AVSTRIIа RAHAT ÁLIEVKE QYLMYSTYQ QÝDALAÝ JÚRGIZÝGE MINDETTI

27 qańtarda Vena ýnı­ver­sıtetiniń zań fakýltetinde sarapshylar pikirtalasy ótýine baılanysty halyqaralyq qyl­mys­tyq quqyq máseleleri jónin­degi jetekshi sarapshy jáne Qyl­mystyq ister boıynsha halyq­aralyq sottyń negizin qalaýshy­lardyń biri Sherıf Bassıýnı Rahat Álıevtiń isine qatysty qalyptasqan avstrııalyq ekstra­dısııa tájirıbesin talqylady. Sherıf Bassıýnı “Avstrııa­nyń jyl boıyna Álıevtiń isinde quqyqtyq is-áreketter júrgizý jónindegi óziniń mindettemelerin oryndamaý” faktisin synǵa aldy. “Álıevti bermeý jónindegi avstrııa­­lyq sheshim sózsiz qyl­­mys­tyq qýdalaýǵa soqtyrýy tıis edi. Avstrııa halyqaralyq quqyq talaptary boıynsha Álıevke qarsy qozǵalǵan aıyptardy aqylǵa qonymdy merzim ishinde tergeýge mindetti”. Sarapshynyń aıtýynsha, Avstrııada qalyp­tasqan ekstradısııa máselelerin­degi bank menedjerlerin urlap áketý isinde “jetpeı turǵan býyn” bárinen buryn bıýrokrat­tyq sıpatqa ıe. Is ádilet mınıs­trligi, syrtqy ister mınıstrligi jáne elshilikter arasyndaǵy ınstan­sııa­­larda “tirelip” qaldy. Novı­kovanyń Álıevke qarsy qylmys­tyq is qozǵaý jónindegi ótinishine keler bolsaq, Avstrııa­da ózgeshe tańdaý joq. “Endi Avstrııa bul isti barlyq jaǵynan da tergeýge mindetti” dep esepteıdi Bassıýnı. О́ziniń basqa da mindetterimen qatar qazirgi ýaqytta Chıkagonyń DePol ýnıversıtetiniń zań kolledjinde (DePaul University College of Law) sabaq beretin M.Sherıf Bassıýnı halyqara­lyq qylmystyq quqyq pen ekstradı­sııa máseleleri jónin­degi neǵur­lym qurmetti sarapshy­lardyń qataryna jatady. Ol birneshe onjyldyqtar boıynda ótken ekstradısııa jónindegi kóptegen halyqaralyq úderister men qylmystyq úderisterge konsýl­tant boldy. Oǵan qosa ol Birik­ken Ulttar Uıymynda jetekshi qyzmetter atqaryp, AQSh úki­meti­niń konsýltanty retinde turaqty túrde sóz sóılep turdy. TÁRTIP KÚShEISE, JOL OQIǴASY AZAIаDY Jyl basy qashanda atqarylǵan ister men júzege asyrylǵan ju­mystarǵa kóz júgirtip, oı eleginen ótkizer sát. Árıne, ótken jyl Shyǵys Qazaqstan oblysy úshin de óziniń ózgeristerimen este qaldy. Desek te, qozǵalys qaýipsizdigin, qoǵamdyq tártipti saqtaý baǵytynda qandaı is-sharalar ótkizildi? Nátıje qandaı? Osy saýaldarǵa jaýap alý maqsatynda biz ShQO IID jol polısııasy basqarmasynyń bastyǵy, polısııa polkovnıgi Syrym Abdýllaevty áńgimege tartqan edik. – Syrym Júsipahmetuly, jyl qorytyndysy shyǵaryldy. О́tken jyldarmen salystyrǵanda jaǵdaı qandaı? – Jol boıyndaǵy qaıǵyly jaǵdaılar búgingi tańda elimizdiń basty máseleleriniń birine aına­lyp otyr. Máselen, 2009 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda 966 jol-kólik oqıǵasy tirkelip, sonyń sal­darynan 214 adam qaza tapsa, 1153 kisi ártúrli dárejede jaraqat alǵan. Bul kórsetkish 2008 jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 9,7 pa­ıyz­ǵa, qaıtys bolǵandardyń sany 11,9 paıyzǵa, zardap shekkenderdiń sany 9,4 paıyzǵa tómendegen. Oblys boıynsha jyl basynan beri 10 jol-kólik apaty oryn alypty. Al ótken jylǵy kórset­kishterge kóz júgirtsek, byltyr birinshi onkúndikte 11 apat bolǵan. Iаǵnı, bıyl 2009 jylmen salys­tyrǵanda apat sany 9,1 paıyzǵa kemigen. Apattylyq deńgeıiniń tómendegenine qaramastan, jol polısııasy qyzmetkerleri qazirdiń ózinde bul baǵyttaǵy is-sharalardy kúsheıtip otyr. – Ol qandaı is-sharalar? – Qashanda bolmasyn, jol polısııasynyń aldynda turǵan basty mindet – jol qozǵalysyna qatysýshylardyń qaýipsizdigin, sonymen qatar, qoǵamdyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý, olardyń zańdy múddesi men muqtajdaryn qorǵaý, tártipti qadaǵalaý. Jos­par­lanǵan da, júzege asyrylǵan da sharalar osy maqsatty qamtıdy. Júıeli túrde qaýipsizdik onkún­dikteri, aılyqtary ótkizilýde. Halyqpen jumys, ózara baılanys – munyń eshqaısysy umyt qalǵan emes. Jol-kólik apattary sta­tıstı­kasyn saraptap shyǵarǵannan keıin, onyń sebep-saldaryna tal­daý jasa­lyp, aldyn alý shara­lary da ótkizil­di. Iаǵnı, adam ólimimen aıaqtal­ǵan apattardyń aldyn alý maqsatynda “О́zara syılastyq kúni”, “Jolda qabyldaý”, “Ashyq esik kúnderi” halyqqa jolda júrý erejeleri jazylǵan kúntizbeler men aqparat qaǵazdary taratyldy. О́kinishke oraı, sońǵy kezderi bala­l­ar­dyń qatysýymen bolǵan jol-kólik oqıǵalary oryn alýda. Máse­len, joǵaryda atap ótkendeı, jyl ishinde tirkelgen 966 apattyń 134-i balalar­dyń qatysýymen bolǵan. Al onyń saldarynan 8 bala qaza taýyp, 137 bala jaraqattanǵan. 2008 jylmen salystyr­ǵanda jasóspirim­der qaty­sýy­men bolǵan oqıǵalar 9,5 paıyzǵa tómen­dep otyr. Balalar jaraqaty­nyń aldyn alý úshin úgit-nasıhat jumystaryn kúsheıttik. Jolaý­shylar avtokóliginde eskertpe qaǵaz­dar ilip, bilim berý mekeme­lerinde jáne kólik kásiporyn­darynda júıeli túrde nasıhattyq sıpattaǵy dárister oqyldy. Son­daı-aq mektep oqýshylarymen kezdesýler uıymdas­tyrylyp, uǵynyqty jáne qara­paıym tilmen jolda júrý ereje­lerin saqtaý qajettiligi túsindirilýde. Jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etýde oblys ákim­diginiń qoldaýymen de kóptegen sharalar atqarylýda. Oblys basshysy Berdi­bek Saparbaevtyń quqyq qorǵaý qyzmet­kerlerine basa nazar aýdaratyny da kóńil qýan­tady. Bir sózben aıt­qanda, jol qaýip­sizdigin qamtama­syz etýde, halyqtyń densaýlyǵyn saqtaýda, ákimshilik quqyq buzý­shy­lyqty anyqtaý máselesinde biz jergilikti bılik organdarymen tyǵyz jumys isteýdemiz. Máselen, ótken jyly oblys ákimdiginiń qoldaýymen bala­­lar­dyń jol-kólik jaraqaty­nyń aldyn alý maq­satynda halyq­aralyq jáne respýblıkalyq qozǵalystyń jas ınspektorlary sletin ótkizýge 20 mln. teńge kóle­minde qarajat bólin­di. “Rýbej” beketterin tos­­qaýyl júıelerimen avtomattan­dyrýǵa 39 mln. teńge qarajat karas­tyrylyp, “Ertis” beketine ornatyl­dy. Polısııa patrýldik avtokólik­terine sandyq beınetas­paǵa jazatyn jedel júıe úshin 30,366 mln. teńgege 80 keshen satyp alyndy. Qazirgi tańda jol qozǵalysyn qadaǵalaý barysynda óz tıimdiligin kórsetýde. – Jergilikti atqarý organdary jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qoldaý jasaǵan edi. О́z úlesterin qosqandardy ataı ketseńiz. – Semeı qalasynyń ákimdigi­men kómek kórsetildi. Qala ishindegi jol qozǵalysyn retteý tehnıkalyq quraldaryn ustaý boıynsha jumys júrgizýge 26,3 mln. teńge bólindi. 14 baǵdarsham nysanyna jobalyq qujattar daıyndalyp, olardyń jumysyn qamtamasyz etýge 6,9 mln. teńge, jaıaý júrginshiler qorshaý­laryn salýǵa 25,3 mln. teńge, 201 jol belgi­sin ornatýǵa 2,15 mln. teńge jáne budan basqa sharalarǵa qara­jat bólindi. “Balalar” baǵdar­la­masy aıasynda jyl saıyn 3 mek­tep mańaıynda jasandy jol qurylǵylary men jol belgilerin ornatý josparlanyp otyr. 2009 jyly óndiriste shyǵarylǵan 4 jasan­dy jol qurylǵylary bala­lar mekemeleri aýdanynda orna­tyl­dy. Sóz oraıy kelgende, jol polı­sııasy qyzmetkerlerine oblystyq ishki ister departamenti tarapynan kórsetilmek kómekterdi de aıta ketý jón. Qyzmetke jańa­dan taǵaıyn­dalǵan oblystyq ishki ister departa­mentiniń basty­ǵy, mı­lı­sııa general-maıory Qal­muhan­bet Qasymov­tyń jol polı­sııasy qyz­­metkerleriniń mártebe­sin kóterýge degen ózindik jospar­lary da az emes. 2009 jyly 10 avto­kólik, 25 mobıldi ólshegish, 10 mobıldi baılanys quraldary berildi. Oblys ákimi B. Saparbaev jaqyn­da ǵana bıýdjet esebinen 198 mıllıon teńge qar­jy bólgizip, 60 páter­li úıdi polı­sııa qyzmetkerlerine tapsyrdy. Jalpy, jol oqıǵalarynyń aldyn alý jumystary Ishki ister mınıstrligi, jol polısııasy komıteti tarapynan júıeli túrde qolǵa alynyp otyr. Azamattardyń qaýipsizdigin saqtaý úshin elimizdiń ár túkpirinde qyzmet etip turǵan jol polısııasy qyzmetkeri óz isine adal bolýy tıis. Jol polı­sııasy qyzmetkeri men júrgizýshi jáne jaıaý júrginshilerdiń ara­synda ózara syılastyq bolsa, bul máseleniń oń sheshiletinine senimim zor. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Ońdasyn Elýbaı, О́skemen. Oqıǵa JOL POLISIIаSY QANDYBALAQ QYLMYSKERLERDI USTADY Qańtardyń 20 kúni saǵat 16.30 shamasynda Almaty-Tashkent kúre jolynyń boıyndaǵy 438 shaqy­rymda qyzmet babymen turǵan aǵa leıtenant D. Mahatov pen polısııa starshınasy A.Iýsýpov jyldam­dyǵyn shamadan tys arttyryp, júıtkip kele jatqan “Toıota Korolla” (memlekettik nómiri A 722 UVN) avtokóligin toqtatty. Tekserý barysynda máshıne “tizginin” ustaǵan Madııar Tashaev­ty kólik júrgizýge ruqsat beretin qujattary bolmaı shyqty. Biraq ol bul tártip buzýshylyqqa aıylyn da jımastan, Shymkentke asyǵys atta­nyp bara jatqandyqtan máshı­neniń tehnıkalyq qujattaryn úıinde umyt qaldyrǵanyn, son­dyqtan MAI qyzmetkerleriniń bir jolǵa aıaýshylyq jasaǵany úshin 500 teńge beretinin aıtty. – Jaraıdy, – dedi kókeılerine kúdik uıalaǵan jambyldyq jol polısııalary, – biraq jibermes buryn máshıneni tekserip kóreıik. Tekserý barysynda avtokólik qorapshasynan “Toıota Korolla­nyń” (memlekettik nómiri A 722 UVN) basqa adamnyń atyna tirkel­gen qujattary tabyldy. Al júk salǵyshtyń ishinen qan daqtary men kirpish shyqty. Kirpishke de qan juǵypty. D. Mahatov pen A. Iýsý­pov­­tyń kúdikteri endi burynǵydan da ulǵaıa tústi. Osy kezde kúdikti M. Tashaev pen B. Sharshıev máshıneni urlap kele jatqandaryn moıyndap, 5 myń AQSh dollaryna bosatýlaryn ótindi. – Jaraıdy, – dedi, – MAI qyzmetkerli kelisken bolyp, – aqshalaryń daıyn ba? – Joq, biraq ákelip beremiz. – Jaqsy, onda myna kólikti “amanat” retinde Taraz qalasyn­daǵy bir úıge aparyp qoıamyz da, sender aqshany ákelgenshe kútemiz. Kelistik pe? – Kelistik. Biraq qandybalaq baýkespeler sálden keıin ózderin Jambyl oblystyq ishki ister departa­menti­niń jol polısııasy ǵımaratyna alyp kelgende aqshaǵa satylmaı­tyn, halyq qyzmetine adal, qyraǵy MAI qyzmetkerleriniń de bar ekenin bir-aq bildi. Tergeý kezinde ázirge anyq­tal­ǵany mynaý boldy. Qaqpanǵa túskender Almaty qalasyndaǵy Abaı men Pravda kósheleriniń qıylysyndaǵy “Megabıt” klýby­nyń qasynda “Toıota Korolla” (memlekettik nómiri A 722 UVN) avtokóliginiń Dımash esimdi ıesin soqqyǵa jyǵyp, ony júk salǵyshqa tyǵyp tastaıdy da, Almaty obly­syna qarasty “Uzynaǵash” jol polısııasy tekserý-ótkerý pýnktine jaqyndaǵanda máıitti jol shetine laqtyryp tastap ketedi. Jıyrma jastaǵy M.Tashaev pen on jeti jastaǵy B.Sharshıev – Oń­tústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany, Mıchýrın aýyly­nyń turǵyndary bolyp shyqty. Qazir olar qaraqshylyqpen kisi óltirip, avtokólik urlaǵany úshin tutqyn­daldy. Bul týraly Almaty qalalyq ishki ister bólimi de habardar boldy. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy.