Úlken Eýrazııanyń bolashaǵy Astanada talqylanady

Mundaı kezdesýlerdiń dás­­túr­li orny – Astana klýby. 2015 jyldan bastap, osy alań­nyń jumysyn Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Qory jáne onyń sheńberinde qyzmet etetin Álemdik ekonomıka já­­­ne saıasat ınstıtýty uıym­das­tyrady.

Bıylǵy jyly AQSh-tyń,­­ Reseı­diń, Qytaıdyń, Ún­­­dis­tannyń, Eýro­panyń, Taıaý Shy­ǵystyń, Orta­lyq já­ne­ Ońtústik-Shyǵys Azııa­nyń iri ǵalymdary, tanymal saıasatkerleri, aldyńǵy qa­­tarly «aqyl-oı ortalyq­tarynyń» saıasattanýshylary bizdiń zamanymyzdyń ózekti máselelerin tal­qylaıdy.
Jańa qalyptasqan álemdik tártiptiń anyqtamalyq núk­te­lerin anyqtaı otyryp, is-sharaǵa qatysýshylar al­daǵy onjyldyqta Eýrazııa da­mýynyń vektorlary men ssenarıılerin belgilep, aǵym­­daǵy oqıǵalardyń kók­j­ıe­gine kóz salýǵa tyrysady. Tu­tastaı alǵanda, qatys­ý­shy­­lardyń barlyǵy Astana klýb – jahandyq sarapshylar qa­ýymdastyǵynyń qajet­­­ti­­­likteri men talaptaryn qa­naǵattandyratyn, bylaısha­ aıtqanda Úlken Eýrazııa dep atalatyn aýmaqtaǵy úde­risterdi talqylaýǵa arnal­ǵan erekshe halyqaralyq format ekenin atap aıtady.

Sonymen qatar Astana klýb­tyń mańyzdylyǵy onyń biregeı mıssııasynda. Al­ bas­qa álemdik suhbat alań­da­ry­nan aıyrmashylyǵy, As­tana formaty adal jáne syndarly pikirtalastar úshin táýel­siz jáne beıtarap arenany usynady.

Dogmatızmge (ózgerissiz máń­­­gilik ere­jeler bolyp tabylatyn, synǵa ushy­ramaıtyn oılaý tásili) jáne kez-kelgen ıdeologııalyq kún tártibin kúsh­­tep tańýǵa eshqandaı jol berilmeı,  tek joǵary kásip­qoılyq pen ashyqtyq ahýaly oryn alǵan. 

Eger biz beıneli jáne meta­fora­lyq túrde salys­tyrsaq, klýbtyń qabyrǵasynda júr­gi­­ziletin pikirta­lastar mate­matıkterdiń semınarlaryna uqsas, onda bir tapsyrma she­shiminiń ártúrli nusqalary, saıyp kelgende, ortaq ámbebap tujyrymdamanyń sheshimine ákeledi. Sóz halyqaralyq qa­ty­nastardyń turaqtylyǵy men ornyqtylyǵyn qamtama­syz etetin jańa tásilder men sheshimderdi qalyp­tastyrýda bolyp otyr.

Astana klýbtyń jumy­sy erkin jáne ashyq sóılesý forýmy retinde «Chatham House» erejesi aıa­synda ót­ki­ziletinin aıta ke­tý kerek. Keıinnen tikeleı dáıek­sóz­ge tyıym salynady, sóı­leý siltemeleri sóıleý­shiler­diń esimderin kórsetpeý ar­qy­ly ǵana múmkin bolady. Sondyqtan aldyńǵy tájirıbe kórsetkendeı, klýb aıasynda eksklıýzıvti tezıs­ter já­ne batyl dálelder aı­ty­lady. Bular buqaralyq aq­parat quraldarynda jarııa etilmeıtin pikirler. Bul faktor taqyryptyq talqylaý­lardyń joǵarǵy deńgeıdegi ónimdiligine yqpal etedi.

Jalpy alǵanda, qysqa mer­zim ishinde Astana klýb óz ornyn senimdi túrde ıelenip, tanymal halyqaralyq brendke aınaldy. Búginde onyń qyzmeti turaqty túrde jetil­dirilip, sapaly jańa deńgeıge kóshýde.

Klýbtyń aldaǵy kezdesýle­riniń erekshelikterin atap óter­ bolsaq, birinshiden, klýb ju­mysyna alǵash ret bir­ne­she burynǵy memleketter­ bas­shylary shaqyryldy. Qatysý­shylardyń basym bóligin ha­lyq­aralyq isterge tikeleı qa­tysqan jáne sahnadan tys tarıhı oqıǵalardyń kýágerleri bol­ǵan dıplomattar men syrt­qy ister mekemeleriniń bu­rynǵy basshylary quraıdy. Ekin­shiden, klýb qyzmetiniń atlasy jańa múshe eldermen qarqyndy túrde belgilenedi. Bıylǵy jyly kezdesýdiń turaqty qonaǵy retinde taǵy 10 eldiń ókilderi qosylady. Olar: Italııa, Indonezııa, Polsha, Serbııa, Slovenııa, Fınlıandııa, Chehııa, Bangladesh, Malaızııa jáne Ázerbaıjan. Klýb qatysýshylarynyń quramy 28 memleketten kelgen 66 qatysýshyǵa deıin keńeıdi. Úshinshiden, long-paraq osyǵan deıin astanalyq pikirtalasqa qatyspaǵan belgili saıasattanýshylar jáne sarapshylarmen tolyqty. Bul turǵydan klýb músheleriniń tizimi ǵylymı jumystary men analıtıkalyq izdenisteri qazirgi zamannyń geosaıası jáne geoekonomıqalyq úrdisterdiń tujyrymdamalyq negizin qalaıtyn tulǵalarmen tolyqtyrylady. Olar jańa shyndyqty jáne qazirgi za­man­ǵy álem tártibiniń mánin túsindiretin negizgi teo­rııa­lardyń jasaýshylary bolyp tabylady. Bul ǵalamdyq ıntellektýaldy dıskýrstyń qa­­­lyp­­tasýyna qandaı da bir  yqpal etetin tulǵalar. Tór­tinshiden, klýb tarıhynda tuń­ǵysh ret ashyq paneldik sessııa ótkiziledi, onyń sheńberinde burynǵy memleketter basshylary, saraptaý jáne buqa­ralyq aqparat quraldary sala­syndaǵy tulǵalar sóz sóıleıdi. 

Tutastaı alǵanda, eki kún ishinde búkil álem boıynsha oı-pikirdiń keń aýqymyn usynatyn pikirtalastar bo­­lady. Kezdesýdiń bas­ty­ taqyryby – «Úlken Eýra­zııa-2027: teke­tires nemese seriktestik» – stra­tegııalyq sheshimdi qajet etetin ózek­ti syn-tegeýrinder men qa­ýip-qaterler negizinde qalyp­tasqan.
Máselelerdiń tizimi halyq­ara­lyq problemalardyń eń ystyq toptaryn qamtıdy. Bul álemdik kúshter ara­syn­daǵy básekelestik pen AQSh, Re­seı, Qytaı jáne EO geosaıa­sı bas­tamalarynyń ara­qaty­nasy, óńirlik oıynshylar ró­liniń artýy, Eýrazııadaǵy ne­gizgi ın­tegrasııalyq joba­lardyń túıindesý perspektıvalaryna qa­tysty.

Qatysýshylar jańa qaýip­sizdik sáýletin qurý perspektıvalary, Koreı túbegindegi shıelenisýdiń mánmátininde ıadrolyq qarýsyzdandyrý,  Eýropadaǵy oqıǵalar, sondaı-aq Ortalyq Azııadaǵy úrdister, jahandyq jáne óńirlik úde­risterdegi Qazaqstannyń róli týraly sóz qozǵaıdy dep kú­tilýde. Tutastaı alǵanda, kez­­desýdiń kún tártibi óte keń. Bul klýb múshelerine al­­daǵy onjyldyqta Úlken Eýra­zııa damýynyń sulbasyn sy­zýǵa, ıaǵnı óte úlken ári kúr­deli mindetiniń sheshimine jaqyndaýǵa múmkindik be­re­di. Árıne Astana klýb­  for­matyndaǵy Eýrazııa taǵ­dy­ryn talqylaýǵa baǵyt­talǵan sarapshylar dıalogy Qazaqstannyń kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń dáıek­ti túrde kóte­retin ashyq­tyq pen teń­gerimdi ózara árekettestik prın­sıpterine negizdelgen ja­handyq saıası dıalogty ny­ǵaıtýǵa oń áserin tıgizedi.

Erjan SALTYBAEV, 
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory