Osyǵan oraı respýblıkalyq partııa uıymynyń – Kırpartbıýro – májilisinde (19.10.1920) jańa gazet shyǵarý maqsatymen redkollegııa quryldy. Onyń músheligine S.Sádýaqasov, J.Aımaýytov, S.Seıfýllın bekitildi. Al sol jyldyń 13 qarashasynda jaryq kórgen basylym «Eńbek týy» degen atpen ómirge keldi.
Gazettiń birinshi nómirinde Sáken Seıfýllınniń ataqty «Marselezasy» jaryq kórdi. Shámıl degen avtordyń «Sovettik Rossııanyń jaıy» degen maqalasy da berilipti. Al Shámıl – Sákenniń búrkenshik aty. Keńesterdiń altynshy sezi týraly materıal da bar. Qazaqstan atynan Máskeýge barǵan da Sáken edi. Demek gazettiń bul nómirin shyǵarysýǵa aqıyq aqynnyń belsene qatysqany aıqyn kórinip tur.
«Eńbek týy» degen atpen shyqqan tusta 1920 jyldyń 13 qarashasynan 1921 jyldyń aqpanynyń aıaǵyna deıin Smaǵul Sádýqasov, odan soń 21 aqpannan 1 qarashaǵa deıin Júsipbek Aımaýytov redaktor bolypty» («Egemen Qazaqstan», №262, 4.12.1999).
Oktıabr revolıýsııasynyń tórt jyldyq merekesi kúni – 1921 jylǵy 7 qarashada Orynborda RKP(b) Qyrǵyz (qazaq) Ortalyq atqarý komıtetiniń organy – «Eńbekshil qazaqtyń» birinshi sany shyqty. Quramynda Sáken Seıfýllın (redaktor), Sábıt Muqanov, Amanǵalı Egizbaev jáne basqalar bolǵan redaksııa alqasy quryldy.
Gazet redaktory S.Seıfýllın, sondaı-aq M.Dýlatov, S.Sádýaqasov, T.Júrgenov, basqa da osyndaı zııaly qaýym ókilderi basylymda ult máselesin batyl kóterip otyrdy. Sákenniń eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasqan kezi de osy tus bolatyn:
1920, 26 shilde Keńester sezinde Aqmola Atqarý komıtetiniń músheligine saılanyp, Atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, ákimshilik bóliminiń meńgerýshisi.
1920, 4 qazan Qazaqtyń Keńestik Sosıalıstik Avtonomııalyq Respýblıkasyn jarııalaǵan Quryltaı seziniń delegaty.
1920, 12 qazan QazAKSR Ortalyq Atqarý Komıteti prezıdıýmynyń múshesi.
1920, qarasha Keńesterdiń VIII sezine qatysady, V.I.Lenınniń GOELRO jospary týraly baıandamasyn tyńdaıdy.
1921, aqpan-mamyr Aqmola men Semeı oblys-taryn Qazaq respýblıkasyna qosý
jónindegi Tótenshe komıssııanyń múshesi.
1922, 13 maýsym «Eńbekshil qazaq» gazetiniń jaýapty redaktory jáne oqý-aǵartý Halyq komıssarynyń orynbasary.
1922, jeltoqsan Keńesterdiń III sezinde Qaz AKSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandy.
1922 «Asaý tulpar» óleńder jınaǵy men revolıýsııashyl drama – «Qyzyl suńqarlar», «Baqyt jolyna» jeke-jeke kitap bolyp shyqty.
1922, 23-30 jeltoqsan RSFSR Keńesteriniń H seziniń delegaty retinde KSRO-ny qurǵan Búkilodaqtyq Quryltaı sezine qatysyp, OAK-niń músheligine saılandy.
1923, sáýir RK(b)P XII sezine qatysty.
1921 jyly 28 shildede Ortalyq Atqarý Komıtetinde oblystyq partııa komıtetiniń basshy qyzmetkerleri qatysqan úlken májilis bolyp, qazaq baspasózin órkendetý máselesi qaralady. Sonyń ishinde «Eńbekshil qazaq» gazeti men «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynyń jumysyn jandandyrý maqsatymen arnaýly redaksııalyq kollegııa (A.Asylbekov, A.Baıdildın, S.Seıfýllın, T.Júrgenov, jaýapty hatshysy E.Aldońǵarov) belgilenip, Sáken «Eńbekshil qazaq» gazeti men «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalynyń redaktory bolyp taǵaıyndalady.
Sákenge ári Sovnarkom, ári gazetti basqarý ońaı bolmaǵany belgili. Sondyqtan da ol Orynborǵa sonaý Qostanaıda júrgen Beıimbet Maılındi «Eńbekshil qazaq» gazetine turaqty qyzmet atqarý úshin arnaıy shaqyrǵan.
Kórip otyrsyzdar, jańa ókimet qurylysymen onyń bılik satysyna iligip, Sáken aınalasy eki-úsh jyldyń ishinde qanshama qyzmettiń basyn qaıyryp tas-tady deseńizshi. Iá, atqarylǵan sharýa az emes. Onyń bárin tizip shyǵý qajet emes desek te Sákenniń eki qyzmetti – gazet redaktory ári Sovnarkom tóraǵasy – qalaı ushtastyra alǵandyǵy nazar aýdararlyq dúnıe. Mine, sol kezde «Eńbekshil qazaqta» qandaı problemalar kóterilip, olar qalaı sheshimin tapty degen suraqqa jaýap izdegenimiz oryndy.
Sáken Seıfýllın 1922 jyldyń jeltoqsanynda Úkimet basshysy bolyp taǵaıyndalǵannan keıin bir aı óter-ótpeste «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik» (15.02.1923) degen ashylyǵy ýdaı maqala jazady. Avtor: «Búginge sheıin qazaqty orystar «kırgız» deıdi. Aq patshanyń «sharapatyna» máz bolǵan myrzalar qazaqqa joǵarydan qarap, tumsyǵyn kekireıtip, pysqyryp «kırgız» deıtin boldy. Tórelerdiń qatyndary ıtine urysqanda «ah, ty Palkan, kırgızdan da jamansyń» deıtin boldy», dep jazady.
Keńes ókimetiniń ózi resmı túrde qazaq elin Lenın qol qoıǵan qujattyń ózinde «Kırgızskaıa respýblıka» dep atady emes pe? Bizdiń ózimizde de bar, qazaqpyn degenniń ornyna kóbinese «qyrǵyzbyz» deımiz, áıtpese «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly oryssha nege «Krasnyı Kırgızstan» bolýy tıis? Shovınıstik pıǵyldan qalyptasqan osyndaı jaǵdaıǵa toıtarys beretin mezgil keldi emes pe degen oıdy ortaǵa salady.
Avtor bylaı deıdi: «Bul bizdiń álsizdigimizdi kórsetedi. Eger de bizdiń qazaq jigitteri bul qateni túzetemiz dese, op-ońaı túzetip áketer edi. Bizdiń ár qazaq jigiti «kırgız» degendi tastap, qoımastan «qazaq», «qazaq» degen sózdi jumsap, basqa jurttyń qulaǵyna sińdirip úıretý kerek».
Sonda másele qalaı sheshilýi tıis? Qandaı usynys-pikirler bar? Gazet redaktory ári Úkimet basshysy ne deıdi? Sáken oıyn bylaı qorytady: «Qazaqstannyń ortalyq úkimeti «kırgız» degendi qoıyp, «qazaq» degen esimdi qoldanýǵa jarlyq (dekret) shyǵarýy kerek. Qazaqty «qazaq» deıik, tarıhı qateni túzeteıik».
Sonaý patsha zamanynan pálenbaı júzdegen jyldar qazaqty «qyrǵyz», al qyrǵyzdy «qara qyrǵyz» dep sóz arasynda emes, resmı túrde jurttyń mıyna ábden sińirgen uǵym op-ońaı óshiriler me? Qatardaǵy jýrnalıst emes, gazet basshysy, ony azsynsań Úkimet tóraǵasy bolsa da onyń usynysyn «bul durys eken, qateni túzeteıik» dep qolma-qol qoldaıtyndar kóp bola qoımady. Pikirtalas kúsheıdi, qarsylyq kórsetkender de sheginer túri joq. Biraq ulttyq múddeni tý ǵyp kótergen aqyn alǵan betinen taımady. Birte-birte izbasarlary da molaıdy. Nátıjesinde, 1925 jyldyń 18 sáýirinde Sovetterdiń V Búkilqazaqtyq seziniń qazaq halqynyń tarıhı durys ataýyn qalpyna keltirý týraly qaýlysy shyqty. Al 1925 jyldyń 15 maýsymynda BOAK Prezıdıýmynyń qaýlysyna sáıkes KırASSR QazASSR-y bolyp ózgertildi (ras, bul qujat ómirge kelgen kezde Sáken Úkimet tóraǵasy qyzmetinen ketken bolatyn).
1923 jyly 23 qańtarda RK(b)P Kırobkomynyń Prezıdıým májilisinde Qyrǵyz (qazaq) Halyq aǵartý, bilim berý halkomy kollegııasynyń Ahmet Baıtursynovtyń 50 jyldyq mereıtoıyn atap ótý jónindegi usynysy talqyǵa tústi. Jıynǵa Prezıdıým músheleri Korostelev, Polozov, Meńdeshov jáne Gorkın; Kırobkom músheleri Nurmaqov, Vaınshteın, Kenjın, Jandildın, aımaqtyń komsomol, kásipodaq uıymdarynyń, oblystyq partııa komıtetiniń jáne basqa mekemeleriniń jetekshi qyzmetkerleri qatysty.
Qaýlyda «keńestik organdar bul mereıtoıdy ótkizýge tıisti emes dep eseptelsin. Al muny jeke adamdar ótkizse qarsylyq joq» delindi. Odan ári Prezıdıým mynandaı qorytyndy jasaıdy «...vozlojıt personalnýıý otvetstvennost za soderjanıe recheı na prazdnestve tovarısheı ot ımenı sovorganov na t. Seıfýllına» («Alash qozǵalysy», A., «El shejire» baspasy, 2007, 3-t., 1-kitap, 126-127-b.). Demek Ahańnyń mereıtoıyn resmı túrde ótkizýge bolmaıdy, al Sáken basqa bireýdiń sózi úshin nege jaýap berýi kerek? Muny qalaı túsiner edińiz? Jaraıdy, Sákendi «qyzyl» edi deıik, biraq ol joǵarydan bireý ym qaqsa tura júgiretin adam emes. Bıliktegiler bul is-sharaǵa aralaspaı-aq qoıaıyq dese de úkimet basshysy ári gazet redaktory Sáken toıǵa barady, sóz sóıleıdi, munymen qoımaı Ahańnyń qazaq tarıhyndaǵy alatyn ornyn tuńǵysh ret kórsetip, ony baspasózde jarııalaıdy.
Sáken Seıfýllın bylaı degen:
– Ahmet Baıtursynuly qarapaıym kisi emes, oqyǵan kisi, oqyǵandardyń arasynan óz zamanynda patshanyń aram qulyqty atarman-shabarmandarynyń qorlyǵyna, mazaǵyna túsken halyqtyń namysyn jyrtyp, daýsyn shyǵarǵan kisi...
Qazaq halqyn baıǵa, kedeıge bólmeı namysyn birdeı jyrtty, aryn birge joqtady. О́zi oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende, qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan qalyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyń aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi.
...Ahań baılardyń quldyǵynda shirigen jarlylardyń aıǵaıshysy emes, olardyń shoqparshysy emes, biraq baıyn, kedeıin aıyrmaı qazaqty ǵana súıetin adal júrek taza ultshyl (Sáken Seıfýllın. A., «Qazyǵurt», 2005, 5-t., 241-243-b.).
Qazaq ádebıetiniń asa kórnekti qaıratkerleriniń biri Sábıt Muqanov aıtqandaı, Sáken qazaq keńes ádebıetin birinshi bop bastaýymen barlyq janrda da qundy shyǵarmalar týǵyzýmen qanaǵattanbaı, ózinen bastalǵan qazaq keńes ádebıetiniń kadrlaryn jasaýda da ulan-baıtaq eńbek sińirdi. 1922-1925 jyldar arasynda Qazaq respýblıkasynyń basqarýshy gazeti – «Eńbekshil qazaqqa» (keıingi – «Sosıalıstik Qazaqstan») redaktor bolyp qyzmet atqarǵan Sáken osy jyldarda qazaq keńes ádebıetiniń aǵa jazýshylary Beıimbet Maılınnen, Amanǵalı Segizbaevtan, Jıenǵalı Tilepbergenovten, Samat Nurjanovtan, Eljas Bekenovten bastap, jańa ádebıettiń jas kadrlaryna gazettiń betinen keń oryn ashty, olardyń shyǵarmalaryn gazetke úzdiksiz jarııalap turdy. Qazaq keńes ádebıetiniń birinshi uıymy QazAPP 1925 jyly osy jazýshylardan qurylyp, uıymdy Sáken men Beıimbet basqardy (Sáken Seıfýllın. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 7-t., «Qazyǵurt», 2007 j., 5-8-b.).
Sovnarkom basshysy Sáken Seıfýllınniń batyl aralasýymen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý baǵytynda biraz jumystar isteldi. О́nerkásip salasynda eleýli ilgerileýshilik baıqaldy. Munaı, altyn, jez, tústi metaldar óndirisi damı tústi. Halyq sharýashylyǵynyń Qazaq ortalyq keńesi biraz mekemelerdi – «Kojmehtrest», «Ilesksol», «Pavlodarsol», «Aqjalzoloto», «Kazzoloto», «Kazahsaksaýltrest» jáne basqa kásiporyndar biriktirildi.
Odaqtyq mańyzy bar óndirister jumys isteı bastady. «Embaneft», «Altaıkazpolımetall», «Atbassement» tresteri quryldy. Qazaq jerinde avtomobıl, temir jol, áýe qatynasyn órkendetý isi qolǵa alyndy. Úkimettiń ekonomıka salasynda atqaryp jatqan jumystaryn aqyn «Eńbekshil qazaqta» maqala, keıde poezııa túrinde úzbeı jarııalap turdy.
Professor Tursynbek Kákishev aǵamyz atap ótkendeı, Sákenniń úkimet basshysy bolýy árbir jańa isti jedel júzege asyrýǵa múmkindik berse, onyń jýrnalıstik qyzmeti isteler iske barlaý jasaý jáne áleýmetshil azamattardyń tyń, sony oı-pikirlerine únemi qulaq túrip otyrý mindetin atqardy. Sóıtip sóz ben is tutastyq taýyp, naqty sharaǵa aınalyp otyrdy. Máselen, Sáken Seıfýllın «Qazaqstan baspasózi» degen maqalasynda ulttyq jýrnalıstıkany órkendetýge baǵyttalǵan on úsh túrli sharany táptishteı baıandaıdy. О́ziniń oıyn «qalam qaıratkerleriniń bárin jumystarynan bosatyp, jazýǵa salý kerek» dep bastap, «Qazaqstanda árip tizetin de joq bolǵandyqtan, ilgeri kúndi eske alyp, aımaqta árip tizetinder kýrsy ashylsyn. Oǵan árbir gýbernııadan razverstkamen kisi alynsyn» degen usynyspen aıaqtaıdy. Árıne Sákenniń pikiri aıaqsyz qalǵan joq.
Baspa isin jolǵa qoımaı eshteńe de tyndyra almaıtynyn sezgen Sáken endi Qazaqstan memlekettik baspasyn uıymdastyrýdy shyndap qolǵa aldy. Oǵan meken taýyp, kadrlardy jınaý isine belsene kiristi.
Sáken babamyzdyń ana tilimizdi keńse isterine engizip, onyń mereıin arttyra túsýdegi is-áreketin, jankeshti eńbegin erekshe atap ótken jón. Úkimetti basqara otyryp, osy másele týraly «Eńbekshil qazaqqa» birneshe maqala jazdy. «Keńse isterin qazaq tilinde júrgizý kerek» (9.06.1923), «Keńselerde isti qazaq tilinde júrgizýge kirisý» (25.06.1923), «Ne qyldyńdar?» (15.08.1923), «Qazaqstannyń Ortalyq Keńes Komıtetiniń 3-jalpy jınalysynyń qorytyndysy» (11.09.1923), «Qazaqstannyń zań komıssarıatyna teńelińder» (19.09.1923), «Keńselerde qazaq tilin júrgizý» (22.12.1923) sııaqty kóptegen maqalalar gazet oqýshylaryna oı salý úshin berile salǵan jaı qatardaǵy jýrnalıstiń jazbalary emes, bul úkimet basshysynyń, Sáken Seıfýllınniń tıisti resmı oryndarǵa bergen tapsyrmasy esebindegi nusqaý sııaqty pármeni bar dúnıe bolatyn. Mine, osydan soń RKP(b) XII seziniń sheshimine sáıkestendirip, Sákenniń tizerleýimen 1923 jyldyń 22 qarashasynda KazSIK-tiń Prezıdıýmy is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizý týraly arnaıy qaýly qabyldady.
Sovnarkom tóraǵasy qyzmetine kiriskenine bir aı bolmaı jatyp ol «Eńbekshil qazaq» gazetinde jarııalanǵan «Zor mindet» degen maqalasynda (21.11.1922) «О́ner-bilim jolynda artta qalǵan bizdiń qazaq halqyna oqý bek qajet. Oqýsyz – qazaqtyń bolashaqtaǵy kúni qarań. Oqýdyń qazaqqa qandaı kerek ekenin aıtpasa da jurttyń bári biledi», deı kelip, «aldaǵy meje endi ...jıyrma jyldyń ishinde qazaq ónerli halyqtardyń qataryna kirýi kerek. Bul qazaq jigitteriniń zor mindeti», dep naqty maqsat qoıady.
Úkimet basqarǵan Sákenniń sózi men isi árqashan bir jerden shyǵyp otyrdy. Sol kezde úkimet qaýlysymen halyq sharýashylyǵy, mádenıet, densaýlyq saqtaý, taǵy basqa salalar boıynsha memleket qarjysy esebinen muǵalimderdi, mal dárigerlerin, zootehnıkterdi, aqsha-qazyna, zań, mılısııa, áskerı qyzmetkerlerdi, salyq ınspektorlaryn, t. b. kóptegen mamandardy jappaı daıarlaý isi qolǵa alyndy. Máselen, Sáken basqarǵan úkimet belgilegen shákirtaqymen Peterbýrgte Álkeı Marǵulan men Muhtar Áýezov, al Tomskide Qanysh Sátbaevtyń bilimin tolyqtyrǵanyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Olarmen birge qazyna esebinen oqyǵan talaı qazaq túlekteri keıin halqymyzdyń bilim men mádenıetke umtylýyna keń jol ashqan asa mańyzdy rýhanı aǵartýshylyq mıssııany júzege asyrdy. Bulardyń qatarynan ondaǵan memleket, qoǵam qaıratkerleri, uıymdastyrýshy isker basshylar shyqty. Sóıtip elimizdiń oqý-bilim, mádenıet, ǵylym salasyndaǵy údemeli órleýiniń berik negizi sol kezde – ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda qalandy. Muny Sáken Seıfýllın men onyń áriptesteri, zamandastarynyń ult aldyndaǵy tarıhı eńbekteriniń jemisi dep eseptegenimiz jón.
Amantaı KÁKEN,
«Sáken Seıfýllın»
kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń
redaksııalyq alqa múshesi
ASTANA
Sýrette: S.Seıfýllın men Q.О́tekın. 1934 jyl
