Búgin Sheraǵań seksen bestiń seńgir bıigine shyqty. О́ziniń súıikti «Egemeni» qadirmendi abyz aǵany týǵan kúnimen, osynaý asqaraly belesimen quttyqtaı otyryp, mereıli toıǵa tómendegi maqalamen tilek qosady.
Keshkilik Gagarın dańǵylynyń boıyndaǵy alleıada serýendep, júztanys kisilermen shúıirkelesip, áńgime-dúken quryp qaıtatyn ádetimiz bar-dy.
Birde osy alleıada:
– Shyndyqty jasyrýǵa bolmaıdy. Sebebi ol erte me, kesh pe, báribir aıtylady. Al sender, qazaq qalamgerleri áli de jasyqsyńdar, – dep kergigen bir aǵamyzdyń sózine qatty shamdanyp qaldym. (Júıkem, sirá, syr bere bastaǵan bolsa kerek.)
Sondyqtan da:
– Tap osyndaı jalpylama, eshqandaı negizsiz aıyptaýlardyń qajeti qansha, – dedim qabaǵymdy shytyp.
Biraq, ol da ókpesin ishine jınap, qapysyn tapsa, esik aldyna tókken kirdiń sýyndaı laq etkizip shasha salaıyn dep júr eken.
– Oý, sen óziń aıtshy, – dedi ekilenip, – qazaqtyń qaı jazýshysy, qaı aqyny qazirgi shyndyqty jazyp jatyr shyrqyratyp?! Kórsetshi qane, bar bolsa?!.
– Kórsetemin, – dedim meniń de qanym basyma shapshyp. – Erteń dál osy ýaqytta, dál osy jerge kelińiz. Kókeıińizde júrgen nárselerdi osy bastan júıelep, tizbekteı berińiz.
– Kerek bolsa, qaǵazǵa jazyp ákelem! – dedi ol suq saýsaǵyn aspanǵa shoshaıtyp.
– Kelistik onda!
Ekeýmiz aıaq astynan jyn qaqqandaı ornymyzdan atyp-atyp turdyq ta, eki jaqqa bólinip kete bardyq.
Sóıtip, erteńine dál ýádeli ýaqytta jolyqtyq. Ol kisi árıne, eshteńe de jazyp ákelmepti. Sonysyna eptep qysylǵandaı, qolyn kesirlene siltep: «Belgili ǵoı bári de...» dep qoıdy. Al men bolsam, Sheraǵańnyń – Halyq jazýshysy, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, qazaq ádebıetiniń klassıgi Sherhan Murtazanyń «Aqyndar men ákimder» atty kitabyn qoltyǵyma qysa kelgenmin. Sondyqtan da mysym basymdaý boldy.
Bul ózi bir, erekshe qundy kitap qoı. О́z basym «Qazaqtyń órtteı laýlaǵan rýhyn, naızadaı úshkir namysyn, almas qylyshtaı ótkir oıy men qara topyraqtaı qunarly tilin izdeseń, tap osy kitapty ash, baýyrym», der edim. Jáne-daǵy kemel aqyl, ystyq sezim, berik tózim de bar munda!
– Endeshe, tyńdańyz, – deımin men álgi aǵamyzǵa. – Jaqsylap turyp tyńdap alyńyz!
Sheraǵań bylaı dep jazady: «Imperııanyń ózi qandaı alyp bolsa, arany da sonsha kóp ashylmaq. Ol úshin jer betinde, aıtalyq, qazaq degen halyqtyń bolý-bolmaýynyń quny kók tıyn. Ol úshin qazaqtyń halqy emes, baı jeri kerek. Jerdi bosatyp, ıemdenýi kerek. Qazaq ta tiri jan, ońaılyqpen joıyla qoımaıdy. Sondyqtan da ımperııa ony dúrkin-dúrkin qyrǵynǵa ushyratty. Zeńbirektiń kúshimen. Qoldan jasalǵan joıqyn asharshylyqtyń kúshimen.
Qazaq ta tirmizik eken, jer betinen typ-tıpyl joıyla qoımaıdy. Endeshe ıdeologııalyq shabýyldy kúsheıtý kerek boldy. Bul salada ımperııa kóp jeńiske jetti. Sana ýlandy, til ólimsiredi, ulttyq rýhanı álem kúıreý haline jetti. Osynyń saldarynan keıbir paqyrlar ózin «qazaqpyn» dep qasqaıyp aıtýǵa uıalyp, namystanatyn aýrýǵa ushyrady. Bular, amal joq, ulttyq nıgılısterge aınaldy. О́z ultyn jek kóretinderdi, óz ultyn ózgelerden kem sanaıtyndardy osylaı dep ataıdy».
Men kitaptan basymdy kóterip, áýelgi áseri qalaı degendeı, álgi kisiniń júzine barlaı qaradym. Ol aqyryn ǵana basyn shulǵyp, áldenege tańyrqap, qasyn kerip otyr eken. Áıtse de, ezýine bir mysqyl úıirilip, men eskermegen bir nárseni betime baspaq bolǵandaı:
– Bul keshegi kúnniń máselesi ǵoı, – dedi yńyranyp. – Al biz táýelsizdik alǵaly qash-shan...
– Iá. Rasynda da, solaı. Bul Sheraǵańnyń 1994 jyly jazǵan «Imperııanyń ýly jemisi» atty maqalasy. Siz qazaq qalamgerleri batyl ún qata almaı keledi degen soń ádeıi osydan bastap otyrmyn. Degenmen, qazaq jerine qazir de, erteń de ımperııalyq pıǵylmen qaraıtyndardyń az bolmaıtyny anyq qoı. Al jaraıdy... ári qaraı tyńdańyz.
Sheraǵań jazady: «Táýelsizdik tańy atty. Qazaq tiliniń kúni týdy dedik. Qazaq tili jeke dara memlekettik til dárejesine kóterildi dedik. Taqııamyzdy aspanǵa laqtyrdyq. Asyǵystyq boldy. О́ıtkeni sol taqııa qaıtyp jerge túspeı, boı jetpes bir aǵashtyń butaǵyna ilinip qalǵan syńaıly.
Qazaq tiliniń memlekettik til bolýyna qasarysa qarsy shyqqandar, áli de jantalasa qarsy bolatyndar az emes. Olardyń qatarynda, qudaı sorlatqanda, ózimizdiń álgi ulttyq nıgılısterimiz de bar. Ásirese, solardyń óńmeńdeýi jaman».
Men taǵy da kitaptan basymdy kóterip:
– Qalaı? – dedim.
– Jón, jón, – dedi ol jumsaq qana jymıyp. – Men de sańylaýsyz emespin. Bilem ǵoı. Shákeń kezinde Májilis depýtaty boldy. Kóp máselelerdi batyl aıtty. Al myna jazǵany tipti, ótkir eken...
– Árıne, – dedim men endi onyń ishi jylı bastaǵanyna qýanyp. – Parlamentte ýaqyt shekteýli emes pe, sondyqtan da, ol jerde máseleniń túıinin ǵana aıtý kerek bolǵan shyǵar. Ári ondaǵy tyńdaýshy kontıngent te basqa. Al endi, Sheraǵańnyń ult haqynda, qoǵam haqynda jazǵan ótkir pýblısıstıkasymen ózińiz tanysyp kórseńiz ǵoı!..
– Iá-á, – dedi ol. – Jón-aq... Ári qaraı oqıyqshy, taǵy ne jazady eken?
– Oı, aǵasy, bul kitapta ultqa, qoǵamǵa, búgingi júıege qatysty máseleniń bári qamtylǵan! Qaısybirin oqı bereıin?!
– O toba, bári-bári deısiń be?
– Iá, bári, – dedim men senimdi túrde.
– Oqysaıshy onda!
– Joq. Odan da siz myna kitapty alyp, úıińizde asyqpaı otyryp qarańyz. Biraq... keıin ózime qaıtarýdy umytpańyz.
– Raqmet, – dedi ol basyn shaıqap. – Odan da sen maǵan... óte kerekti-kerekti jerlerin osylaı oqı ber.
– Oı, siz de qyzyqsyz, – dedim kúlip. – Bul ultqa kerekti, árbir úıdiń tórinde turýǵa tıisti kitap. Sondyqtan...
– Jo-joq, – dep ol meniń sózimdi bóldi. – Men óz kóńilimdegi saýaldardy qoıaıyn, al sen maǵan sol máselelerge qatysty jerlerin oqy.
– Jaraıdy. – Men endi sharshaı bastaǵanymdy sezdim. – Al, qoıyńyz suraqtaryńyzdy...
– Olaı bolsa, qarashy, bizdiń jerimiz keń, asty tolǵan ken. Al ózimiz azbyz. Biraq sonda da, neǵyp baıymaımyz?..
Men qolymdaǵy «Aqyndar men ákimder» atty kitaptyń mazmuny kórsetilgen betti ashyp, bir kóz júgirtip óttim de, «Elim, saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda!» degen bólimge aýystym. Bul Sheraǵańnyń jan dosy Kamal Smaıylovpen jazysqan hattarynyń toptamasy edi. Esterińizde bolsa, búkil el bolyp, «Egemen Qazaqstannan» jarysa oqymap pa edik.
– Mine, tyńdańyz! – deımin oǵan.
Sheraǵań jazady: «Kamal! «Saryarqa men Atyraý, Altaı men Qarataý qoınaýlary naǵyz altyn sandyq eken. Sonyń kilti endi elimizdiń qolyna erkin tıdi» dep jazypsyń.
Sony endi bilip júrgendeı «eken» degeniń netkeniń? Al sol sandyqtyń «kilti endi elimizdiń qolyna erkin tıdi» dep aıqaılaǵanyńa jol bolsyn! Onda biz sol altyn sandyqtyń ústinde nege jalańbut otyrmyz? Ashpaımyz ba sandyqty? Malmaımyz ba qolymyzdy altyn-kúmiske?
Optımıst, aq kóńil, ańqyldaqsyń, Kamal. Adam oı-azaptan azyp-tozbas úshin osyndaı qasıet te kerek shyǵar.
Kamal! Sen de, men de jas kezimizde Qaraǵandyda jumys istedik. Shahtalarǵa tústik. Jýrnalıstik azap istiń qazanynda pistik. Qazir sol Qaraǵandynyń shahtalaryn aǵylshyndar jalǵa alyp jatyr. Sol ólkede bizdiń aldymyzda qyzmet etip, «Meniń qurdastarym» atty tamasha kitap jazǵan Sattar Erýbaev, janyń jannatta bolǵyr, bir kezde Qaraǵandy shahtalaryn bılegen Hopkıns atty aǵylshynnyń jergilikti halyqty qalaı qanap, qalaı tonap, qalaı qorlaǵanyn jazbaýshy ma edi. Qalaı oılaısyń Kamal, sol soıqan taǵy da soqpaı ma?
Mysaly, Reseıge jalǵa ketken Baıqońyrdan qazir oqtyn-oqtyn, emis-emis bir yzaly, ókinishti únder estilgendeı bolady. Ata-babasynan beri qaraı máńgi-baqı sol jerde ómir súrip kele jatqan qazaqtarǵa Reseıdiń azamattyǵyn almasa, jumys bermeıtin kórinedi. О́z elińde, óz jerińde otyryp Reseıdiń azamattyǵyn al, áıtpese, qaıqaıyp tur. Ekiniń biri.
Múmkin, sende basqa derekter bar shyǵar. Laıym, meniń estigenim qate bolǵaı. Buǵan qalaı qaraısyń?
О́ziń aıtqan «maıly jilikti jaqsy kóretinder» kóbeıip ketti. Bul neniń nyshany? Shetelge jalǵa, nesıege bergensip, qandaı da bir ózimizdiń alpaýyttar neler iri kásiporyndardy ózderi solqyldatyp soryp jatyr degen sóz bar. Odan ne bilesiń, Kamal?»
Ol bul joly Sheraǵańnyń árbir sóılemine basyn shulǵyp, uıyp tyńdap qaldy. Aýyq-aýyq kúrsindi de. Biraq, onysyn ózi de baıqamady-aý deımin. Men sál kidiris jasap, álgi saýalǵa tolyq jaýap alǵan bolar degen oımen basymdy kóterdim.
– Qalaı?
– Durys, – dedi ol aqyryn ǵana. – Bári durys. Búgingi Hopkınstiń aty-jóni maǵan belgili... Al, baýyrym, Shákeń taǵy ne jazady eken, ári qaraı zaýlatshy...
– Pah, shirkin, zaýlatatyn kitapty tapqan ekensiz!
– Á-á, ıá, ıá... Keshir. Sonda da bolsa... Shákeń ulttyq namys, rýh týraly ne jazady?!
Men oǵan tańdana qaradym. Sóıttim de:
– Mine, tyńdańyz! – dep, «Namys pen rýhty izdeý» atty oı-tolǵaýǵa úńildim.
Sheraǵań jazady: «Ǵasyrlar toǵysyndaǵy qazaq tiliniń taǵdyry. Orys Radlov, polıak Iаnýshkevıch sııaqty jatjurttyq iri tulǵalarǵa óziniń ulylyǵymen, sulýlyǵymen, áýezdiligimen tańdaı qaqtyryp, tań qaldyrǵan qazaq tiliniń hali neshik?
Kúni keshe Almatyda «Otan» partııasynyń birinshi sezi ótti. «Otanǵa» birqatar basqa partııalar birikti. Sezdi ashqan orys Sergeı Tereshenko sózin, kedir-budyrlaý bolsa da, qazaqsha sóıledi. Al oblystan kelgen qazaq delegattar shetinen oryssha saırady. Sirá, bul partııa aldaǵy ýaqytta beleń alar. Aldaǵy saılaýda depýtatyqqa da, ókimettiń jandy-jandy býyndaryna da osy partııanyń belsendileri usynylar. Sonda qazirden memlekettik tilge mynandaı «qurmet» kórsetkende, is basyna barǵanda qandaı bolmaq.
Jalpy, «Otan» partııasynyń baǵdarlamasynda ýádeniń bári bar. Tek mádenıet, Memlekettik til týraly lám degen dybys joq.
Jınalysta sóılegen Halyq qaharmany Qasym Qaısenov aıtqandaı, bizde namys oty ólegizgen. Namyssyzdyqtan eki qazaq bir-birimen oryssha sóılesedi. О́ıtkeni ulttyq rýhty otarlaý saıasaty syndyrǵan.
Jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń sózimen aıtqanda, buryn jalpy otarlaý bolsa, endi «rýhanı kolonızasııa» júrip jatyr. Máskeýde ótpeı qalǵan, rýhanı nári joq, qaıta sanańdy ýlaıtyn kitap topany Qazaqstanda qaptady.
Radıo, ásirese teledıdarda rýhanı dıversııa júrip jatyr. Bul salada qazaqsha habarlar meılinshe qysqardy. Orysshasy kóbeıip, qazaqshasy barynsha azaıǵan zaman. Kıoskilerdegi júz gazettiń ishinen qazaqsha bir gazet tappaısyń.
Bılik aqshada. Kimde aqsha bar, kúsh sonda. Kúshtiler qazaqshańa qaramaıdy. Jáne aqsha ult tańdamaıdy.»
...Endi osy da jetip artylar degendeı kitaptan basymdy kóterip, onyń júzine úńildim. Ol bolsa, kózin jumyp, basyn shulǵyǵan kúıi uıyp qalǵan eken.
Daýsymdy qattyraq shyǵaryp:
– Bul 1999 jyldyń naýryz aıynda jazylǵan oı-tolǵaý, – dedim ony «oıatqym» kelip. – Qazir de...
– Bilem, – dedi ol. – Qazir de solaı. Eki qazaq bir-birimen oryssha sóılesýge arlanbaıdy. Áne, qarashy, osy alleıadaǵy qart kisilerdiń ózi nemere-shóberelerin: «Aıka», «Janka», «Danka» dep shaqyryp jatqan joq pa...
«Iá-á, bul kisi tegin qazaq emes, – degen oı keldi maǵan. – Biraq, osy ýaqytqa deıin oıanbaı, uıyqtap kelgeni nesi?».
Sonsoń, áńgimemizdi áýelgi arnasyna qaraı buryp:
– Al siz bolsańyz, qazaq jazýshylary úndemeıdi, ashy shyndyqty jazbaıdy deısiz. Bile bilseńiz, olar qaı kezde de aqıqatty aıtýdan qaımyqpaǵan. Myna kitapty oqyp shyqsańyz bar ǵoı...
– Jaraıdy, jaraıdy... – dedi ol menen keshirim suraǵandaı ıyǵymnan qaǵyp. – Taǵy oqysań, taǵy da tyńdaı berem... Biraq, ýaqyt kesh bop qaldy. Búginge osy da jeter. Erteń, amandyq bolsa, taǵy kezdesemiz...
Sóıtip, ornynan turmaq bop oqtala berdi de, kenet umytqan bir nársesi esine túskendeı maǵan qadala qarap:
– Biz, inishek... qazaqsha oqýdan qalǵaly qash-shan... – dedi aqyryn ǵana,
Ult aldyndaǵy bir aýyr aıybyn moıyndaǵandaı ashy myrs etip, basyn shaıqady.
– Qalaısha? – Men ań-tańmyn. – Siz ne... mektepti oryssha bitirip pe edińiz?!
– Joq. Qazaqsha-aq bitirgenmin.
– Al onda...
– Solaı, – dedi ol daýsy qarlyǵyp. – Mektepti aýylda qazaqsha bitirsek te, myna qalaǵa kelip, tehnıkalyq joǵary oqý ornyna túskennen keıin... tildiń taýqymetin kóp tarttyq. Oqýlyqtardyń bári orys tilinde boldy. Oqytýshylardyń da kóbi orys... Birdi-ekili qazaq bolsa, olar da leksııany oryssha oqydy. Sonsoń biz namysqa tyrystyq. Jaqsy stýdent ataný úshin kúndiz-túni oryssha oqýlyqtardy jattadyq. Keıin... qyzmetke ornalasqan soń da oryssha sóıledik. Sóıtip júrip, óz qazaǵymyzdyń mádenıetinen, ádebıetinen birte-birte alystaı berdik, alystaı berdik. Endi, uıat ta bolsa aıtaıyn, qazaqsha múlde oqı almaımyn. Birtúrli... shyǵyp qalyppyn... Bóten dúnıe sekildi, tisim batpaıdy...
«Mássaǵan! – dep tańǵaldym men ishimnen. – Manadan beri «Sher-aǵańnyń kitabyn oqyńyz, oqyńyz» dep, qur bosqa aramter bolǵan ekenmin-aý!..»
Sálden soń ol trotýarmen tómen qaraı aıańdap bara jatty. Al men joǵary órledim. «Báse, bu kisi nege uıqtap júr desem, – deımin ózimnen-ózim ókinip. – Qazaqshaǵa tisi batpaıdy eken-aý...»
Degenmen, bul maǵan jazylmaıtyn dert sekildi kórinbeıdi. Áli de bolsa, ózin ózi emdep jazýyna bolady-aý deımin topshylap. Tek áıteýir, ımany, ynta-jigeri jetse deńiz...
О́ıtkeni, Sheraǵań jazyp edi ǵoı: «Zaman túzeler, adam túzelse. Turmysymyz ońalar, aqshamyz da ornyǵar. Úmitsiz shaıtan degen. Tek adamdar ımansyz bolmasa eken!»
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýretti túsirgen
Erlan Omar,
«Egemen Qazaqstan»
