Jasyratyny joq, ondaǵan jyldardan beri eldiń saıası-áskerı salasynda aýǵandyq ıslamızmniń yqpaly artyp, ol kórshiles memleketterdiń ǵana emes, ózge de birqatar eldiń aýmaqtaryna «eksporttalyp» ta júr. Oǵan mysal retinde Qytaıdyń Shynjań-Uıǵyr avtonomııaly aýdanyndaǵy ekstremıstik sıpattaǵy oqıǵalardy, Pákistannyń Haıber-Pahtýnhva provınsııasy men Úndistannyń soltústik shtattaryndaǵy adam ólimine soqtyrǵan terrorlyq áreketterdi alýǵa bolady. Sarapshylar osy jaǵdaılardyń negizi Aýǵanstannan «tranzıttelip» jatqanyn aıtady.
Ekstremızm men terrorızm birinshi kezekte Aýǵanstannyń ózine qaýip tóndiretinin aýǵan bıligi men halqy burynnan biledi. Keńes áskerleri, odan keıin birqatar memlekettiń bitimgerlik kúshteri aýǵan jerine turaqtylyq ornata almady. Ekstremızm men terrorızm sııaqty qaýip-qaterdiń aldyn alyp, onymen myqtap kúresýge «shamalary» jetpedi. О́ıtkeni Aýǵanstan jerine túsirilgen memleketterdiń áskerıleri bas biriktirip, muzdaı qarýlanǵan sodyrlarǵa qarsy birge kúresýdiń ornyna, árqaısysy jeke-jeke operasııalar júrgizýge tyrysty. Odan oıdaǵydaı nátıje shyqpady. Osylaısha Aýǵanstan jeri, aýǵan dalasy jattyǵýlar ótkizetin áskerı polıgonǵa, ekstremıster men terrorshylardyń oshaǵyna aınala berdi. Onyń zardaby men aýyrtpalyǵyn búginde aýǵan halqy tartyp otyr.
«Talıban» qozǵalysy men ózderiniń qatygezdik is-qımylymen tanylǵan «Islam memleketi» ekstremıstik toptarynyń bazasy osy Aýǵanstan aýmaǵynda ornalasqan. Olardyń quramyndaǵy sodyrlardyń kópshiligi memlekettik shekara degendi qasaqana moıyndamaıdy, birtutas ıslam halıfatyn qurýdy maqsat etedi. Bul radıkaldy toptarǵa ózderiniń dinı ekstremıstik sıpattaǵy is-áreketterin nasıhattaý keńistigin keńeıtý jáne terrorlyq aktiler jasaýǵa beıim turatyn adamdardy qatarlaryna tartý úshin qajet.
Adam ólimine soqtyratyn jarylystar men qarýly shabýyldar Aýǵanstan aýmaǵynda eki kúnniń birinde boldy desek, qatelese qoımaspyz. Mysaly, osydan onshaqty kún buryn Kabýl qalasynda pýshtýn tilinde habar taratatyn «Shamshat» telearnasyna qarýly shabýyl jasalyp, sonyń saldarynan adamdar qaza tapty, telearna ǵımaraty búlindi. Jalpy, el halqy qaýipsizdikti qamtamasyz ete almaǵandary úshin Aýǵanstan bıligine narazy. Ereýilge de shyǵyp, óz talap-tilekterin qoıyp ta júr. Tipti NATO-nyń 13 myńdaı áskeri de eldegi tynyshtyqty qamtamasyz ete almaı otyr. AQSh-tyń memlekettik hatshysy R.Tıllerson jaqynda Aýǵanstanǵa qosymsha taǵy úsh myń ásker jiberiletinin málimdedi.
Aýǵanstanda ǵana emes, álemde ekstremızm men terrorızmniń aldyn alyp, ony joıýdyń negizi qarjylandyrýdyń jolyn kesýde jatyr. Keıbir málimetterge qaraǵanda, birqatar memleketterde ekstremıstik jáne terrorlyq toptardy qarjylandyratyn, olarǵa materıaldyq qoldaý kórsetetin uıymdar bar. Tipti jekelegen tulǵalar da kezdesetin kórinedi. Sonymen qatar bul uıymdar men toptar qarjy kózderin arttyrý maqsatynda qarý-jaraq, esirtki, adam saýdalarymen de aınalysady, tapsyryspen kisi óltirý qylmysyn jasaýdan da taıynbaıdy. Elderdiń qaýipsizdik qyzmeti organdary ekstremısterdiń qarjylandyrý kózderinen habarsyz deı almaımyz. О́ıtkeni mundaı qylmys túrlerine qarsy kúres birlesip, ujymdasyp is-qımyl tanytqanda nátıjeli bolmaq.
Aýǵanstan birneshe jyldan beri Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna baıqaýshy memleket mártebesine ıe. Uıymnyń otyrystary men sammıtterinen eshqashan qalǵan emes. Al endi Aýǵanstan Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń múshesi bolǵysy keledi. Dálirek aıtqanda, Uıymǵa múshe bolý arqyly ózderiniń qurylymǵa qatysý qyzmetin keńeıtkisi keledi. Osylaısha saıasatyn ShYU-ǵa seriktes retinde júzege asyrýdy qalaıdy.
Qazirgi kezde Uıymnyń aýmaǵy da, qyzmeti de edáýir artty. Bıyl Uıym qataryna álemdegi iri derjava sanalatyn Úndistan men Pákistan múshelikke qabyldandy. Onyń ústine osy jyldyń sáýirinde Astanada ótken ShYU-ǵa qatysýshy memleketterdiń Qaýipsizdik keńesi jetekshileriniń jıynynda ekstremızmmen kúres jónindegi konvensııanyń jańa mátini kelisildi. Atalǵan qujat boıynsha halyqaralyq terrorızm sıpatyndaǵy kez kelgen qylmys túri qatań jaýapkershilik retinde qarastyrylady. Sondyqtan Aýǵanstan jurtshylyǵy Qazaqstan múshe bolyp otyrǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
