Tarıhymyzdyń bir tarmaǵy Troıskige aparady

«Aıqap» búgin de – «Aıqap»

Qazaqstan men Reseı óńiraralyq ynty­maq­tastyǵy forýmyna barar jolda akademık Ǵalymqaıyr Mutanov bastaǵan ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń birikken delegasııasy Chelıabi oblysynyń Troısk qalasynda boldy. Zııaly tarıhy qazaq­tarǵa da ortaq Troısk qalasy qazaq­standyqtardy qushaq jaıyp qarsy aldy. О́tken ǵasyrdyń 20-40-shy jyldaryna deıin bul iri saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı ortalyq bolǵan.

Troısk qalasynyń basshysy Alek­sandr Vınogradovtyń qabyldaýynda bolǵan qazaqstandyq iri joǵary oqý oryn­dary basshylary Ǵalymqaıyr Mu­tanov pen Huseıin Valeev eki eldiń jemis­ti yntymaqtastyǵy ıdeıasyna qoldaý bildirip, órkenıettik damýdaǵy Qazaq­stan jetistikterin atap ótti. Reseı men Qazaqstannyń júzden asa joǵary oqý orny tuńǵysh ret bas qosqan Chelıabi forý­my­nyń joǵary mekteptiń kókeıkesti másele­lerin sheshýdegi mindetterine, sonyń ishinde akademııalyq utqyrlyq pen rýhanı jańǵyrý máselelerine toqtaldy.

Kórshi eldiń irgeles qalasy qazaq tarıhyna tán talaı qazynaǵa kýá. Týǵanyna bıyl 145 jyl tolyp otyrǵan aǵartýshy, aqyn, jýrnalıst Muhamedjan Seralın kóne Jibek jolynyń taramdary toǵysqan osy qalada 1911-1915 jyldary qazaqtyń tuńǵysh «Aıqap» jýrnalyn shyǵarǵan bolatyn. Jýrnal osydan ǵasyrdan astam buryn qazaq dalasynyń muńyn muńdady, joǵyn joqtady. Uıqydaǵy jurtty oıatýǵa, ýaqyt talabyna saı otyryqshylyqqa úndedi. Qazir Ábý Nasyr ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıteti «Aıqap» jýrnalynyń ómirge oralýyna múmkindik jasady. Arada bir ǵasyrdan artyq ýaqyt ótse de «Aıqap» qoǵamdaǵy ótkir áleýmettik, rýhanı máselelerdi kóteretin baǵytynan taıǵan joq.

Qostanaı oblysy Qarabalyq aýdany­nyń týmasy, professor Vıktor Lıtovchenko basqaratyn Ońtústik Ýral agrarlyq ýnıversıtetiniń Veterınarlyq medısına ınstıtýtyn aralaý kezinde meımandarǵa Reseıdegi eń iri anatomııalyq jádigerler jıyny kórsetildi, bul kórneki quraldar sonyń ishinde Ortalyq Azııadan kelgen, «Veterınarııa» mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatqan stýdentterdi oqytý isine paıdalanylady eken. Qalada jyl saıyn alys jáne jaqyn shetelderdegi ǵylym qaıratkerleri bas qosatyn «Rasýlıev oqýlary» konferensııasy ótkizilip tura­dy. Sapar barysynda qazaqstandyq oqý oryn­­darynyń delegasııalary bul bas­qosý­ǵa resmı túrde shaqyryldy.

 Munanaı qalasy...

Elaralyq saparǵa aıaqasty jınalyp, qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqanda qol ushyn bergen abzal jan Troısk qalasynyń tarıhı-ólketaný murajaıynyń dırektory Svetlana Nurmuhamedova boldy. Murajaı irgesi 1925 jyly qalanǵan. Ol qaladaǵy burynǵy Sibir bankiniń tarıhı ǵımaratyna ornalasqan. Mádenıet oshaǵynda óńirdi mekendegen orys, tatar, qazaq, bashqurt halyqtarynyń turmys-tirshiligine qatysty jádigerler, tarıhı qujattar qoıylǵan. Svetlana Ramazanqyzy bizdi Troısk meshitiniń jańadan kelgen jas ımamy, ál-Azhar ýnıversıtetiniń túlegi, muhtasıb Aıazbek haziretpen tanystyrdy, jergilikti qazaq dıasporasy ókilderimen jyly júzdesýlerge muryndyq boldy. Qazaqstandyq qonaqtar Aıazbek haziret bastamasymen Zeınolla ıshan beıitine baryp, ǵulama arýaǵyna quran baǵysh­tap, kóne meshitti, qazir jóndelip jatqan burynǵy shákirtter turaǵyn, medreseni tamashalady.

Sapar barysynda kóńilge túıgen jaıttyń biri – troıskilik aǵaıyndardyń ólke tarıhyna den qoıýy boldy. Qalanyń quqyq qorǵaý basshylarynyń biri, podpolkovnık Talǵat Ábdikeev bizge Troısk tarıhyna qatysty birqatar derekter jibergen eken. Bir qyzyǵy, olardyń avtory torǵaılyq Amandyq Ámirhamzın bolyp shyqty. Amandyqtyń ákesi Qorǵan aqsaqal kóneniń kózi, shejireniń bilgiri bolatyn. Avtor «Munanaı (Troısk) qalasynyń tarıhy» atty maqalasynda Troıskini qazaqtardyń «Munanaı» dep ataǵanyn jazady. Ývelka jáne Úı ózenderiniń qosylysynda 1743 jyly Troısa merekesi kezinde qalanyń irgetasy qalanady. Qala Oral men Sibirdiń arasyn baılanystyryp turǵandyqtan tez ósip, ýaqyt óte kele mańyzdylyǵy jóninen atalǵan óńirdiń Orynbordan keıingi ekinshi qalasyna aınalady.

Jalpy, «Munanaı» degen sózdiń shyǵýyn Menovoı, aıyrbas ıaǵnı, Menovoı dvormen baılanystyrady. Troıskiniń ózi Qazaqstan shekarasynan bar bolǵany 10 shaqyrym qashyqtyqta oryn tepken. «Munanaı qalasynda Bashkırov degen kisi bolǵan eken. Ol baıý úshin Torǵaı qazaqtaryna kerek shaı-paı, mata-sata sııaqty zattardy kerýenge salyp alyp, Torǵaı qalasy mańyndaǵy qazaqtarǵa kelip túsedi de, olarǵa óz taýarlaryn usynyp, kóp mólsherde mal sharýashylyǵy ónimderin satyp alady. Munanaı – túrki jurtynyń bilim, din oshaǵy, ortalyǵy bolǵan. 1866 jyly qalada 537 qazaq turypty. Mysaly, Eskendir Babajanov degen qandasymyz 1835-1838 jyldary qaladaǵy ekinshi meshittiń salynýyna muryndyq bolady. Sondaı-aq 1850 jyly ataqty «Rasýlııa» medresesi de irgesin qalaǵan edi. Sondyqtan jalpy túrki halyqtarynyń tarıhynda, onyń ishinde, árıne qazaq mádenıeti, bilimi men din, saýda isi jolynda Munanaıdyń alatyn orny aıryqsha», dep jazady Amandyq Ámirhamzın.

Torǵaı men Troısk

Torǵaı men Troıskiniń arasy ótken ǵasyrlar ólshemimen alǵanda attyly adamǵa jaqyn jer emes edi. Biraq qalalar rýha­nı týys, jaqyn boldy. «Rasýlııa» med­re­sesinde qazaq dalasynan kelip oqyǵan balalar az bolǵan joq. Aqyn Sultanmahmut Torǵaıǵyrovtyń da osynda bilim alǵany belgili. Torǵaıdan kelip oqyǵandar týraly da derekter bizge jetken. Birinshi derek. Burynǵy Torǵaı oblystyq «Torǵaı tańy» gazetinde 1994 jylǵy aqpanda jarııalanǵan «Dámolda Qanafııa. Ol kim?» atty maqalada Torǵaı óńiriniń belgili aqsaqaldary, búginde baqılyq bolǵan Júsipbek Salyquly, Ábdýálı Dosanuly, Jálel Qarabalın, Dáýren Sáýekenuly, Ámirbek Qapaquly bylaı dep jazady: «Tarıhı Torǵaıdan shyqqan, aıttym degeni qate ketpeı, ataq-dańqy búkil elge ańyz bolyp taraǵan Músirep pen Salpyny bil­meı­tin qazaq joq shyǵar.

Osy bir áýlettiń urpa­ǵy Qanafııa áýlıe din jolynda búkil Torǵaıdan jalǵyz shyǵyp, Mekke-Mádı­naǵa barǵan. Ol onda on jyldaı oqyp, dámolda ataǵyn jurttan buryn alǵan daryndy adam. Ol ustazdan ozǵan shákirt boldy... Qanafııa Mekkede biraz jyl bolyp, halqy úshin qyzmet etip, perzenttik boryshyn óteý úshin ustazdarynyń ruqsatymen elge kelgen. Bul jaıdy Troıskdegi Zeınol­la haziret sol kúngi juma namazy ótip jatqanda bilip, «Torǵaıǵa Mekkeden bir áýlıe keldi, ol bizge de keledi. Sony jaqsylap qurmettep qarsy alyp, renjitpeı jóneltýge ázirleneıik», dep qalanyń dinı zııaly qaýymyna habarlaǵan. Sóıtip dámolla Qanafııa Troıskige barǵan kúni búkil qala halqy, Zeınolla haziret bas bolyp, qoshametpen qarsy alady. Meshittegi namazǵa turýǵa halyq syımaıdy...».

Ekinshi derekti «Arys» baspasynan 2013 jyly jaryq kórgen «Torǵaı eli» ensıklopedııasynan taptyq. «Álmuhammed Ospanuly (1886-1966) – dinı qaıratker, aqyn, shejireshi. Á.Ospanuly 1886 jyly Torǵaı ýezi, Tosyn bolysynyń 4-shi aýylynda dúnıege keledi. Aýylda musylmansha saýat ashqan ol 1899 jyly Torǵaı qa­lasyndaǵy qolóner ýchılıshesine túsip, ony 1903 jyly úzdik bitiredi. Sol jyly osyndaǵy 6 jyldyq orys mektebiniń 4-shi synybyna qabyldanady, ony 1905 jyly bitirip shyǵady da, osy mektepke muǵalim bolyp qyzmetke qaldyrylady. 1911 jyly Troısk qalasyndaǵy Zeınolla hazirettiń «Rasýlııa» medresesine túsip, 1916 jyly bitiredi. Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinen de dáris alady... Aqyn Á.Ospanuly artyna mol mura qaldyrǵan. Alǵashqy óleńderi «Aıqap» jýrnalynda jarııalanǵan. 1911 jylǵy basylǵan «Qazaǵyma» degen óleńinde «Kel, qazaq, nadandyqtan qoshtasalyq, Qaırylmas qansha aıtqanmen ketken zaman» dep jazady.

Úshinshi derek te «Torǵaı eli» ensıklopedııasynan alyndy. «Faızolla Satybaldyuly (1883-1959) – dinı qaırat­ker, aqyn, quranqarı. F.Satybalduly 1883 jyly 27 qyrkúıekte Torǵaı ýezine qarasty Batpaqqara mekeninde dúnıege keledi. Ákesi – belgili dinı oqymysty Satybaldy ıshan Ǵabdollauly. Dinı bilimdi 1900 jylǵa deıin Troıskidegi Ahon haziretten, Buhara sháripten alady...».

Túıin

 Sonymen Troısk qalasyna kópten kútken sapardan soń bilim ordasyn­daǵy ǵylymı qaýym aldyna naqty tarıhı zertteý­ler júrgizý júktelip, jetkin­shek urpaqty ulttyq rýhanııattyń qaınar­larymen sýsyndatý mindeti qoıyldy.

«Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, ultymyzǵa qatysty tarıh soqpaq­taryn izdestirýde Troısk qalasy­men jalǵanǵan tin úzilmeýi tıis.

Jetpisbaı BEKBOLATULY,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ kafedra meńgerýshisi

Almaty – Qostanaı –Troısk – Almaty