Bir nárse anyq: qazaqstandyqtar óz Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa senedi, ony qoldaıdy jáne sońyna eredi. Kóshbasshymyzdyń biregeı bolmysy jóninde kóp jazyldy jáne aıtyldy. Alaıda qazaqtyń danalyq sózine súıensek «Jaqsy tilektiń shegi bolmaıdy». Bolashaqta da jaqsy lebizder men aq tilekter aǵyny úzilmek emes, óıtkeni bizdiń Prezıdent – naǵyz óz eliniń perzenti.
Jyl ótken saıyn Memleket basshysynyń alyp tulǵasynyń aýqymdylyǵy bizge aıqynyraq sezile túsýde. Basqasha aıtqanda, taýlar alystaǵan saıyn bıik kórinedi.
Onyń sara basshylyǵymen halyq qanshama taǵdyrsheshti jáne ǵalamat ister atqardy. Bárin sanap shyǵý múmkin de emes. Biraq oıymdy júıeli jetkizý úshin solardyń ózim eń aýqymdylary dep biletin birnesheýin atap ótkim keledi.
Jańa memleket úshin qajetti barlyq negizder qalandy, bul – Birinshi jańǵyrý.
«Qazaqstan-2030» strategııasy qabyldanyp, Astana salyndy, ol – Ekinshi jańǵyrý.
Búginde elimiz Ult josparyn iske asyra otyryp, Úshinshi jańǵyrýdy bastap ketti.
Meniń oıymsha, kez kelgen qazaqstandyq bul tizimdi óz qalaýynsha tolyqtyra alady.
О́tken jyldardyń eń basty qorytyndysy – zamanmen ıyq teńestire alǵa basqan demokratııaly jáne zaıyrly memlekettiń qurylǵany. Qazaqstan qazirgi kezde búkil álemge tanymal, syıly, sonyń nátıjesinde bizben aralasqysy keletinder kóp.
Bizdiń qoǵam keńestiń shekpeninen shyqty. Sondyqtan kópshilik sol kezdegi áleýmet arasynda kóziniń tirisinde-aq búkilhalyqtyq sımvolǵa aınalǵan jáne eshqandaı basy artyq úgit pen nasıhatqa zárýlik kórmegen bir adamnyń bolǵanyn, sirá, umytpaǵan shyǵar. Bizde de búgin shamamen sondaı jaıt qalyptasyp otyr. Keńester elinde ondaı adam álemdegi Tuńǵysh ǵaryshker Iýrıı Gagarın edi. Al Qazaqstan Respýblıkasynda eldiń jalpyulttyq sımvoly – Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev.
Bizdiń Prezıdentimiz – zamanaýı tulǵa, bul qazaqstandyqtardyń bárine belgili. Keremet zııatkerligi men tereń oıynyń arqasynda ol únemi aldymyzǵa asa aýqymdy ári ýaqyttan ozyp turǵan mindetter qoıa biledi. Eń bastysy onyń sheshimderi árdaıym jahandyq ınnovasııalyq úrdistermen úndesip jatady. Álemdegi eń úzdik ataýlyny kóre otyryp, Kóshbasshymyz odan da ilgerilep, damýdyń jahandyq teorııa men praktıkada buǵan deıin bolmaǵan jańa joldaryn usynýdan tanǵan emes.
Birneshe jyl buryn kórnekti Venesýela ekonomısi, Dúnıejúzilik banktiń burynǵy atqarýshy dırektory Moızes Naım álemdik aınalymǵa kóptik, jedeldik jáne mentaldilik revolıýsııasy uǵymyn engizdi.
Búginde adam burynǵydan uzaq ómir súredi. Jurttyń densaýlyǵy myqtyraq bolýǵa aınaldy, basty qajettilikteri jalpy óteýli. Bul – kóptiktiń máni.
Jedeldik jahandanýdyń qarqyndy úderisterinen týyndaýda. Ol kóshi-qonnyń, ýrbanızasııanyń ulǵaıyp, baılanys tásilderiniń, ásirese ınternettiń damýynan kórinip otyr.
Al endi qundylyqtardyń, standarttar men normalardyń túbirimen ózgerýin bildiretin mentaldilikke keleıik. Ol menshik quqyǵynyń, ádilettiliktiń jáne memlekettik organdardyń ashyqtyǵynyń mańyzdylyǵyn aıshyqtaıdy.
Jalpy, bul revolıýsııalardyń negizgi faktorlary – ózimiz aıtyp ótken jahandaný, ýrbanızasııa jáne oǵan qosa álemdik ekonomıkada jańa salalardyń paıda bolýy, sondaı-aq ultaralyq qarym-qatynas tili retinde aǵylshyn tiliniń keń taralýy.
Bizdiń Prezıdent álemdik saıası-ekonomıkalyq dıskýrsty keremet bilip qana qoımaı, jahandyq progrestiń dańǵyl joldaryn da aldyn ala kóre otyryp, Qazaqstandy jańa bıik belesterge batyl da tıimdi bastap keledi.
Qashanda bizdiń alys jáne taıaý keleshekke arnalǵan óz josparymyz bar. Eń bastysy, biz aǵymdaǵy naqty jaǵdaıǵa oraı oılarymyzǵa ózgeris engizip otyramyz. Elimiz búginde «Qazaqstan-2050» strategııasyn júzege asyrýda. Basty maqsatqa jetýdiń – álemdegi ozyq 30 memlekettiń qataryna qosylýdyń aıqyn baǵdary daıyn, ol – Ult jospary.
Jan-jaqty jańǵyrýdyń basty baǵyty – ekonomıkanyń barlyǵyn qamtıtyn damýy ekendigi sózsiz. Ol shıkizattyq baǵyttan birtindep bas tartý qaǵıdatyn ustanýǵa negizdeledi. Bul rette naqty maqsat – básekege qabiletti adamı kapıtaldy basymyraq damytý negizindegi ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý mindeti qoıyldy. Negizgi trıgger – sıfrly Qazaqstandy nysana etken ınklıýzıvtik baǵyt arqyly ınnovasııalyq ındýstrııalandyrýdy júzege asyrý.
Memleket basshysynyń Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) kirý baǵyty jónindegi sheshimi joǵary deńgeıdegi memlekettik menedjmenttiń tamasha úlgisi bolyp tabylady.
Qazirgi ýaqytta álemde ártúrli ıntegrasııalyq memleketaralyq birlestikter bar. Alaıda solardyń eń qýatty ári negizgisi – naq osy EYDU.
Aldymen atalǵan alıanstyń tarıhy týraly birer sóz aıta ketelik. Ol Amerıka men Kanadanyń Eýropa elderine belgili Marshall jospary aıasynda kórsetetin kómegin úılestirip kelgen Eýropa ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń bazasynda 1961 jyly quryldy.
EYDU mıssııasy uıymnyń «Best policies for better life» («Jaqsy ómirge arnalǵan úzdik saıasat») degen uranynda kórsetilgendeı, búkil álemdegi adamdardyń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan saıasatqa septesýge saıady.
Búginde EYDU 35 eldiń, sonyń ishinde EO memleketteriniń kópshiliginiń basyn biriktirip otyr. Álemdik IJО́-niń 60%-y solarǵa tıesili. Uıym qurylymynda 250-deı komıtet, jumys jáne sarapshy toptar bar.
Qazaqstan Respýblıkasynyń EYDU-men yntymaqtastyǵy Eýrazııa básekege qabilettilik baǵdarlamasyna (EBB) qosylý arqyly 2010 jyly bastaldy. 2015 jyly 2015-2016 jyldarǵa arnalǵan Yntymaqtastyqtyń eldik baǵdarlamasyna qol qoıyldy. Qazirgi tańda onyń 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan ekinshi raýndy oryndalýda.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, Keńes Úshinshi jańǵyrý aıasynda EYDU-nyń úzdik tájirıbesi men usynymyn engizý úshin Jol kartasyn bekitti. Ol 535 usynymnan turady.
Búginde Qazaqstan uıymnyń 34 jumys organyna qatysady. Biz Memlekettik basqarý, qorshaǵan ortany qorǵaý, sıfrly ekonomıka, ındýstrııa, ınnovasııalar men kásipkerlik, ǵylymı jáne tehnologııalyq saıasat jónindegi komıtetter, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy jeli komıteti, t.b. tárizdi qurylymdarda barmyz.
Qazaqstan ekonomıkasy 2017 jyldyń basynan beri qalypqa kelý ósiminiń traektorııasyna endi. Buǵan Ult jospary, Otbasylyq jáne genderlik saıasattyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy, Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynyń jobasy jáne t.b. memlekettik baǵdarlamalyq qujattarda júzege asyrylǵan EYDU-nyń standarttary men usynymdary aıtarlyqtaı yqpal etti.
Respýblıkada eldik baǵdarlamany iske asyrýǵa arnalǵan ınstıtýsıonaldyq shekter qalyptastyrylǵan. Premer-mınıstr tóraǵalyq etetin, EYDU-men ózara is-áreket jónindegi úılestirý keńesi jumys isteıdi. Memlekettik organdardyń EYDU hatshylyǵymen jáne onyń jumys organdarymen birlesken jumysyn qamtamasyz etý úshin Parıjge – Qazaqstan elshiligine arnaýly ókil jiberildi.
Eldik baǵdarlama aıasyndaǵy jumystyń birinshi baǵyty – ulttyq zańnama normalaryn EYDU standarttarymen jáne qaǵıdattarymen sáıkestendirý. Qazaqstan qazirdiń ózinde uıymnyń 14 quqyqtyq tetigine qosyldy. Onyń arasynan Jasyl ósim týraly deklarasııany; Halyqaralyq ınvestısııalar men kóp ultty kásiporyndar týraly deklarasııany; Keńestiń Jumyspen qamtý, bilim berý jáne kásipkerlik salasyndaǵy genderlik teńdik máseleleri jónindegi usynymyn atap ótýge bolady.
Yntymaqtastyqtyń ekinshi baǵyty – EYDU qurylymdarynyń jumysyna qatysý. Jumys organdaryna qatysý aıasyn keńeıtý baǵytymen maqsatty jumys júrgizilýde. Yntymaqtastyqtyń 3 jyly ishinde Parıjge 30 shaqty delegasııa jiberildi. Osylaısha Qazaqstan uıymnyń jańa quqyqtyq bazasynyń ázirlený úderisine qatysýǵa biregeı múmkindik aldyq. Jaqynda ǵana, qazan aıynda bizdiń elge EYDU-nyń Bas hatshysy Anhel Gýrrıa kelip ketti. Ol Qazaqstan basshylyǵynyń ókilderimen kezdesip, EBB aıasyndaǵy basty oqıǵa – Almatyda ótken «Eýrazııa aptalyǵyna» qatysty. Mundaı aýqymdy is-sharanyń ótkizilýi elimizde iske asyrylyp jatqan ozyq reformalarǵa álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarýǵa septigin tıgizdi.
Úshinshi baǵyt – eldik sholýlar uıymdastyrý, olardyń aıasynda Qazaqstandaǵy reformalarǵa EYDU elderi standarttary men úzdik tájirıbelerine qatysty salystyrmaly taldaý júrgiziledi. Taldaý nátıjesine oraı naqty usynymdar ázirlenedi. 8 basymdyq boıynsha barlyǵy 13 sholý ótti.
Birinshi basymdyq – ekonomıkalyq ósimge jaǵdaı jasaý jáne Qazaqstan ekonomıkasynyń ornyqtylyǵyn arttyrý. Bul úshin Qazaqstannyń keshendi eldik sholýy júrgizildi. Usynymdar ekonomıkalyq ósimniń jańa modelin ázirleý barysynda paıdalanylyp, eldiń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary jobasynda eskerildi.
Ekinshi basymdyq – memlekettik basqarý jáne ınstıtýsıonaldyq reformalar. Ásirese memlekettik basqarý qurylymyn jetildirýdi kózdeıtin fýnksıonaldy sholý júrgizý ózekti jaıtqa aınaldy. Osy maqsatpen «Memlekettik qyzmet týraly» jańa zań qabyldandy, memlekettik qyzmetshilerdi irikteýdiń úsh satyly júıesi engizildi. Qyzmet kórsetýshilermen tikeleı baılanyssyz júzege asyrylatyn memlekettik qyzmetter sany arta túsýde. Búgingi tańda 47%-dan astam qyzmet onlaın rejimi arqyly, 24%-y «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha kórsetildi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan strategııa qabyldandy.
Úshinshi basymdyq – básekege qabilettilik jáne bıznes-ahýal. Qolaıly bıznes-ahýal qalyptastyrý men ákimshilik kedergilerdi joıýdyń mańyzy zor. Jyl sońyna deıin 15 kodeks pen 103 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizetin biryńǵaı zań qabyldaý kózdelýde. Ekonomıkadaǵy memleket úlesin IJО́-niń 15%-yna deıin azaıtý maqsatymen 2018 jyldyń sońyna deıin mejelengen Jekeshelendirýdiń keshendi jospary iske asyrylýda. Jekeshelendirý úderisi aıasynda 903 kásiporyndy ótkizý jóninde sheshim qabyldandy. Yellow Pages qaǵıdattaryn zańnamalyq turǵydan bekitý memleket úshin ekonomıkadaǵy qyzmet túrlerin 47%-ǵa (652-den 346-ǵa) deıin qysqartty.
Tórtinshi basymdyq – óńirlerdi damytý. Jergilikti ózin ózi basqarýdyń táýelsizdigin qamtamasyz etý men olardyń bıýdjetterin túzý isin demokratııalandyrý – EYDU-nyń negizgi qaǵıdattarynyń biri. Bul qaǵıdattar jergilikti basqarýdy jetildirý máselelerine qatysty taıaýdaǵy zańnamalyq ózgeristermen tolyq birlestire júıelendi. Atalǵan ınstıtýtty qalyptastyrý baǵytyndaǵy aýqymdy jumys bastalyp ketti. Turǵyndardyń rólin nyǵaıtý maqsatymen 97% deńgeıinde eldi mekender ákimderiniń saılanbalylyǵy ádisi engizildi. 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap turǵyndarynyń sany 2 myńnan asatyn óńirlerde, al 2020 jyldan bastap barlyq jerde derbes bıýdjet engiziledi.
Besinshi basymdyq – densaýlyq saqtaý, jumyspen qamtý jáne áleýmettik ıntegrasııa. Densaýlyq saqtaý júıesi boıynsha sholý ótkizildi. Mindetti medısınalyq saqtandyrýdy engizý bastalyp ketti. Ulttyq skrınıng baǵdarlamasy jumys istep jatyr. 2016 jyly eresekter men balalarǵa 11,1 mln skrınıng-tekseris jasaldy. Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Oǵan 400 myńnan astam adam qatysty. Elde jumyssyzdyq deńgeıi sońǵy jyldary 5% mólsherinde saqtalyp otyr.
Altynshy basymdyq – bilim berý jáne biliktilikti arttyrý. Oqý baǵdarlamalaryn, bilim berý standarttaryn, synı turǵydan oılaý qabiletin jetildirýge, ózdigimen aqparat izdeý mashyǵyn qalyptastyrýǵa, IT-bilim jınaýǵa baǵdarlaý jumysy bastaldy. Bilim berý úderisin jáne barlyq deńgeıdegi bilim berý kontentin aýqymdy túrde sıfrlandyrý jumysy júrgizilýde. Mektepterdi ınternetpen qamtý 93%-ǵa jetti. Úshtuǵyrly til saıasaty jáne aǵylshyn tilin júıeli oqytý ádisi engizilip jatyr. Qazaq álipbıin latyn qarpine kezeń-kezeńmen kóshirý josparlanyp otyr. IýNESKO-nyń «Bilim berýdi damytý ındeksi» boıynsha Qazaqstan 10 jyl boıy álemdegi 100-den asa memlekettiń arasynan úzdik segiz eldiń qatarynda keledi.
Jetinshi basymdyq – qorshaǵan orta. Bizdiń elimiz balamaly jáne jańartylatyn elektr energııasyn paıdalanýdyń úlesin 2050 jylǵa qaraı 50% deńgeıine jetkizýge baǵyttalǵan «jasyl» ekonomıka tujyrymdamasyn qabyldady. Sonymen qatar Qazaqstan Parıj kelisimin ratıfıkasııalady, aýaǵa taraıtyn parnıktik gaz mólsherin 1990 jylǵy deńgeıden 2030 jylǵa qaraı 15%-ǵa azaıtý jóninde mindetteme qabyldandy. Respýblıka 2016 jylǵa qaraı EYDU-nyń «jasyl ósim» jónindegi deklarasııasyna qosyldy jáne «Áreketterdiń jasyl platformasyn» iske qosty.
Segizinshi basymdyq – statıstıka. Ulttyq statıstıka júıesin nyǵaıtý maqsatymen Qazaqstan otandyq statıstıka standarttaryn EYDU standarttarymen sáıkestendirý jumysyn jalǵastyrýda. «Ulttyq esepshottar júıesin engizý», «Ekonomıkalyq-ekologııalyq esepke alý júıesin engizý» jáne «jasyl ósim» men ornyqty damý jónindegi ındıkatorlardy engizý» jobalary boıynsha jumys júrgizilýde.
Qysqasha aıtqanda, Qazaqstan álemdegi damyǵan elderdiń eń qýatty halyqaralyq ekonomıkalyq uıymyna ený jolynda, mine, osyndaı aýqymdy jumys atqarýda. EYDU-ǵa qosylý – kúrdeli úderis, Ońtústik Koreıanyń tájirıbesiniń kórsetýinshe, ol 10-nan 20 jylǵa deıin ýaqyt alýy múmkin. Alaıda bir nárse anyq: álemniń aldyńǵy qatarly memleketiniń birine aınalý úshin uıymnyń ekonomıkadan bastap áleýmettik-mádenı ólshemderge deıin standarttary men praktıkasyna saı bolýy kerek.
Búginde eldiń EYDU-ǵa kirýi jónindegi sheshiminiń ábden durystyǵy kúmánsiz. Keıde eń qıyn istiń, túptep kelgende, múlde ońaı bolyp shyǵatyny málim. Alaıda aıdaı anyq osy aqıqattyń syrtynda oılaý júıesiniń keń aýqymy men tereńdigi tur. Bizdiń Prezıdent tek kún tártibin túzip jáne sheshim qabyldap qana qoımaıdy, ol, eń bastysy, alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý joldaryn da aıqyndap beredi.
«Qazaqstan-2050» strategııasy – joǵary memlekettik pılotajdyń naq sondaı jarqyn mysaly. Basty mindetti sheshý úshin Elbasy EYDU elderiniń standarttary men tájirıbesine sáıkes ázirlengen Ult josparyn qabyldap otyr. Budan álemdegi damyǵan memleketter tobyna qosylý – EYDU múshesi bolý degen aksıomalyq formýla kelip shyǵady. Bul sheshim – Tuńǵysh Prezıdenttiń qýatty zııatkerlik parasat-paıymynyń aıshyqty aıǵaǵynyń biri.
Kezinde Nobel syılyǵynyń laýreaty, avstrııalyq áleýmetshi-oıshyl Elıas Kanettı aınalymǵa jalpylyq sımvoldar teorııasyn engizgen edi. Atalǵan konsept boıynsha, kez kelgen ulttyń óziniń jalpylyq sımvoly bar. Ol sol elge tán sıpattardy boıyna jınaqtaıdy.
Máselen, Anglııa. Aǵylshyndar úshin teńizdiń qandaı orny bar ekenin bári biledi. Teńizdi baǵyndyrý arqyly Brıtanııa bir kezde álemniń eń qýatty ımperııasyna aınaldy. Olarǵa teńizden asqan nárse joq. Al teńiz qoınaýy únemi qaýip-qaterge toly bolǵandyqtan, tumandy Albıon turǵyndary ómirde qaýipsizdik pen turaqtylyq izdeýmen keledi.
Eýropanyń taǵy bir negizgi eli Germanııaǵa qatysty alsaq, olardyń jalpylyq sımvoly – ásker. Bul rette ásker nemisterge árdaıym sap túzeı jyljyp kele jatqan orman sııaqty kórinetindeı. Germandyqtar – orman turǵyndary, sondyqtan olardyń minez-qulqynan dáldik, muqııattylyq jáne tártiptilik aıqyn ańǵarylyp turady.
Kári qurlyqtaǵy ulttarǵa qatysty taldaý júrgizgende, sirá, fransýzdardy nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıtyn shyǵar. Olardyń jalpylyq sımvoly – bostandyq, teńdik jáne baýyrlastyq. Jyl saıyn atap ótiletin Bastılııany basyp alǵan kún erkin oıly jáne birbetkeı fransýzdardyń minez-qulqyna bederli belgi-tańbasyn qaldyrǵan.
Kúni keshege deıin Qazaqstannyń mundaı jalpylyq sımvoly bolǵan joq. Elbasy 2015 jylǵy 11 qyrkúıekte Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda: «Bizdiń qasıetti jerimizdi ejelden Uly Dala, al bizderdi – Uly Dala urpaǵy dep atady. Biz óz tarıhymyzdyń jańa Shamshyraǵyn jaqtyq! Sondyqtan búginde jáne ár kezde de bizdiń Qazaqstan – Uly Dala Eli! Ol – túlegen Uly Dala Eli», dedi.
Osynaý danalyq oıdan bizdiń Tuńǵysh Prezıdenttiń jahandyq deńgeıdegi memleket qaıratkeri, saıası jáne rýhanı kóshbasshy retindegi asa zor zııatkerlik áleýeti taǵy da anyq ańdaldy. Nursultan Nazarbaev zamanaýı jańa memlekettiń – Qazaqstan Respýblıkasynyń negizin salýshy ǵana emes. Ol álemdik ınklıýzıvti tezaýrýs qataryna – tutas tildik qorǵa aıshyqty, anyq estiletin jáne máni tereń konsept-ataýlardy qosty, olar: Astana, Báıterek, Uly Dala Eli. Tuńǵysh Prezıdent Qazaqstannyń kıeli sımvolyna aınaldy.
Búginde elimiz aldaǵy merekeni jańa jetistiktermen qarsy alǵaly otyr. Ekonomıka ósimi 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha 4% boldy. Aýyl eńbekkerleri 22 mln tonnadan astam astyq jınady. Astana EKSPO-2017 jahandyq jobasy sátti júzege asyryldy. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi jaýapty mindetin batyl atqarýda.
El aldynda jańa belester, jańa kókjıekter, jańa jeńister kútip tur. Biz jan aıamaı eńbek etip kelemiz, sondyqtan tabys ta bar, kóterińki kóńil kúı de bar.
Kele jatqan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnimen, qurmetti otandastar, barshańyzǵa jańa jetistikter jáne baqýatty ómir men baq-bereke tileımin.
Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy
