SALAǴA SALMAQTY KО́ZQARAS

Parlament Senatynda palata tóraǵasynyń orynbasary Muham­bet Kópeevtiń qatysýymen “Kók­temgi egis jumystaryn qar­jylan­dyrý jáne agroónerkásiptik ke­shen­di damytýdyń basym baǵyt­ta­ryn sýbsıdııalaý máseleleri” taqy­rybyna arnalǵan úkimettik saǵat otyrysy boldy, dep habar­lady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Agrarlyq máseleler jáne qorsha­ǵan ortany qorǵaý komıteti uıymdastyrǵan bul sharaǵa Senat depýtattary, Prezıdent Ákim­shiligi, Úkimet ókilderi, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń, “Qaz­Agro” ulttyq holdıngi” AQ basshy­lary qatysty. Úkimettik saǵat otyrysyn ash­qan Senat Tóraǵasynyń oryn­basary Muhambet Kópeev Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda belgilengen mindet­terge toqtala kelip, talqylaýǵa usy­nyl­ǵan máselelerdiń kókeı­kestiligin atap ótti. M.Kópeevtiń aıtýynsha, agro­ónerkásip keshenin damytý úshin qajetti qu­qyqtyq baza qa­lyp­tasty, memleket­tik qoldaý sharalary agroónár­kásip ke­shenin nyǵaıta tú­sip, onyń or­nyqty da­mýy úshin se­nim­di tu­ǵyr bo­lyp otyr. “Sońǵy toǵyz jyl aralyǵyn­da respýblıkalyq bıýdjettiń agro­óner­­kásiptik keshenin damytýǵa 790 mıl­lıard teńge, al jergilikti bıýdjet­ter­den 250 mıllıard teńgege jýyq qarjy bólindi. Bul – orasan zor qara­jat”, – dep atap ótti Tóraǵa oryn­basary. M.Kópeev agroónerkásip ke­shenin damytý salasynda Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrý úshin jańa aýyl sharýashylyǵynyń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa, onyń básekege qabilettiligin ulǵaıtýǵa, otandyq rynokty óz ónimderimizben tol­tyrýǵa yqpal etetin jańa qadamdar men ınnovasııalyq tehnologııalar engizý kerektigin atap ótti. Osyǵan baılanysty Tóraǵa orynbasary 2014 jyly agro­ónerkásip kesheniniń ónimdiligi eki ese ósýge, ishki rynokta azyq-túlik taýarlary 80 paıyzǵa qamtamasyz etilýge, eksporttyq áleýet 2015 jyly 4 paıyzdan 8 paıyzǵa deıin ulǵaıýy tıis ekenin eske saldy. Otyrysta kóktemgi egis jumys-taryn ýaqytynda qarjylandyrý jáne agroónerkásip kesheniniń basym salalaryn sýbsıdııalaý úshin qabyldanǵan sharalar týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kú­rishbaev pen “QazAgro” ulttyq holdıngi” AQ basqarma basshysy A.Mamytbekov baıandady. Úkimettik saǵattaǵy sala bas­shy­larynyń esebi barysynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý­shilerdi qoldaý sharalaryna, nesıe resýrstarymen ýaqytynda qamta­masyz etý, tómen baǵaly janar-jaǵar maıǵa qol jetkizýge qatysty depýtat­tar qoıǵan saýaldarǵa jaýap berildi. HALYQ О́KILDIGIN NYǴAITA TÚSÝ JOLYNDA Ermek JUMABAEV, Parlament Senatyndaǵy “О́ńir” depýtattyq tobynyń jetekshisi, Zańdylyqty saqtaý jáne quqyqtyq máseleler jónindegi komıtet múshesi. Parlament Senatyn­daǵy “О́ńir” depýtattyq to­bynyń mindeti – jergi­likti ókildi organdarmen baılanysa otyryp, óńir­ler­diń damýyna yqpal etý. Jergilikti ókildi organdar­dyń is-qımyldary men olardyń konstıtýsııalyq ókildikterin atqarý barysynda quqyqtyq normalardy qoldaný problemalaryn zerdeleý jáne zańdylyqtardy qoldanýda birizdi usynystar jasaý maqsatymen “О́ńir” depýtattyq toby barlyq oblystardyń jáne Astana men Almaty qalalary máslıhattarynyń jumystaryn saralap shyqty. Onyń qorytyndysy depýtattyq toptyń jýyrda bolǵan otyrysynda jarııa etildi. Qazirgi kezde bizdiń elimizde ártúrli deńgeıdegi 213 máslıhat bar bolsa, sonyń 16-sy oblystyq jáne Asta­na men Almaty qalalyq, 37-si qalalyq jáne 160-y aýdandyq máslıhattar. Bizdiń elimiz óziniń damý baǵy­tynda ortalyq jáne jergilikti bılik organdarynyń ókildigin shekteý, ıaǵnı ortalyq pen jergilikti bılik ókildigin bólý, sondaı-aq atqarýshy bılik vertıkaly­nyń ishinde ortalyqsyz­dandyrý qaǵıdatyn ustanady. Sondyqtan da jergilikti ókildi organ jumysynyń tıimdi bolmaǵyna úlken kóńil bólinedi. Memlekettik basqarýdyń jergilikti organdarynyń qurylymyn refor­malaýda ústimizdegi jyldyń aqpan aıynda qabyldanǵan “Jergilikti memlekettik basqarý men ózin-ózi basqarý jónindegi keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqty­rýlar engizý týraly” Zańnyń qabyldanǵany mol múm­ki­ndik bergenin aıta ketýge tıispiz. Búgingi kúni jergi­likti ózin-ózi basqarý osy zań­ǵa súıengen jergilikti qaýymdastyq músheleri son­daı-aq, máslıhattar arqyly júzege asyrylady. Bıliktiń jalpy júıesiniń bir elementi retinde máslı­hattardyń is-áreketi jýyqta ǵana damı bastaǵanymen, onyń ózindik tájirıbesi, quqyqtyq bazasynyń negiz­deri qala­nyp úlgerdi. Eń bastysy –qoǵamdyq sanada órke­nıetti demokratııalyq prınsıptiń, ıaǵnı bılikte halyq ókildiginiń damyp kele jatqany týraly ıdeıa qalyptasty. Qazir bizdiń elimizdegi barlyq deńgeıdegi máslıhat­tar depýtattarynyń sany – 550 adam. Oblystyq máslıhattar depýtattary arasynda eń kóbi 50 adamdyq Ońtústik Qazaqstan oblysyniki, al eń azy 25 adamdyq Mańǵystaý oblysyniki. Máslıhat depýtattarynyń túgelge jýyǵynda joǵary bilim bar. Sonyń ishinde Almaty qalasy, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý oblystary máslıhattary depýtattary 100 paıyz joǵa­ry bilimdi adamdar. Sondaı-aq, 74 depýtattyń ǵylymı dárejesi bar. Máslıhattardyń is-tájirıbesin zerdeleý barysynda olardyń depýtattyq saýaldar joldaý belsendilikteri de qarastyryldy. Bul belsendilik barlyq máslıhattarda birdeı bolmaı shyqty, sonyń ishinde eń kóbiniki 952 bolsa, eń azyniki 20 saýal ǵana eken. Osynyń ózi depýtattyq saýalǵa degen túsiniktiń árqılylyǵyn kórsetedi. Keıbir máslıhattarda jazba­sha jazylǵan barlyq suraqtardy depýtattyq saýal dep qabyldasa, keıbirinde tek tıisti sessııada qaralyp, sol boıynsha sheshim qabyldanǵan suraqtardy ǵana saýalǵa jatqyzady. Al “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergi­likti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly” Zańǵa sáıkes, máslıhat depýtaty organnyń quziret­tiligine baılanysty ákimge, aýmaqtyq saılaý komıs­sııasynyń tóraǵasy men múshelerine, prokýrorǵa jáne ortalyq memlekettik organdardyń aýmaqtyq bólimsheleriniń laýazymdy tulǵalaryna, jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn atqarýshy organdarǵa saýal joldaýǵa quqyly ekeni belgili. Sonymen birge, osy zańnyń 19-babyna sáıkes, resmı túrdegi depýtattyq saýaldy joldaýdyń mindetti sharty onyń máslıhattyń sessııasynda jarııalanyp jáne ol týraly sheshim qabyldanýy bolyp tabylady. Máslıhattyń sheshimin oryndamaǵany úshin memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalaryn nemese uıymdardy jaýapkershilikke tartý týraly tıisti organdarǵa usynys berý tájirıbesi Almaty qalalyq máslıhaty men Jambyl oblystyq máslıhatynda ǵana kórinis bergen. Sonyń ishinde Almaty qalalyq máslıhaty 32 usynys jasaǵan. Osy máslıhat apparatynyń aqparyna qaraǵanda, kóptegen usynystar tekserý komıssııasy aktileriniń negizinde jasalǵan. Almaty jáne basqa da oblystardyń Konstıtýsııaǵa jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna qarsy keletin birde-bir sheshim qabyldamaǵanyn oń tájirıbe dep aıta ketý kerek. Jarııaly talqylaý Astana qalasy, Almaty men Qyzylorda oblystyq máslıhattarynda júrgizilgen. Biraq keıbir jarııaly talqylaýlar men turaqty komıssııalardyń otyrysy arasyndaǵy aıyrmashylyqtar kórinbeı ketken. Joǵaryda aıtylǵan “Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly” Zańǵa sáıkes, jarııaly talqylaýǵa kún tártibine shyǵarylyp, ótkizý formasy men qatysýshylary anyqtalǵan máseleler ǵana jatqyzylady. Asa mańyzdy jáne aıtarlyqtaı qoǵamdyq sıpaty bar máselelerdi turaqty komıssııa­lardyń depýtattardyń, atqarýshy bılik ókilderiniń, jergilikti ózin-ózi basqarý, BAQ ókilderiniń qatysýymen bolatyn keńeıtilgen otyrysta talqylaýy jarııaly talqylaýǵa jatqyzylady. Máslıhattardyń oblys, qala jáne aýdan ákimderi­men ózara is-áreketterin saralaı kelip, olardyń arasynda eshqandaı kelispeýshilik joq ekendigi anyqtaldy. Máslıhat uıymdarynyń áreketteri boıynsha júrgizilgen saraptyń qorytyndysyna qaraǵanda, turaqty komıssııalardyń músheleri ekiden alty adamǵa deıin, al tekserý komıssııalarynyń músheleri úshten on bir adamǵa deıin ózgerip otyrǵany anyqtaldy. Almaty qalasy máslıhatynyń aýmaqtyq nyshan boıynsha depýtattyq toptar qurý tájirıbesi qyzyǵýshylyq týdyrdy jáne osy tájirıbeniń odan ári óris alǵanyn qalar edik. Jalpy aıtqanda, máslıhattardyń jumysy depýtattyq korpýstyń konstıtýsııalyq ókilettikterin iske asyrýdaǵy belsendilikteri joǵary ekendigin kórsetti. Elimizde azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári damytý baǵytynda asa qajetti áleýettiń qalyptasqany kórinip otyr, sonyń ishinde jergilikti ókildi organdardyń aıryqsha rólin aıta ketý kerek. Jáne aımaqtyq múddelerdi qorǵaý isi olardyń eń basty mindeti bolmaǵy da zańdylyq. MAQSAT AIQYN, BAǴDAR ANYQ Parlament Májilisindegi “Jańa Qazaqstan” depýtattyq to­by­nyń kezekten tys basqosýy bol­dy, dep habarlady osy palata­nyń baspasóz qyzmeti. Top jetek­shisi Qaı­rat Sádýaqasov “Bul bas­qosýy­myz ótken aptada Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq­stan halqyna jasaǵan Jol­daýyna qatysty bolyp otyr. Onyń atynyń ózi “Jańa onjyl­dyq jańa ekonomı­kalyq órleý – Qazaq­stannyń jańa múmkindik­teri”, dep atalyp, aıqyn maqsat, anyq baǵdar berip otyr. Halyq­aralyq sarap­shylar “Bul Joldaý N.Nazarbaev­tyń nyq úsh qadamy­nyń biri”, dep baǵalady. Bizder Elbasynyń al­ǵash­qy qadamynan beri janynda bolyp, qoldap kelemiz. Endi ha­lyq qalaýlylary aımaqtarǵa shyǵyp, elmen kezdesip osy Jol­daýdy túsindirmekpiz”, – dedi. Top jetekshisiniń sózin depý­tat Valerıı Vıshnıchenko jalǵas­tyryp, bıylǵy Joldaýdyń Qazaq­stan EQYU-ǵa tóraǵalyq etýdi bastaǵan jyl­daǵy mańyzyna toqtalyp, bul Elbasynyń táýel­sizdikten beri qa­raı­ǵy on tórtinshi ret jasap otyr­ǵan Joldaýy ekenin naqtylady. Depýtattar R.Halmuradov, L.Hochıe­va, O.Dymov óz sózde­rinde barys jylynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵa­nyna 15  jyl,  Uly Otan soǵysyndaǵy Je­ńis­ke 65 jyl tolatynyn eske alyp, alda turǵan halyqpen júz­desý­lerde aıty­latyn máselelerge toqtaldy. MAGISTRANTTAR MEN DOKTORANTTAR Olardy daıyndaýdy kóbeıtý qajet Qylyshbaı BISENOV, Májilis depýtaty. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda eldiń ǵylymı tehnologııalyq damýynyń 2020 jylǵa deıingi salaaralyq josparyn ázirleýdi tapsyrdy. Osy oraıda ǵylym júıesin damytýdyń, ıaǵnı báseke­ge qabiletti ekonomıkaǵa qolaıly jaǵdaılar jasaý, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy aıasynda alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetýdiń mańyzy zor. Al bul ǵy­lymı mamandardyń áleýeti arqa­synda júzege asatyny barshamyz­ǵa aıan. О́kinishke qaraı, búgingi kúni joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar ǵylymı mamandardy daıarlaý deńgeıi olarǵa degen qa­jet­tilikti qanaǵattandyra almaı otyr. Onyń ústine joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda qyzmet atqara­tyn ǵalymdar men ǵylymı ataǵy bar oqytýshylardyń jas mólsheri ulǵaıyp, jas ǵalymdar qatary­nyń jetispeýshiligi baıqalýda. Máselen, 50 jáne odan joǵary jastaǵy doktorlar quramy 86%, bolsa, 40 jasqa deıingi ǵylym kandıdattarynyń sany 21%-dy ǵana quraıdy. 2007-2010 jyldar aralyǵynda joǵary oqý ornynan keıingi bilimniń memlekettik bilim berý tap­syrysy qajetti deńgeıde ulǵaı­tylyp otyrǵan joq. Qazaq­stan Respýblıkasynyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy sheńberinde iske asyryla­tyn jobalarǵa qajetti joǵary bilikti mamandardy daıarlaýdy júzege asyratyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń málimetterine súıensek, qazirgi tańda magıstr­lerge degen qajettilik 11 798-di, PhD doktorlarǵa 2 678-di quraıdy. Osy aıtylǵandar negizinde búgingi kúni memlekettik bilim tap­syrysyn magıstratýra boıyn­sha 5000-ǵa deıin, al PhD dokto­ran­týrasy boıynsha 2500 orynǵa deıin kóbeıtý qajettiligi týyndaýda. Sondyqtan, elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyratyn mamandar daıarlaý josparyn ázirleý barysynda tıisti tolyqtyrýlar engizý qajet dep esepteımin. ZAŃ JOBASY TANYSTYRYLDY Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Ámzebek Jolshybekovtiń jetek­shiliginde otyrys ótkizildi, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Onda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Janat Jarasov “Shanhaı yntymaqtas­tyq uıymyna múshe memleket­terdiń terrorızmge qarsy birles­ken oqý-jattyǵýlaryn uıymdas­tyrý jáne ótkizý tártibi týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týra­ly” zańnyń jobasyn tanys­tyrdy. Kelisimge 2008 jyly Dýshanbe qalasynda ótken sammıtte qol qoıylǵan. Atalǵan halyqaralyq shart oqý-jattyǵýlar ótkizý úshin quqyqtyq negiz bolyp tabylady. Qabyldaýshy jaqtyń kedendik jáne vızalyq resimdeýge, oqý-jattyǵýǵa qatysýshylardyń qoz­ǵa­lysy men olarǵa tıisti jaǵdaı jasaýǵa baılanysty mindetteri kórsetilgen. Osy sharalardy ótki­zý tájirıbesi 2006 jyldan bar. Sol kezde О́zbekstan, sonymen qa­tar, Qazaqstan men Qytaı aýmaq­tarynda ótken. Sodan keıin oqý-jattyǵý ár jyldyq kezeńge kóship, 2007 jyldan bastap Qyr­ǵyzstan, Reseı jáne Tájikstanda ótkizildi. Bul qujatty búginge deıin Reseı men Qyrǵyzstan ratıfıka­sııalaǵan. Zań jobasyn komıtet músheleri biraýyzdan qoldady. Sonymen birge, osy otyrysta Ekonomıka jáne bıýdjettik jos­parlaý mınıstrliginiń jaýapty hatshysy D.Shájenova “Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıýdjet zańnamasyn jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­ty­rýlar engizý týraly” zań joba­symen tanystyryp, “Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Armenııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy Investı­sııalardy kótermeleý jáne ózara qorǵaý týraly kelisimdi ratıfı­kasııalaý týraly” mańyzdy halyqaralyq zań jobasy da qaraldy. EŃ QYMBATY – ADAM О́MIRI Májilistiń Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń músheleri “О́rt qaýipsizdigi týraly” Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna Qazaqstan Respýblıkasynda órt qaýipsizdigi salasyndaǵy qaterlerdi táýelsiz baǵalaý júıesin qurý boıynsha ózgeris pen tolyqtyrýlar engizý týraly” Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasyn talqylady. Zań jobasy boıynsha baıanda­ma jasaǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Vladımır Bojkonyń málimdeýinshe, zań jobasyn qa­byl­daýdyń maqsaty halyqty, zańdy tulǵalar men jeke kásip­ker­lerdiń múlkin olardyń qaýip­sizdiginiń jaı-kúıin baǵalaý salasyna memlekettik baqylaý or­gandarymen qatar, táýelsiz sarap­shy uıymdardy qosý arqy­ly qorǵaý deńgeıin arttyrý, son­daı-aq memlekettik órtke qarsy baqylaý organdary júzege asyra­tyn tekserýler sanyn qysqartý esebinen qorǵaý obektilerine ákimshilik júktemeni azaıtý bo­lyp tabylady. Ári olarǵa múm­kin­dikter jasap, ári shtattyq ıns­trýktorlardy kóbeıtpeı bıýdjet shyǵynyn da azaıtady. “Jalpy, bizdiń qoǵamǵa eń qymbatymyz – adam ómiri ekeni týraly túsinikti qalyptastyrýy­myz kerek!”, – deıdi mınıstr. Al, depýtat Aıtkúl Samaqova bolsa, “Buqaralyq aqparat quraldary arqyly tilsiz jaýdyń janymyzda júrgenin nasıhat­taıyq, Úkimet qarjy bólsin”, – dedi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi oqý jylynyń basynda tuńǵysh ret tilsiz jaýǵa qarsy ınterak­tıvtik sabaq júrgizgen, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi bolsa, aı saıyn jýrnal shyǵaryp nasıha­tyn kúsheıtip jatyr. Komıtet músheleri talqylaı kele, zań jobasyn birinshi oqy­lym­da maquldaýǵa bolady dep eseptedi. Sáýle DOSJANOVA, jýrnalıst. Aıtaıyn degenim... BALABAQShA ÚShIN QAITA JABDYQTALSA IGI Zeınolla ALShYMBAEV, Májilis depýtaty. Meniń atyma Beıneý aýdandyq jáne Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń 14 depýtaty qol qoıǵan hat kelip tústi. Onda Beıneýdegi Shekara baqylaý otrıady, ıaǵnı №2095 áskerı bólimi ýaqytsha ornalasqan eki qabatty ǵımaratty balabaqsha etip qaıta jabdyqtaý týraly másele kóteril­gen. Jergilikti depýtattar shekarashylardy jaqynda №2087 áskerı bólimi bosatqan ǵımaratqa kóshirý týraly usynys berip otyr. Beıneý aýylyndaǵy shekarashylar ornalasqan eki qabatty jataqhana ǵımaratyn balabaqsha etip qaıta jasaqtaý týraly Beıneý aýdanynyń ákimdigi sheshim de qabyldaǵan. Jalpy, shekarashylardy Beıneý aýylynan shekaraǵa jaqyn Tájen beketine kóshirý týraly másele Úkimet deńgeıinde kópten kóterilip keledi, bul máselemen Úkimettiń tıisti qurylymdary aınalysýda ekeninen habardarmyz. Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev balabaqshalar úshin múmkinshilikter qaras­tyrýdy tapsyrǵany belgili. Sondyqtan máslıhat depýtattarynyń atalǵan ǵımaratty balabaqshaǵa laıyqtap qaıta jaraqtaý týraly usynysynyń sheshilý múmkindikteri qarastyrylsa, nur ústine nur bolmaq. JASTAR MEN JASО́SPIRIMDER arasyndaǵy qylmys etek alyp bara jatqandaı Saǵynbek TURSYNOV, Májilis depýtaty. “Jastar men jasóspirimderdiń tárbıesi men moraldyq-psıholo­gııalyq jaǵdaıy týraly az aıtylyp júrgen joq. Soǵan qaramastan, jastar arasyndaǵy buzaqylyq pen qylmystyń kóbeıip otyrǵany alańdaýshylyq týǵyzady. Mektep oqýshylary men stýdentterdiń túrli qylmysqa baryp jatqan oqıǵalary týraly jıi estımiz. Jastar arasyndaǵy nashaqorlyq pen spırttik ishimdikterge áýestik te artyp otyrǵan syńaıly. Al bul jaǵdaı týraly ár vedomstvonyń aqparaty ár túrli, tipti kereǵar deýge bolady. Máselen, Ishki ister mınıs­trliginiń “Qazaqstan Respýblı­kasynda kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyq­tardyń, qadaǵalaýsyzdyqtyń jáne panasyz qalýdyń aldyn alý jónindegi 2008-2009 jyldarǵa arnalǵan josparyn iske asyrý boıynsha bergen aqparatynda” sońǵy úsh jyl ishinde jastar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmys 4-5 paıyzǵa kemip keledi delingen. Oǵan qosa, jalpy respýblıkalyq jaǵdaıǵa taldaý jasalyp, keıbir oblystarda, atap aıtqanda, Mańǵystaý oblysynda osyndaı qylmystar – 44,1 paıyzǵa, Al­maty oblysynda – 10,9, Jambyl oblysynda – 23,2 jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynda 8,9 paıyzǵa artqany aıtylady. Al Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq prokýratýrasy mynandaı málimet taratty: “Resmı derekter boıynsha Ońtústik Qazaqstan ob­oblysynda byltyr kámeletke tolma­ǵan jasóspirimder qolymen jasal­ǵan qylmys kúrt ósken. Onyń ishinde esirtkige baılanysty qylmys 40 paıyzǵa, kisi tonaý 54 paıyzǵa, kólik urlaý 87,5 paıyzǵa artqan. Osy ýaqyt ishinde 261 kámeletke tolmaǵan qyz jasandy túsik jasatyp, 53 jasóspirim óz-ózine qol jumsaǵan” Bul – esepke alynǵan resmı derekter. Al shyn mánindegi jaǵdaı budan áldeqaıda kúrdeli dep paıymdaýǵa bolady. Osyǵan qarap otyryp, 8,9 paıyzǵa artqan Ońtústik Qazaq­stan­nyń jaǵdaıy osyndaı bolsa, 44,1 paıyzǵa artqan Mańǵystaý oblysyndaǵy jaǵdaıy elestetýdiń ózi qorqynyshty. Búgingi basylym betteri men ınternet saıttaryn qarap otyr­sańyz, mektep oqýshylarynyń ózi, onyń ishinde qyz balalar qarý alyp júretin bolǵan. Pyshaqtap ketý, atyp ketý degenge qulaǵymyz úırene bastady. Osyǵan baılanysty mynandaı suraqtar týyndaıdy: Birinshiden, qyrýar qarjy bólinip, mektepter­degi arnaıy jasaqtalǵan ınspek­torlar, ýchaskelik tártip saqshy­lary qaıda qarap otyr, olardyń jumysynyń nátıjesin kim baqy­laıdy jáne joǵaryda atalǵan qyl­mystar men tártip buzýshylyqtarǵa olardyń jaýapkershiligin artty­rýdyń qandaı tetikteri jasalǵan? Ekinshiden, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, onyń jastar saıasaty jáne tárbıe isi jónindegi depar­tamenti nemen aınalysady, osy ýaqytqa deıin jastar tárbıesin jaq­sartý jóninde ne isteldi? Úshinshiden, jalpy alǵanda, elimiz boıynsha kámeletke tolmaǵan jas­tar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmys jaǵdaıy qandaı jáne onyń aldyn alý úshin ne istelip jatyr? Tórtinshiden, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Ishki ister mınıstrligi jáne basqa organdar arasynda vedomstvoaralayq qandaı sharalar nemese josparlar júzege asyrylýda jáne nátıjesi qandaı? Jáne eń sońǵysy, bul jerde eń aldymen ata-analardyń jaýap­kershiligin arttyrý qajet. Saýaly men jaýaby ShETELDE TYIYM SALYNǴAN shóptik qospalarǵa bizdiń elimizde de tosqaýyl qoıylýy tıis Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtat Berik Bekjanov Respýblıka Premer-Mınıstri Kárim Másimovke saýal joldady, dep habarlady osy palatanyń baspasóz qyzmeti. Onda: “2009 jyldyń 28 qazanynda arnaıy “shóptik mıkster” erkin saýda aınalymynda júr­gen­digi týraly depýtattyq saýalmen Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Bas prokýratýrasyna jáne Qazaqstan Res­pýblıkasynyń densaýlyq saqtaý mınıstrligine júgingen bolatynmyn. Tıisinshe kelgen jaýapqa sáıkes, bizdiń elimizde bul zattar esirtki zattaryna jatqyzylmaǵany jáne tyıym salynbaǵany týraly aqparat alyndy. Al kórshimiz Reseı búginde “shóptik mıksterdi” áser etý kúshi basqa esirtki zattarynan kem emes, halyq sa­na­syn ýlaıtyn úlken qaýip dep dabyl qaǵyp otyr. О́ıtkeni, kórshi eldiń 20-ǵa jýyq óńirinde bul qospany satý men paıdalaný shekti jaǵdaıǵa jetip, ásirese, jas­tardyń buǵan áýes bolyp, mastanýy keńinen tarap ketken. Reseı ótken jyldyń sáýir aıynan beri bul “shóptik mıksterdiń” erkin saýda aınalymyna qatań qadaǵalaý ornatyp, esirtki zattar qataryna jatqyzý týraly máseleni qarastyryp jatyr, bul týraly Reseı úkimeti arnaıy zań jobasyn daıyndaǵan. Qoraptaǵy qazaq tilindegi jazbalarǵa sensek, shóp mıksteri adam tánin emes, janyn “emdeıdi”. Bir qaraǵanda, qarapaıym shóptik dáriler ispettes kórinetin qospalar áseri marıhýa­nadan da uzaq jáne qatty áser beretinin búginde osy kórshi elimizdiń mamandary dáleldep otyr. Bul “shóptik qospalardyń” keri áserin túsingen Ulybrı­ta­nııa, Fransııa, Germanııa, Avstrııa, Shveısarııa, Ja­ponııa, AQSh jáne taǵy sol sııaqty álemniń damyǵan elderi bul zatty paıdalanýǵa múldem tyıym salǵan. Onyń ózindik sebebi de bar. Sebebi, bul táýeldilikti alyp keletin, paıdalanǵan kezde adamdy esinen aıyra­tyn, óz áreketine jaýap bere almaıtyn halge jetki­zetin, jalpy aıtqanda, esirtki zatyn paıdala­nýdyń saldary alyp keletin nátıjege jetkizetin qospa zattar. Olaı bolsa biz nege ony erkin saýdalaýǵa jol berip otyrmyz? Atalǵan “shóptik qospanyń” ǵylymı sarapta­masyn júrgizip, onyń quramyndaǵy adamǵa keri áser etýshi zattardy áser etý dárejesine saı esirtki zattar qataryna jatqyzý týraly resmı qorytyndy berý kerk. Osyǵan sáıkes, atalǵan shóptik “mıksterdi” esirtki jáne psıhotroptyq zat tektester nemese quramynda esirtki zattary bar ósimdikter qataryna engizý maqsa­tynda “Esirtki, psıhotroptyq zattar, prekýrsorlar jáne olardyń zańsyz aınalymy men teris paıda­lanylýyna qarsy is-qımyl sharalary týraly” Zańmen bekitilgen arnaıy tizimge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet dep esepteımin”, delinedi.