Semeı sapary: Azattyq ańsary

Elbasy Nursultan Nazarbaev 2013 jyly jaryq kórgen «Jyldar men oılar» atty týyndysynda: «Qazaqtar talaı ret qyrylyp qalýǵa shaq qaldy. Biraq ómirge degen qushtarlyq, azattyq ańsary eńsesi túsken eldi qaıyra túletip, qaıtadan táýekel tuǵyryna qondyryp otyrdy» degenindeı, ótken ǵasyr basynda Alash azamattary azattyq ańsary jolynda taǵy da atqa qonǵan edi. 

Qazaqtyń kórnekti demokrat qalam­geri, aqyn Sultanmahmut Toraı­ǵyrov: «Dýlatov, Baıtursynov, Bókeı­hanov, Bilemin bul úsh erdiń aıtpaı jaıyn, Keshegi qara kúnde bolmap pa edi, Biri kún, biri sholpan, biri aıym, Solardan bas­qa keshe kim bar edi, Qazaq úshin sham qyl­ǵan júrek maıyn» dep jyrlaǵandaı, ult kósemi Álıhan, ult ustazy Ahmet, ult jana­shyry Mirjaqyptar bastaǵan ult qaıratkerleri: Alash joly, Alash ıdeıasy, Alash muraty úshin ǵazız bastaryn báıgege tikti. 

Alash joly – kúreskerlik

О́tken HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregi – qazaq tarıhynda ult zııalylarynyń azattyq jolyndaǵy janpıda kúresker­ligimen erekshelendi. 1917 jyly aqpan aıynda patshalyq bılik qulap, Qazan tóńkerisi jeńiske jetti. Osy oqıǵadan keıin Reseı otarynda bolǵan jurttar erkin­dik úshin kúres júrgizdi. Sonyń biri – qazaqtar. 

Bul tusta qazaq zııalylary kúlli Orta Azııa aýmaǵyna kóshbasshylyq jasaı­tyndaı deńgeıge kóterilgen edi. Mysaly az ǵana ýaqyt ómir súrgen Ýaqyt­sha úkimet Torǵaı oblysyna Álıhan Bókeı­hanovty, Jetisý oblysyna Muha­medjan Ty­nysh­paevty, Túrkistan gýbernııasyna Mustafa Shoqaıdy basshylyqqa taǵa­ıyndady. 

Osy bir bulǵaq jyldary, ıaǵnı Reseı bıligi Ýaqytsha úkimet pen bolshe­vık­terdiń qolyna alma-kezek ótip, quı­qyl­jyp turǵan zamanda qazaq zııalylary avtonomdy Qazaq memleketin qurýǵa umtyldy. Osy jolda qandaı qıyndyqqa tap bolsa da qajymaı eńbek etti. Mundaı múmkindik ǵasyrda bir týatynyn baǵamdaı aldy. Sóıtip Alash qaıratkerleri áýeli, qazaq quryltaıyn ótkizý qajet degen sheshimge kelip, 1917 jyldyń shilde jáne jeltoqsan aılarynda eki ret Orynbor qalasynda Jalpyqazaq jıynyn ótkizdi.

Ásirese, 5-12 jeltoqsan aralyǵynda ótken ekinshi jıynda ulttyq múdde turǵysynan qurylǵan «Alash» partııasy­nyń mindetterin, Qazaq avtonomııasy jáne onyń úkimetin qalyptastyrý másele­lerin óte uqyptylyqpen qaras­tyryp, avtonomııa quramyna kiretin óńir­ler naqtylanyp: «Qazaq-qyrǵyz avtono­mııasy «Alash», Ult keńesi (úkimet) «Alashorda» dep atalsyn. Alashordanyń ýaqyt­sha orny – Semeı qalasy bolsyn» degen sheshim qabyldap, jańa úkimet tór­aǵasyna Álıhan Bókeıhanovty bekitedi.

Joǵaryda aıtylǵandaı «Alashor­danyń ýaqytsha orny – Semeı qalasy» bolýyna baılanysty oblystyq qazaq komı­tetiniń sheshimimen qalanyń «Zarechnaıa slobodka» atty aýmaǵy «Alash qalasy» dep ataldy da, 1918 jyldyń ortasynan bastap resmı iske kirisken Alashorda ult keńesi 1920 jyldyń 9 naýryzynda Kazrevkom «Alashorda» býrjýazııalyq úkimetin joıý týraly buıryq shyǵarǵanǵa deıin is-qyzmetin júrgizedi. 

О́tken aptada Alash qaıratkerleriniń izi qalǵan Semeı qalasyna arnaıy barǵan saparymyzda Alash tarıhyna qatysty alǵash ret ashylǵan «Alash arystary – Muhtar Áýezov» mýzeı ekspozısııasynan joǵarydaǵy tarıhı sát týraly «Saryarqa» gazetinde: «Dekabrdiń 12-si kúni, tús aýa, saǵat 3-te dúnıege Alash avto­nomııasy kelip, azan shaqyrylyp at qoıyldy. Alty alashtyń balasynyń basyna aq orda tigilip, Alash týy kóterildi. Úlken aýyldarǵa qońsy qonyp, shashylyp júrgen qyrǵyz-qazaq jurty óz aldyna aýyl boldy. Otansyz jurt Otandy boldy» dep jazylǵan mátinnen azattyq ańsary jolyndaǵy alashtyqtardyń kúreskerlik únin estigendeı kúı keshtik. 

Semeılik zııaly qaýym ókilderimen kezdeskenimizde olardyń eń kóp eske alatyn dúnıesi «Álıhannyń Semeıge kelýi». Alashtanýshy, tarıhshy Muhtarbek Kárimov pen ólketanýshy Qusmıla Nur­qa­sym­dardyń aıtýyna qaraǵanda Oryn­borda 1917 jylǵy 21-26 shildede ótken Jalpyqazaqtyń birinshi sezinen keıin Álıhan Bókeıhanov eldegi saıası kúsh­terdiń ara salmaǵyn paıymdaı kele bo­la­shaqta Sibir Respýblıkasyna avtonomııalyq negizinde qosylý baǵy­tyn ustandy, deıdi. Sondyqtan da Á.Bókeı­hanov osy máseleni Sibir avtono­mıs­terimen mámilesý úshin 1917 jyly 5 qazan­da Tomskige kelip, Sibir oblas­tnık­teriniń sezine qatysqan. Osy saparynda birden Orynborǵa qaıtpaı, qazannyń 21-kúni Semeıge keledi. 

Atalmysh oqıǵanyń basy-qasynda bolǵan aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov «Saryarqa» gazetiniń 1917 jyldyń 30 qazan kúngi №18 sanynda «Álıhannyń Semeıge kelýi» atty jazbasyn jarııala­ǵan. Osy maqalada: «Semeıde, 21 oktıabrde, burynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq úıine» qaraı top-tobymen aǵylǵan qazaq edi. «Segizdegi bala, seksendegi shal da qal­maı» degendeı, toıǵa bara jatqandaı bári­niń de mereıleri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵa­lys­tarynan qýanǵandyqtary kórinip turdy... Bul qazaqtar burynǵydaı eriksiz «qanyn sorǵan bıtin» tosyp jıylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen erin tosyp jıylǵan qazaqtar edi.

Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qur­ban­­dyqqa janyn bergen, bıt, búrge, qan­d­alaǵa qanyn bergen, kórdeı sasyq aýa, temir­li úıde alash úshin zaryǵyp beınet et­ken, bolsa da qalyń tu­man, jar­qyl­da­ǵan túımege aldanbaǵan, bas­qadaı bir basy úshin jaldanbaǵan, qaıt­kende alash kór­keıer degen oıdan bas­qa oıdy ómirin­de mald­anbaǵan Álıhan Nur­mu­ha­med­uly Bókeı­hanov edi» dep jazyp, Ále­keń­di qut­ty­qtaýshylar qatarynda ózi de bolyp, jastar atynan: «Kósh bastaǵan eri­miz, Qýanyshta elińiz, Kókirekten búgin ket­­kendeı, Sizdi kórip sherimiz... Alash týyn qolǵa alǵan, Qarańǵyda jol salǵan, Arys­­tanym, kelińiz!», dep jyr tolǵaǵany belgili.

 Alash ıdeıasy – ulttyq oıaný

Osylaı ǵasyr basynda paıda bolǵan Alash qozǵalysy qysqa ýaqyt ishinde qazaq qoǵamyna «Oıan, qazaq!» ıdeıasyn ákeldi. Bul maqsat ara da bir ǵasyr ótkende Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty konseptýaldy baǵdarlamasyna ulasýy, ult rýhanııatyn jańǵyrtýdyń júz jyldan keıingi tarıhı sabaqtastyǵy ekeni daýsyz. 

 О́ıtkeni, alashtyqtardyń ulttyq ıdeıasy aqyn S.Toraıǵyrovtyń: «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz, Endi eshkimniń alashty, Qorlyǵyna bermeımiz!» degen urandy jyryna ulasyp jatsa, búgingi Elbasy Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan «Máńgilik el» ıdeıasy joǵarydaǵy alashtyqtar maqsatymen rýhanı úndestik tabýda.

Sol sııaqty alash ıdeıasynyń klassı­ka­lyq qujaty – «Alash» partııasy­nyń baǵdarlamasy. Baǵdarlamada: memleket qalpy, jergilikti bostandyq, din isi, bılik hám sot, el qorǵaý, salyq, ǵylym-bilim úıretý, jer máselesi bári-bári qazaqtyń ulttyq múddesi turǵysynan kórinis tapqan. 

Osy oraıda, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev óziniń «Tarıh tolqynyn­da» atty kitabynda alash ıdeıasy jaıly: «HH ǵasyrdyń basynda qazaq ult­tyq ıdeıasyn qalyptastyrý mindetin ult­tyq elıta ózine aldy. О́z ýaqytynda «Alash» partııasynyń basshylary alǵa jyl­jytqan kóptegen erejeler óziniń maǵy­nasyn qazirge deıin saqtap keledi. Bul ulttyq emes, patrıottyq uıym bol­dy» dep paıymdasa, alashtanýshy, ǵalym M.Qoıgeldıev «Ulttyq saıası elıta» atty zertteý eńbeginde Alash ıdeıa­sy birinshiden, ulttyq demokratııalyq mem­lek­et qurýdy, ekinshiden, jerdiń astyn­daǵy, ústindegi, kógindegi barlyq baılyq qazaqtyń ózine qyzmet etýin, úshinshiden, qazaqtyń jerinde óndirilgen bir ýys jún sol memleket azamattarynyń ústine toqyma bolyp kıilýin, tórtinshiden, qazaq memleketinde memleket qurýshy ult­tyń tili ózge ulttardan qaraǵanda ús­tem bolýyn, besinshiden, ulttyq dástúr­ge negizdelgen Japonııa úlgisindegi ult­tyq demokratııalyq memleket qurýdy ustandy depti. 

Osylaısha, ulttyq ıdeıanyń kemel baǵytyn kemeńgerlikpen túzgen alashtyqtar memleket qurýdyń jańa belesin ashyp, ıaǵnı ulttyq ıdeıaǵa adaldyq, jankeshtilik tanytyp, eldiń bolashaq baǵyt-baǵdaryn aıqyndaı bilýi – Alash amanatynyń bizge tarıh bolyp jetken qundylyǵy. HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynyń aıaǵyna qaraı júrgizilgen stalındik zulmat, hrýshevtik «jylymyq», brejnevtik toqyraý tusynda da Alash ıdeıasy qazaq dalasyn eles bolyp sharlady.

Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanov aıtqandaı, memlekettigi joq halyq – jetim halyq. Kez kelgen bolashaǵynan úmiti bar ult úshin memlekettik ıdeıa ne­giz­­gi qundylyq. Mine, osy turǵydan al­ǵan­­da Qazaqstan Respýblıkasy – Alash ıdeıasy­­nyń ómirlik shyndyqqa aınalýy­nyń kó­rinisi retinde baǵalanýy ábden oryndy.

Alash muraty – elshildik

Alashtyqtardyń basty muraty – elshildik, ıaǵnı jeke táýelsiz memleket qurý jáne onyń baıtaq astanasyn paıda boldyrý edi. Tipten bul maqsat jolynda Álıhan Bókeıhanovtyń jeke oı-paıymy da bolǵanyn ańǵaramyz. Alash kósemi óziniń «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasynda: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy bolsa, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» degen ózekjardy sózi bar. 

Myna bir úndestikke nazar aýdary­ńyz: Elbasy Nursultan Nazarbaev «Jyldar men oılar» atty kitabynda ótken ǵasyr basynda alǵashqy qazaq lıberaldary – «Alash» partııa­sy kósemderi de saıası ortalyqty áýel­den zor strategııalyq mańyzǵa ıe osy aımaqqa (Saryarqaǵa) kóshirip ákelýge kúsh saldy, deıdi. Elbasy aıtqandaı, HH ǵasyr basynda táýelsizdikti maqsat tutqan alash­tyń el astanasyn tań­daý­daǵy muraty – qazirgi táýelsiz Qazaq eliniń ǵasyr aıaǵyndaǵy astana tań­daýy­men úndesip jatqany, memleket múddesiniń úzilmeı jalǵasqan asyl arqaýy ekeni shyndyq. 

Sonymen qatar Alash qaıratkerleri qazaq eliniń san ǵasyrlyq damý tájirıbe­sin, salt-dástúrin revolıýsııalyq ádispen kúrt ózgertýdi emes, qaıta olardy evolıý­­sııalyq jolmen, basqa órkenıetti elderdiń ómir tájirıbesin eskere otyryp, odan ári jetildire túsýdi kózdedi. Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Bizdiń keshegi tarıhymyz bultartpas bir aqıqatqa – evolıýsııalyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizdi» deýi, joǵa­ry­daǵy alashshyldardyń bir ǵasyrdan keıin iske asqan arman-ańsary ekenin baǵamdaı alamyz. 

Sózimizdi túıinder bolsaq, qazirgi tańda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen tutas ulttyq, eldik ustynǵa aınalǵan «Máńgi­lik el» ıdeıasy, sonymen qatar Elbasy­nyń rýhanı jańǵyrý maqalasynda aıtylǵan baǵyttardy, 100 jyl buryn­ǵy alashtyqtardyń joly, ıdeıasy, muratynyń zaman talabyna saı jańǵyr­ǵan, jańasha kózqaraspen paıymdalǵan tarıhı jalǵasy dep túsingen durys.

Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»

Astana – Semeı – Astana

Sýretterdi túsirgen 
Raýshan NUǴMANBEK