Nıderlandtar

EÝROPADAǴY ShARÝALAR Nıderlandtar: «Qudaı álemdi jaratty, al gollandtar Gollan­dııany jasady», deıtin kórinedi. Sebebi, «nıderland» degen sózdiń túbirinde oıpatty jer degen uǵym jatyr da, osy aımaqty ejelden mekendegen sharýalar ony qoly­men qurǵatyp, qazirgi kúıine jetkizipti. Shynynda da el aýma­ǵynyń 40 paıyzy teńiz deńgeıi­nen tó­mende jatyr. Olardyń bar­lyǵy bir-birinen dambalarmen, ózen-kólderdiń boıyndaǵy jaǵa­laý qum­darymen bólinedi. Aýyl sha­rýashylyǵyna jáne basqa da qa­jettilikterge paıdalanýǵa qol­dan qurǵatylǵan osy jerler pol­derler dep atalady eken. Negizinen mol sýly bolyp keletin bul eldiń ózenderi bir-birimen kanaldar arqyly jalǵasyp jatyr. Olardyń barlyǵynda kemeler balyqsha júzedi jáne dambalar boıyna salynǵan jel dıirmenderi nıder­land­tardyń resmı emes sım­vo­lyna aınalyp, osy elge ǵa­na tán erekshelik pen ásemdik beredi. Qoldan kanal qazǵan elge aǵash egý júk bolyp pa, qaı ja­ǵyńyzǵa qarasańyz da, aýyl sha­rýa­shyly­ǵyna paıdalanylatyn ja­zyq jerlerden ózgesinde jaǵa­laı or­man. Barlyǵy qoldan egilgen. Kópshilikke Gollandııa degen ataýmen belgili Nıderlandtar Koroldigi (Gollandııa dep ataý teginde durys emes, óıtkeni, ol Korol­diktiń ońtústik jáne sol­tústik Gollandııa degen 2 provın­sııasynyń ǵana ataýy bolyp keledi) 12 provınsııadan turady. Alaıda, Gollandııa degen ataýdyń mem­lekettiń sınonımi retinde ata­lýynda da gáp bar, sebebi, osy eki ólke eldegi barlyq jaǵynan alda turǵan aımaq sanalady. Memlekettik qu­ry­lymy konstıtý­sııalyq monarhııa Nıderlandtar memleketi tarıhı turǵydan kóne el emes. Jalpy, nıderlandtyqtar sport­­qa óte áýes. Kóshelerinde júgirip júrgen jas-kárini jıi kezdestiresiz. Ári bul halyqtyń basty kóligi– kádimgi velosıped. Bir qyzyǵy – ol árbir gollan­dyq­­­ta eki-ekiden bolatyn kóri­nedi. Onyń syry–memleket tara­pynan beriletin turǵyn úıge baı­la­nysty bolyp shyqty. Sóıtse, Amsterdam, Gaaga, Rotterdam syn­dy iri qalalarda úı jaldap turý óte qymbatqa túsedi de, turǵyn­dar memleketten úı alýǵa kezekke turady. Al ol úı azamattyń ju­mys isteıtin qalasynan emes, basqa óńirlerden berilýi múmkin. Sol jaǵdaıda álgi adam óz úıinen velosıpedpen shyǵyp, jergilikti temir jol vokzalyna kelip, ony arnaıy veloturaqqa tastap, po­ıyz­ǵa otyrady. Dittegen qala­syna jetkende turaqta turǵan ekinshi velosıpedin alyp, jumy­syna zaýlaıdy. Al vokzal ja­nyndaǵy veloturaqtardyń úlken aýmaqty alyp, jáne birneshe qabatqa ornalasqanyn kózimizben kórdik. Jáne taǵy bir erekshelik, qaı qalada da velosıpedshilerge degen arnaıy jol bar. Qyzyl tústi tastardan qalanǵan bul joldarmen jaıaý júrginshi júrmeıdi, kólik ótpeıdi. Velosıpedke qu­mar­lyqtyń bir syry–qoǵamdyq kólikterdiń qymbattyǵynda da jatqandaı. Tramvaıǵa bir otyr­sańyz, bizshe 700 teńgedeı qa­rajatyńyz shyǵady. Eldegi eń ystyq aı – sáýir, jazdyń basqa ýaqyttarynda temperatýra 20 gradýstyń mańaıynda bolatyndyqtan, Gaaganyń irgesindegi Soltústik teńizge golland­tyqtar shomylmaıdy. Biraq ja­ǵajaıda halyq kóp. Top-top bo­lyp túrli sporttyq oıyndar oınap jatqan jurt nemese serfıngpen, jelkendi qaıyq spor­tymen aınalysyp júrgen jastar. Bizge tanysy da, tanys emesi de bar, neshe túrli sporttyq oıyn­dar. Jaǵajaıda bireýler osy­laısha oıynnyń qyzyǵyna túsip jatqanda, endi bireýler otbasy­men kelip, jaǵalaı ornalasqan dámhanalardan as iship, demalyp otyr. Osy jerde tek nıderland­tyqtar ǵana jasaıtyn bizdiń dúkenderdegi seledkalardan kishirek, dámi til úıiretin seledka-harıng balyǵyn ázirlep satady. Harıngti jeý tásili de ózgeshe eken. Balyqty quıryǵynan ustap shal­qaıyp, basynan bastap jeıdi. Nemese harıngti nannyń ústine qoıyp, onan soń az ǵana tuz sińgen qııar men pııazdan turatyn bý­terbrodty kóshelerde de sata beredi. Negizi gollandyqtardy seld balyǵyn alǵash tuzdaý­shylar dep ataıdy. Nıderlandtardyń sany da, jeri de shaǵyn bolǵanymen, (hal­qynyń sany bizben shamalas – 16,6 mln.) álem boıynsha ónim­derin eksportqa shyǵarý men ınvestısııa salýdan úshinshi orynda, al bizdiń elimizdiń ekonomıkasyna ınvestısııa salýdan eń birinshi oryndaǵy memleket. Alaqandaı Nıderlandtar jurty ózderiniń aýylsharýashylyq ónimderimen búkil Eýropany asyrap otyr. Gollandııada jumyssyzdar ala­tyn járdemaqy 1000 eýrony quraıdy, al ortasha jalaqy kóle­mi 1500-2000 myń eýro shama­synda. Al aqyl-esi aýytqyǵan adamdarǵa 2000 eýro járdemaqy beriledi. Memleket kóp bala týýǵa da óte jaqsy qoldaý kórsetedi. Gollandııadaǵy joo tarıhy 1575 jylǵa ketedi. Alǵashqy ýnıversıtet Leıden qalasynda ashyl­ǵan. Qazirgi kúni osyndaǵy ýnıversıtetter gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha oqytsa, polıtehnıkalyq joo-lardy gollandtyqtar joǵary mektep dep ataıdy. Munda ekono­mıkanyń barlyq salasyna qajetti mamandar oqytylady. Qazir elde 55 osyndaı joǵary mektep bar eken. Jáne Gollandııanyń eshbir ýnı­versıtetiniń erekshe mártebesi joq, barlyǵy da joǵary sapaly bilim beretindikten, onyń dıp­lom­dary álemde joǵary baǵalanady. Keme jasaý tarıhynda da ózindik orny bar gollandyqtar ǵy­lymnyń hımııa, fızıka, medısına, ekonomıka salalary boıynsha 15 ret Nobel syılyǵyn ıelenipti. Al Gollandııanyń altyn ǵasyry dep HVII ǵasyrdy ataıdy. Sol ýaqyt­taǵy gollandtyq kópester men ban­kırlerdiń orasan zor baılyǵynyń arqasynda olar túrli geografııalyq ekspedısııalar jasaqtaıdy. Sonyń nátıjesinde qara qurlyq – Afrıkada Qaıyrly úmit múıisi ashylyp, amsterdamdyq Vılıam Barens sol­tústiktegi Jańa Jerdiń soltústik jaǵalaýyna, Shpısbergen aralyna jetip, qazir óziniń atymen atalatyn teńizde qaıtys bolady. Taǵy bir gollandyq jıhankez Henrık Gýdzon Shyǵys Azııamen saýda-sattaq jasaıtyn soltústik teńiz jolyn izdeımin dep Amerıkaǵa deıin júzip baryp, Gýdzon shyǵanaǵynda Jańa Amsterdam atty qalanyń negizin salady. Al arada ondaǵan jyldar ótkende Jańa Amsterdamdy basyp alǵan aǵylshyndar qala atyn Nıý-Iork dep ózgertip jiberedi. Qazirgi Nıý-Iorktyń ataqty bóligi – Manhettendi gollandyq saýda kom­panııasy kezinde úndisterden 60-aq gýldenge satyp alypty. Amerıkadaǵy gollandyq­tar­dyń izi munymen bitpeıdi, Nıý-Iorktegi qara násilder turatyn Garlem-Harlem, Brýklın men Brýklın kópiriniń túbiri osy elde jatyr. Tipti, AQSh-tyń eki birdeı prezıdenti Teodor men Franklın Rýzveltterdiń babalary van Roozvelt atty gollandyq bolyp tabylady. Olardyń geografııalyq kelesi bir sátti ashýlary dep Tasman araly men Jańa Zelandııany jáne Gorn múıisin ataýǵa bolady. Al Avstralııamen bolǵan tarıh tipten qyzyq. Osy jerge tabany tıgen gollandtyqtar ony Jańa Gollandııa dep atap, artynan túk paıdasy joq jer dep ıgerýden bas tartady. Sol ǵasyrda gollandııalyq kópes­terdiń ábjildigi arqasynda álem­degi alǵashqy transulttyq saýda korporasııasy Ost-Indııa da dúnıege keledi. AMSTERDAM Gollandııa mádenıeti ataqty sýretshilerimen áıgili. Rembrandt van Reın, Vınsent van Gog, Pıt Mondrıan syndy sýretkerler esimin bilmeıtin bir jan joq shyǵar. Máselen, Amsterdamdaǵy van Gog mýzeıinde Vınsenttiń 200 kar­tınasy jáne 500 sýreti men 700 haty saqtalǵan. Jalpy, Nıderlandtar mýzeıler men teatrlar eli desek, esh qatelespespiz. Bir ǵana Amsterdamnyń ózinde 50 teatr bar. Týrıster kóp keletin jaz aıla­rynda olardyń repertýarlary aǵyl­shyn tilindegi qoıylymdarmen tolyǵyp otyrady eken. Tipten Haınıken syrasyna da arnalǵan mýzeı bar. Azattyq jolynda qaı basqyn­shymen de aıanbaı kúresken nıder­land­tyqtar gıtlerlik Germanııa­nyń óz elderin jaýlap alýyn jadyla­rynan shyǵarmapty. Gaaga, Amsterdam, Rotterdam qalala­rynda soǵys qurbandaryna orna­tylǵan eskert­kish­terdi kórdik. Basqynshylar gol­land­yq evreılerdi qynasha qy­rypty, biraq qandary tushy nı­derlandtyqtar oǵan qarsy bolǵan. Sol qarsy­lyqtyń aıǵaǵy Anna Frank mýzeıi. Anna atty kishkentaı qyzdyń otbasy gıtlershilerden eki jyl jasyrynady. Endi Amsterdamda Anna Frank otbasyna pana bolǵan úı sol kezdegi qalpyna keltirilip, qazir onda mýzeı ashylǵan. Bul úı soǵys ýaqytynda keńse bolǵan ǵımarat eken. Keńsede ju­mys isteıtin adamdardyń barly­ǵy evreı otbasynyń qaıda tyǵyl­ǵanyn bilip, kómekterin kórsetip, tamaq tasıdy. Alaıda, 1944 jyl­dyń 4 tamyzynda áldebir opasyz­dyń jetkizip barýymen otbasy tut­qynǵa alynyp, konslagerge aıda­lady. Kishkentaı Anna bolsa, sol eki jyl boıyna basynan keshkenderin kúndeligine jazyp oty­rypty. Aqyrynda bir úıli jannan tek Annanyń aǵasy Otto ǵana aman qalyp, ol keıin kúndelikti kitap etip shyǵarady. Jalpy, Amsterdam 90 araldan turady da, olardyń arasy arnasy keń kanaldarmen jalǵasqan. Úı­leriniń irgelerin tolqyn uryp, katerler júzip júrgen Amsterdam kósheleri kózge ózgeshe kórinedi. Kóbine 3-4 ári ketse 5 qabat etip salynǵan qala úıleriniń tóbesinen kádimgi kótergish krannyń shotaıaq ilmegin kóresiz. Sóıtse, jerdiń ár súıemin eseptegen gollandyqtar basqyshtar men esikti de kishkentaı etip salady. Al páterlerge jıhaz tek joǵarydaǵy ilmekpen tereze arqyly ǵana kirgiziledi. Dúnıege kóptegen jıhankezder men ataqty sýretshilerdi, ǵalym­dardy bergen Gollandııa turǵyn­da­rynyń kóbi ateıster. Halqynyń 41 paıyzy ózderiniń eshbir dinge qatysy joqtyǵyn bildirgen. Dinsizder kóbeıgeninen kóptegen shirkeýler óz qyzmetterin atqara almaı, mýzeılerge aınalypty. Amster­damnyń «qyzyl shamdy» kóshele­rindegi tánin satýshy qyzdardyń qyzmetine de resmı ruqsat berilgen. Al «qyzyl sham» dep ata­lýynyń óz syry bar eken. Orta ǵasyrlarda Amsterdam kósheleri qarańǵy bolypty. Kesh túse qala kóshelerinde áıel zaty júre al­maıtyn halge jetipti, sebebi, alys-alys jerlerden júzip kelgen matrostar Amsterdamdaǵy jeńil júristi qyzdar bar ekenin bilgendikten, olarmen jolyǵýǵa asyǵady eken. Sodan qyzdarynyń abyroıyn oılaǵan qala turǵyndary jeńil júristilerden úılerine qyzyl sham jaǵyp qoıýlaryn talap etedi. Sodan beri osyndaı «qyzmet» kór­setetinder bıznesi damyǵan. Amsterdamda polısııa bólimshe­siniń janynda kofe-shoptyń bolýy óte úırenshikti, qalypty jaǵdaı. Kofe-shopyńyz, kádimgi marıhýana satatyn oryn. Týrısterge arnap kádesyılar satylatyn dúkenderge kirseńiz, onan marıhýana qosylǵan pechene, sháı jáne ony orap tar­tatyn qaǵazdyń da satylyp jat­qanyn kóresiz. Amsterdamnan áke­ter kádesyılar qatarynda, árıne, «qyzyl shamdar» kósheleriniń sımvoldary da kóptep satylady. GAAGA Gaaga Nıderlandtar Koroldi­giniń resmı astanasy emes. Biraq munda úkimet, barlyq mınıstrlikter men sheteldik elshilikter, tipti patshaıym saraıy da ornalasqan. Munymen qosa, Gaagada kóptegen halyqaralyq uıym­dardyń ofısteri oryn tepken. Máselen, bizdiń elimizdiń Memlekettik hatshysy Qanat Saýdabaev qatysqan «Iаdro­lyq dılemmalar: búgini jáne er­teńi» atty halyqaralyq konferensııa ótkizilgen Halyqaralyq sot or­nalasqan Beıbitshilik sa­raıy qa­lanyń naǵyz ortalyǵynda tur. Onyń salynýyna amerıkalyq bolat magnaty Endrıý Karnegı sol kezdiń shamasymen úlken soma – 1,5 mıllıon dollar qarajat shyǵaryp, aldymen onyń sáýlet úlgisine baı­qaý jarııalanady. 216 jobanyń ishinen fransýz Kordoneniń úlgisi jeńip, birinshi kirpishi 1907 jyl­dyń 30 shildesinde qalanyp, 1913 jyldyń 28 tamyzynda saraı qury­lysy aıaqtalady. Saraıdyń sáýle­tinde vızantııalyq jáne romandyq stıl ushtasqan. 1922 jyldan bul ǵımaratta Halyqaralyq sot jumys atqarady. Jáne de Gaagada BUU-nyń Halyqaralyq sotyna qosa áskerı qylmyskerlerdi sottaıtyn jáne Iýgoslavııa úshin ýaqytsha ashylǵan Qylmystyq sot ta bar. Nıderlandtyqtar Gaagany Gravenhage nemese qysqasha Den Haag dep ataıdy (ol graf ań aýlaıtyn qorshaý degen maǵyna beredi). Olar ózderiniń qalasyn Gaaga dep ataı­tynymyzdan múldem beıhabar. Eger Gollandııaǵa bara qalyp, Gaaga­ǵa bılet alaıyn dep edim deseńiz, sizdi eshkim túsinbeıtinine kepilmiz. Alǵashynda 1230 jyly graf Florıs IV osynda saraı saldyrady. Degenmen, graftyń sa­raıy salynsa da, Gaaga Napoleon zamanyna deıin halqynyń sanynyń kóptigine qaramastan, derevnıa ata­lyp keledi. Tek 1806 jyly ǵana Napoleon buıryǵymen qala már­tebesin alady. Gaaga sáýleti Amsterdamnan óz­geshe. Keń kóshelerimen, ózine tán arhıtektýralyq úlgilerimen jáne kóshelerinde kanaldardyń bol­ma­ýy­men erekshelenedi. Gaagada bizdiń «Atameken» kartasyna uqsas Madýradom atty mınıatıýra qalashyq bar. Gollandııada ózgeshe bir sáýletti ǵımarat, bolmasa eskertkish ornasa onyń 25 esege kishireıgen týra dáldikpen oryndalǵan kóshirmesi osy qalashyqtan oryn tebedi. Mundaǵy 700-den astam ǵımarat, jel dıirmenderi, soborlar, kópirler túnde 50 myń kishkentaı shamnyń jarqylymen erekshe kóz tartady. Al qalashyq Madýr áýletiniń fashıstik kons­lagerde kóz jumǵan jasóspirim balasyna arnalyp, sol áýlettiń qarjysyna turǵyzylypty. Kelýshilerden túsken qarajat ba­lalardyń qaıyrymdylyq isine aýdarylatyn kórinedi. Osylaısha bir áýlet óziniń soǵys qurbany bolǵan ulanyna ólmes eskertkish turǵyzǵan. Gaaga úıleriniń arhıtektý­ra­lyq órnegi adam janyna jaı­lylyq, tynyshtyq, jylylyq sebedi. Negizinen úsh qabattan turǵyzylǵan úılerden tazalyq­tyń, usynyqtylyqtyń lebi esedi. Jáne Gaagada jańadan salynǵan úılerdi de osy qalyppen turǵyzý qadaǵalanatyn kórinedi. Son­dyqtan qala óz ereksheligin arada qansha jyl ótse de buzbaǵan, arhıtektýralyq ansamblder úı­le­simdiligimen, tazalyǵymen, kó­shelerinde adamdardyń azdyǵy­men erekshelenedi. Gaaganyń endi bir ereksheligi – munda búkil Nıderlandtar boıynsha orta ǵasyr­lardan jalǵyz saqtalǵan jabyq arkada – Passaj bar. Onyń ishindegi dúkender, jaǵalaı orna­lasqan dámhanalar erekshe kúı syılaıdy. Passajdan shyǵyp, sál júr­seńiz, qalanyń taǵy bir kórik­ti de tarıhı orny – Pleın ala­ńynan, onda ornatylǵan korol Vılgelm Oranskıdiń eskert­kishiniń janynan ótesiz. Jalpy, bul eldiń ózine tán koroldigi bastaýyn 1815 jyldan alady. 1890 jylǵa deıin qatarynan úsh Vılgelm bılik etse, munan soń osy Oranskı áýletiniń qyzdarynyń elge ıelik etý merzimi bastalady. 2010 jyly Oranskı qyzdarynyń taqqa otyrǵanyna 120 jyl toldy. Qa­zir­gi patshaıym Beatrıks el bıligine 1980 jyldyń sáýirinde kelgen. Alaıda, Beatrıkspen qyz­dar bıligi támamdalatyn syńaıly. Patshaıymnyń hanzada Klaýspen arasyndaǵy nekesinen dúnıege kelgen taq murageri hanzada Vıl­lem Aleksandr men onyń jary norveg qyzy Maksıma halyq arasynda bedeldi kórinedi. Gol­landtyqtar óz pat­shaıymynyń esimin úlken qur­metpen ataıdy. ROTTERDAM Eýropanyń teńiz qaqpasy atalatyn Rotterdam qalasynyń keme aılaǵy taýar aınalymy jóninen Shanhaı men Sıngapýrden keıingi úshinshi oryndy ala­dy. Nıderlandtardyń ǵana emes, Germanııa, Avstrııa, Shveı­sarııa­nyń júkterin jan-jaqqa jiberip, qabyldap alatyn aılaq 30 shaqy­rym jerge sozylyp jatyr. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Rotterdam qatty zardap shegipti. 1940 jyldyń 14 mamyrynda gıtlerlik vermahtyń baǵynyńdar degen ýltımatýmyn qabyldamaǵan soń, áýeden bombalaý arqyly 24 myń úı, 2500 dúken, 1200 irili-usaqty fabrıka, 70 mektep pen 21 shirkeý kúl-talqan bolady. Al 1945 jyly fashıster qalany tastap bara jatyp, keme aılaǵyn jaryp ketedi. Biraq Rotterdam turǵyndary qalany qaıtadan jań­ǵyrtyp qana qoıǵan joq, áıgi­li Rotterdam aılaǵyn burynǵydan da qýatty etip salyp shyǵady. Nıderlandtyqtar: «Amsterdamda aqsha jumsalady, al Rotterdamda aqsha jasalady», deıdi eken. Shynynda da Rotterdam – qaınaǵan eńbek qalasy. Kún sa­ıyn onyń aılaǵyna 32 myń mu­hıt­aralyq keme, 180 myń ózen­derde júzetin keme toqtaıdy eken. Avangard, fýtýrızm, kýbızm, haı-tek stılderin qoldanyp, álemdegi eń myqty sáýletshiler qııalynan týǵan Rotterdam kelbeti shynynda da qııalǵa qanat bitirgendeı. Eski arhıtektýramen qa­tar, jańa záýlim ǵı­marattar boı túzegen, kózdiń jaýyn alar qala­nyń ásemdigine 185 metr joǵaryǵa kóteretin Eýromast bıigine shyq­qanda kóziń jetedi. Áne, buryn Delft qa­lasy atalǵan, qazir Rotterdam­nyń bir bólshegine aı­nalyp ketken Delftiń aılaǵy. Osy jerden Amerıkaǵa baqyt izdegen adamdar attanypty. Nıderlandtardyń ózge qalala­ryndaǵydaı, Rotterdam turǵyn­dary da úsh násildiń ókilderinen turady. Qalada musylmandar da kóp. Tipti, Rotterdam meri marok­kolyq musylman jigit. Munda úlken meshit te bar. Álemde joǵary damyǵan el­derdiń qatarynan oıyp turyp oryn alyp, beldi kórsetkishke jetken Nıderlandtar jurtyn kó­rip, sapardan túıgen oılary­myz­ben bólistik. Bálkim, siz de ózińiz­ge qajet oı túıersiz, oqyrman. Anar TО́LEÝHANQYZY. Astana – Amsterdam – Gaaga – Rotterdam – Astana.