady, tereń batyrady» degen atalarymyz. Sondyqtan da halqym ósse, ózgeniń aldynda kishireımese, tómendemese deımin. Ony bıikke kóteretin salty, dástúri, tili. Osydan aıyrylyp qalmasa dep jantalasam. Kóp bolsań baryńnan aıyrylmaısyń. Ashy bolsada shyndyqty aıtamyn. Aldyńǵy tolqyn aǵalarymyz da solaı istegen. Baýyrjan kókem «О́tiriktiń balyn jalap ómir súrgenshe, shyndyqtyń ýyn iship ólgen artyq!» – degen. Meniń de jan uranym osy!..
Kókem sańqyldap tur. Búgin kóńili kóterińki. Ony men daýsynan anyq bilemin. Kóńilinde qaıaý bolsa sóılemeı, daýysy baıaý shyǵady. Biraq eldiń aldyna barǵanda munyń bárin ysyryp tastaıdy. Tistenip, aıtar oıyn nyǵyzdap aıtqanymen halyqtyń yǵyna únemi jyǵylyp turady. «Sender» demeı «Sizder» dep sóıleıdi. Qazir de solaı...
«Imannyń azdyǵynan, ázázildiń kóp bolýynan saqtasyn!»
Aıshabıbi aýyly.
20.09. 1999 jyl.Saǵat 12.35.
О́ndiristik kooperatıvtiń tóraǵasy, ataqty kókparshy, depýtattyqqa kandıdattyń senimdi ókili Nábı Momynov biraz kósildi. Odan keıin aýyl turǵyndary Málik Bútinbaev, Álimbaı Naızabaev degen azamattar jazýshynyń, qaıratkerdiń shynaılyǵy men shynshyldyǵyn, qaısarlyǵy men qaırattylyǵyn aıtty. Artyq-kemi joq, oryndy.
Minbege Sheraǵa kóterilgende jınalǵandar dúrildete uzaq qol shapalaqtady. Muny kútpegen kókem biraz tosylyńqyrap qaldy. Alysqa shabatyn tulpardaı typyrshydy. Erni jybyrlady. Qabaǵy men qasyn bir emes birneshe ret kóterip, kerdi.
– Búgin kún erekshe ystyq. Onyń ústine bul jerdiń shuǵylasy bar. Bul aýyldyń turǵyndary pendeshilikke urynbasa deımin. Bul jerdiń joǵary jaǵyn Aısha bıbi nurlandyryp tur. Sharshap kele jatqanda men osy jerge kelip jeńildenip qalamyn. Qyzmet babymen taı da mindik, tulpardyń jalynan da ustadyq. Biraq týǵan jerdiń qasıetinen artyq eshnárse joq. Jańa ǵana Bektóbe aýylynda kezdesýde boldym. Áýlıeata qalasyndaǵy Jambyl atyndaǵy mektepte birge oqyǵan Mahan О́tegenov degen klastasym aldymnan shyqqanda sol bir jyldardyń aýyr kúnderi kóz aldyma keldi. Biraq bizdi jaqsylyqqa degen úmit alǵa jeteledi. Adamdy úmittendiretin onyń boıyndaǵy rýh. Úmitti qasıetterimiz nurlandyrady. Aısha bıbi kesenesiniń janynda mekteptiń bolýy jaqsylyq. Sebebi olar jaqsylyqtyń, meıirimdiliktiń, mahabbattyń shapaǵymen nurlanady! Ondaı jerden jaqsy adamdar shyqsa kerek.
Arýaǵynan aınalaıyn, Aısha bıbiniń kirpishin alyp, buzǵandar bolǵan. Olar qurydy. Kúmbez tur. Aısha bıbi kúmbezi asqaqtap turýy kerek. Anamyzdyń basy qırap turǵanda jer basyp júrýdiń ózi uıat. Men Táj-Mahaldy kórdim. Sonda kórdim osyndaı oıýly, órnekti kirpishti... Osy oıý, osy órnek bizdiń tarıhymyz tereń, rýhymyz bıik el bolǵanymyzdy tanytady. Tanyǵysy kelmegenderdiń ózderi qıraıdy. Aldy bastaldy... Ideologııalyq ıntervensııadan saqtanbasań qurısyń. Qudaı ımannyń azdyǵynan, ázázildiń kóp bolýynan saqtasyn...
Sheraǵa saıasatty da, búgingi tynys-tirshilikti de aıtpady. Adamnyń rýhanı azyǵyn molaıtatyn, júrek qylyn dál basatyn júrek sózderin aıtty. Sheraǵań minbeden túsisimen, Nábı ornynan turdy. Eki alaqanyn jaıdy:
– E, Alla qoldasyn! Sheraǵamnyń joly bolsyn, áýmın! – dedi bar daýsymen...
Qudaı da, halyq ta qoldady. Sheraǵań saılaýdyń birinshi týrynda jeńiske jetti.
Parlament minbesinen kókemniń – halyq ulynyń ózine ǵana tán daýysy sańqyldap, tórt jyl boıy estilip jatty...
Maqulbek RYSDÁÝLET,
jýrnalıst-jazýshy
TARAZ
Sýretti túsirgen Erlan Omar,
«Egemen Qazaqstan»
