Sa­byr­han Asanov jaıly birer sóz

Qara óleńniń qarapaıym qalybymen-aq qasıetti qalam­nyń qýatyn tanytqan Sabyrhan Asanov kózi tiri bolsa bıyl seksenge keler edi. Ajal aqyndy pánı dúnıeden áketse de, onyń óleńin, onyń álemin halqynan múlde alystata alǵan joq. Baıa-shaıa tirshiliktiń batpaǵyna batpaı, bar ómirin rýhanı álemge baǵyshtaǵan ol júrek qylyn shertetin názik lırıkadan ádemi ıirim tapty. KazGÝ-diń zań fa­kýl­tetinde oqyp júrgen jeri­nen oqýyn tastap, jýrnalıstıka fakýltetine aýysýy sol kezdegi órimdeı jastyń ádebıet álemine degen ińkárligin tanytsa kerek.

Asqaq arman aqyndy aldamapty. Qazaq baspasózine qaltqysyz qyzmet ete júrip, óleńinen bir sát qol úzbegen óner ıesi jyr ózegin áldekimderdeı ǵaryshtan da, alystan da izdemepti. Kózben kórgeni men kóńilge túıgenin ómirdiń ózindeı qarapaıym kúı­de qaǵazǵa túsirgen. Biraq sol qarapaıymdylyqtyń as­tarynda bylaıǵy pendege baı­qala bermeıtin ádemi ún men názik syr jatyr. Aqynnyń «Taý­lar alystan kórinedi» atty tuńǵysh jyr jınaǵyna Sábıt Muqanovtyń «Ádebıetimizge úlken lırık keldi» dep bata berýi Mahambet pen Abaıdan jalǵasqan qazaq jyr kerýenine Sabyrhan Asanovtyń adasyp qosylmaǵanyn aıshyqtaıdy. Qasıetti qara óleńniń kıesin ketirmeý, tunyǵyn laılamaý aqyn úshin qurandaı qasterli uǵym bolsa, qulaı súıgen óleńin qundaqtaǵy sábıdeı óbektep, súıgen jaryndaı qurmettegen aqyn óleńin ómirine aınaldyrdy. Muqaǵalı Sabyrhanǵa degen óle­ńinde:

Qyzylqumda izimiz qalar ma eken, 
Izdegen jan bizderdi tabar ma eken? 
Adasarmyz, adassaq, qaramaı-aq, 
Kel ekeýmiz kezeıik jalań aıaq. 
Áýestemeı áldekim salǵan izdi, 
О́zimizshe syzaıyq tańbamyzdy. 
Tek izimiz... 
Izimiz óshpese eken, 
Quıyn turyp, qum basyp kóshpese eken – dep tebirenýi tegin emes. Aǵaly-inili bolyp­ tabysqan qos aqynnyń Qyzyl­qum baýraıynda qushaq­ta­syp jatyp bolashaqqa muń­ shaqqany bizge jetken estelik­terde saırap ja­tyr. Keıin aǵasy baqılyq bol­ǵanda Muqaǵalıǵa muń shaǵa otyryp Sabyrhan aqyn:
Qumǵa ketem, Muqa, men 
qumǵa ketem, 
Qum men úshin jap-jaıly 
qundaq eken. 
Osy joly men, sirá, jalǵyz
ketem... 
Qum ǵana emes, bar ómir jum­­baq eken! – dep sáýir aspanyndaı astań-kesteń tirlikten tú­ńilgende jan dúnıesin ja­ıyp salatyn jumaq meken jer­uıyǵy Qyzylqumyn qushyr­lana qushqysy keledi. Tereń teńiz­deı tebirenip ótken tolaǵaı tul­ǵa tosyn syıy kóp tirliktiń jum­baǵyn tereńnen izdeıdi. Adam tabıǵatynyń san alýan mi­nez­­derin, kóńildiń san taraý yrǵaqtaryn tamyrshydaı tap basady. Táńirden táleıine bu­ıyr­ǵan talantynyń qýatyna senedi jáne sendiredi. 

Bilem, bilem óz baǵamdy
bilem men, 
Báz bireýler bassa da aıaq
kilemge. 
Ber syıymdy tıesili maǵan
dep, 
Emespin tek jóndi-jónsiz
tilengen. 
Kókirekte kóp qazynam
yrǵalyp, 
Júrip kelem, júrip kelem
bir qalyp. 
Júrip kelem bir óleńdi 
betke alyp, 
Basqasynan jatsam-daǵy qur
qalyp. 
Iá, bul – aqynnyń esh­qan­daı búkpesiz de boıamasyz adal syry. Kóńil terezesiniń áı­neginen kóringen azamattyq bolmysy.

Jumeken Nájimedenov: «Sa­byr­han jaıly birer sóz» deı­tin maqalasynda «Ol – búgingi tań­­da eń izdengish aqyndary­myz­dyń biri. Forma, túr, mazmun ja­ǵynan da kóp izdenip júrgen aqyn. О́leńderinde ylǵı da der­lik, áldenendeı bir tyń jaıtty, buryn ózi de, ózge de kóre qoı­maǵan qaltarys syrlardy ashý­ǵa tyrysyp otyrady» deıdi. Bul sonaý ádebıettiń dáýiri dúrkirep turǵan jetpisinshi jyl­­dary jaryq kórgen maqala.

Joǵarydaǵy joldar qazaq poezııasynyń ne bir júırikteri sharyqtap turǵan shaqta Sabyr­han aqynnyń qara óleńniń qaragerin kisinetip alamannyń aldyńǵy sapynda júrgenin anyq ańǵartady. Ol jaıly jazyl­ǵan estelikterde zamandas­tary onyń azamattyq bolmysy men aqyndyq qýatyn joǵary baǵa­laıdy. Aqynnyń qalamdas inisi Qulbek Ergóbek bir este­liginde: «Sabyrhan eńsegeı boı­ly, túr kelbeti avardyń uly aqy­ny Rasýl Ǵamzatovtan aýmaıtyn óńdi jigit bolǵan. Rasýl Ǵam­zatovpen aǵaly-inili bolyp ta­bysqan adam.

Ádebıetke kelgen tolqyn-tolqyndy belgili bir tendensııa anyqtaıdy. Bul kezeń Máskeýde Andreı Voznesenskıı, Robert Rojdestvenskıı, Ev­ge­nıı Evtýshenkonyń jarq etip shyqqan kezderi bolatyn. Ol bir jylymyq kez edi. Olar Más­keý­di dúrildetip jatqan kez­de, solardyń yqpalymen ult áde­bıetteri erekshe oıandy. Sol oıanǵan tulǵanyń biri Sabyrhan Asa­nov edi. Sabyrhan Asanov birinshiden sýretker aqyn, ekin­shiden adamnyń júreginiń qylyn shertetin juqa-jumsaq lırık aqyn. Osy eki qasıet onyń poezııasynan erekshe kórinip turdy. Ol óleńge eshýaqytta opasyzdyq jasaǵan joq» dep eske alady. 

Taý ózenindeı tunyq lırıka ásem sazben jymdasqanda, egiz qozydaı jamyrasyp-jarysyp, saǵynysh sezimderin shymshylaıtyn, keıde janyńa shýaq quıatyn ánderge aınaldy. Aqynnyń júz­den astam jyry ánge ulasyp án aıdynynda aqqýdaı qalyqtap tyńdarman júregine uıa saldy. Ásirese, ómirde bir úıdiń ba­la­­syndaı bolǵan Shámshimen shyǵar­mashylyq tyǵyz baılanysy Sabyrhan aqynǵa qanat bitirdi.

Aqyn óziniń bir sózinde: «Shámshiniń jıyrmadan astam sazyna óleń jazdym. Shámshiniń ánine sóz jazý kez kelgen aqyn­nyń, árbir daryn ıesiniń armany. Meniń jazǵandarym dit­tegen jerinen shyqty ma, shyq­­pady ma bilmeımin. Biraq álim­niń kelgeninshe Shákeńniń án­derine qolǵabys jasaýǵa, sol týyndylardyń bir qanaty Shákeńniń áni bolsa, ekinshi qanaty meniń jyrym bolýǵa kóp eńbektendim», depti. Tereń izdenisten týǵan týyndylar tasada qalǵan joq, qansha ýa­qyt ótse de sol baıaǵysynsha tyń­darmanyn terbetip keledi. Shámshiniń ánine ulasqan «Teris­keıdi», búkil dalanyń dar­handyǵyn tanytqan «Oty­rardaǵy toıdy» bilmeıtin, shyrqamaıtyn qazaq joq. Onyń qalamynan marjan bolyp tó­gilgen «Saǵynyshym meniń», «Dún­gen qyzy», «Jaqsygúl», «Kók­kóldegi keshter-aı» óleń­deri ólmegen júrekti selt etkiz­beýi múmkin emes. 

Biz aqyn jaıly aıtqanda, onyń taǵdyryn emes, óleńin, ómirin emes, ónerin aıtýymyz kerek. О́ıtkeni aqynnyń óle­ńi – onyń taǵdyry. Taǵdyry ǵana emes búkil jan dúnıesiniń bul­qynysy, júrek soǵysy, ishki arpalysy. Tólegenshe tolǵasaq, aqyn bolý – «árbir syz­daǵan jaranyń aýzynda bolý» búkil adamzattyń muńyn, qaı­ǵysy men qýanyshyn júrek súz­­gisinen ótkizý. Muqaǵalısha aıtsaq «qara tastan da meıirim kútetin» eń jany názik jaratylys. Kúıki tirliktiń kúıbeńine erip kirshiksiz júrekti kirletip alý aqyn úshin aýyr azap. Al bizdiń keıipkerimiz mı qabyǵyn kemirgen aýyr oılardan arylyp dúnıege ótkir kózben qaraıdy. Qatal kúnderdiń qaqyraǵan aıazy janyn qaryǵanda jan syryn óleńge jaıyp salady. Aǵynan jarylady. Al birde arý qyzdyń órilgen burymyn, Almatynyń ásem kóktemin de kókiregin kernegen sıqyrly únge qosyp qaz-qalpynda kóz aldyńa ákeledi.

Aqyn óleńderiniń eń alǵash­qy tyńdaýshysy bolǵan Sholpan Asanova óziniń bir esteliginde: «Sabyrhan jaqsy aqyn ǵana emes, jaqsy jar, tamasha áke boldy. Balalaryn janynan da jaqsy kóretin. «Bul ómirde ne bolsa da balalarymnan sadaǵa ketsin, olardyń kóz jasyn kórý men úshin óte aýyr, sen sony bil» degeni áli kóz aldymda. Minezi jibekteı jumsaq, jany názik jan edi. Daýysyn báseńdetip sóıleıtin, aqyryn júretin. Jan bitkendi ózindeı kóretin aq jarqyn azamat bolatyn», dep eske alady. Aqyn judyryqtaı júregine shoq túsirgen Sholpa­nyn shoq juldyzyndaı bıik qoı­dy. Kózi tirisinde jaryq kór­gen bir kitabyn «Sholpan» dep atap, jaryna jazǵan jan tebi­renter jyrlarymen shynaıy mahab­battyń úlgisin kórsetti. Oǵan arna­ǵan bir jyrynda:

Men ózińdi gúlge názik 
teńe­dim,­ 
Eseısem de sol oıda áli 
kele­min.
 Bul adamdar umytshaq qoı
sen jaıly,
 Aı men kúnge aıtyp ketsem dep edim» dep tebirenedi.

Búkil álemdi qushaǵyna syıdyra alatyn aqyn ǵana aı men kúnge mundaı amanat arta alady.  Aq pen qara almasqan alasapyran tirlikte adamdyqtan aınymaı, ar aldynda, bolashaqtyń aldynda aıtaryn aǵynan jarylyp aqtaryp ketken aqyn aqıqatty halqyna qaltqysyz jetkize aldy. О́leńderi poezııa­nyń qazyǵyna baılandy, qazaq ádebıetiniń qaımaǵyna aınaldy. Eńsegeı tulǵa qazaq baspasóziniń qasıetti qara shańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazetinde de eleýli eńbek etti. Jýrnalıstik jolda ta­laı taǵdyrǵa arasha boldy. Se­zim jańbyryn sirkiretken syrly óleńi saǵynysh sezimderin selt etkizedi. Ony uly ýaqyt dálel­dedi. Týǵan elinde eńseli eskertkishi boı kóterdi, mektep pen kóshe attary berildi.

Sapar shegip sáýle asqan
izbenen, 
Etpespin-aý qysty da eleń,
kúzdi eleń.
Jypyrlaǵan juldyzdardyń
ishinen,
Tintip júrip tapsyn meni
izdegen.
Aqyn keıingige amanatyndaı bolǵan osy óleń joldarynda meni oqyńdar dep baıbalam salmaıdy, kókireginde sáýlesi bar jandarǵa meni jazǵanymnan tanyńdar deıdi. Qazaq jyr kógindegi kóp jul­dyzdyń ishinde anaý bir jul­dyzdyń shoqtyǵy bıik, jaryǵy sáýleli. Ol – Sabyrhan Asa­novtyń juldyzy.

Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan» 

ALMATY