Attaı jelip ótip bara jatqan 2017 jylymyz osydan ǵasyr buryn ǵalamǵa azat respýblıka retinde qanat qaqqan «Alashordanyń» bary men joǵy, ońy men soly aıryqsha eske alynǵan jyl retinde tarıh betine qalatyny beseneden belgili. Oǵan táýelsizdigin alyp, álemge atyn «Qazaqstan» dep tańbalaı bastaǵanyna 26 jyl bolǵan el jurtshylyǵynyń aqıqatshyl arman-muraty jebeýshi bolsa, Elbasymyzdyń dál bıyl jarııalaǵan, tarıhı sıpat alatyn «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy jetekshi boldy. Úsh tuǵyrdyń biri sanalatyn Ahmet Baıtursynulynyń atymen atalatyn Til bilimi ınstıtýty ótkizgen jıynǵa Alash qaıratkerleriniń ǵasyr boıy qýǵyn-súrgin kórip, búgingi táýelsiz tańǵa mańdaıy jarqyrap aman-esen jetken urpaqtary shaqyryldy. Atap aıtqanda, alqaly basqosýǵa A.Baıtursynulynyń jıen nemeresi – Aıman Baısalova, M.Dýlatovtyń jıen nemereleri – Janna, Erlan Satybaldıevter, Otynshy Áljanovtyń shóberesi – Gúlfarıda Tólemisova, Asylbek Seıitovtyń qyzy – Klara Seıitova, Qaıym Muhamedhanovtyń qyzy – Dına Muhamedhanova, Q.Kemeńgerulynyń nemeresi – Gúlnar Kemeńgerova keldi.
Konferensııany atalǵan ınstıtýttyń dırektory, UǴA korrespondent múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erden Qajybek basqaryp, qahary qatty zamanda dáýren súrgen Alash ardaqtylarynyń telegeı eńbekterin tilge tıek etti. Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, UǴA akademıgi Murat Jurynov basqosýdyń mańyzyna toqtalyp, qundy pikirleri men quttyqtaýyn jetkizdi. Konferensııaǵa Astanadan arnaıy kelgen alashtanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyn Jurtbaıdyń «Ádebıet tanytqyshtan» – ádebı tájirıbege» degen baıandamasyn jasaǵanda zalda otyrǵan Túrksib aýdany №59 mektep-gımnazııanyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy №12 mektep-gımnazııanyń oqýshylary siltideı tynyp, synypta sabaq tyńdap otyrǵandaı kúı keshti. «Kúnniń eń qysqarǵan shaǵynda eń uzaq baıandama jasaýyma týra keldi. Sebebi osynda óte kóp jas órken otyr eken», – dep sózin bastaǵan ǵalymǵa eldiń yqylasy bólek boldy.
UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldi «A.Baıtursynulynyń keńes úkimetine qatynasy týraly (1919-1921)» atty ǵylymı baıandamasynda tyńdaýshylardy qazaq dalasynyń ǵasyr burynǵy ótken-ketkenine oraltty. Túrkııadan kelgen Alı Akbar, Kabadaıy Osman; Almatydaǵy Iran mádenı ókildiginiń dırektory Djalalı Kıasarı Seıed Djabad syndy ǵalymdardyń Alash týraly baıandamalaryn zııaly qaýym men órender erekshe yqylaspen tyńdady.
Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Faýzııa Orazbaeva «Alash arystarynyń amanaty – til» atty baıandamasynda el múddesi úshin ot keshken ǵalymdardyń qazaqtyń búgini men erteńine jazyp qaldyrǵan ǵylymı eńbekterin, asyl muratyn, til týraly tujyrymdaryn jikteı, jipseleı túsindirip berdi. Kórnekti jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Beıbit Qoıshybaev «Alashorda tarıhy rýhanı jańǵyrý dańǵylyna bastaıdy» degen taqyrypta baıandama jasap, Alashordashylardyń ıdeıasy men búgingi tańdaǵy Elbasynyń ustanymdaryndaǵy sabaqtastyq, jasampazdyq týraly sóz tolǵady. Sondaı-aq Alash arystarynyń joǵyn túgendep, kóptegen kitaptar qurastyrǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Ánes «Alash qaıratkerleri jáne qazaqtyń jaratylystaný ǵylymy» atty baıandama, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, QazUÝ professory Anar Salqynbaı «Ahmet Baıtursynuly jáne qazaq jazýy» degen taqyrypta baıandama jasady. A.Salqynbaı latyn álipbıine kóshý máselesi qaıta kóterilip, emle zańdylyqtaryna qatysty aıtys-tartys qyzǵan shaqta Ahmet Baıtursynuly ustanymdaryn negizge alýymyz kerektigin aıtty. Densaýlyǵyna baılanysty konferensııaǵa qatysa almaǵanmen, baıandamasyn beınejazba arqyly jetkizgen UǴA akademıgi Rábıǵa Syzdyqova Alash bozdaqtaryn, Ahmet Baıtursynulyn aqtap alý qansha aýyr bolǵanyn, bul jolda ózi talaı iske muryndyq bolǵanyn aıtyp berdi.
Konferensııanyń sońynda alqaly toptyń aldynda «Ahmet Baıtursynulynyń tiltanymdyq murasy» atty kitap pen Teljan Shonanulynyń bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń tusaýkeseri ótip, kóńil tolqytar tolǵaýǵa, ásem án men kúmbirli kúıge de kezek berildi. Jıynnyń shymyldyǵy atalǵan ınstıtýttyń Grammatıka bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri Ádilet Ahmetulynyń Ahmet Baıtursynulyna arnaǵan óleńimen jabyldy. Oqyrman nazaryna osy arnaý jyrdy usynamyz.
Alash armany
(Ahmet Baıtursynulynyń rýhyna)
1. Rýh
Jylannyń júrisindeı jyljyp eppen
Sodan beri samarqaý júz jyl ótken.
Jalǵan dúnıe uıalyp, jabyrqaıdy
Aqıqattyń aldynda dir-dir etken.
Shyndyǵyn sol ǵasyrdyń uqqanda ár kún,
Jurtymnyń júreginen jutty ańǵardym.
Essiz tarıh jazyqsyz basyn alǵan
Aýzynan «Alash!» sózi shyqqandardyń...
О́rt ketkendeı ógeısip jasyl qyrat,
Kómildi egeı arman, asyl murat.
Qany qaısar qara jer solqyldaıdy
Erlerin baýyryna basyp jylap.
Asharshylyq.
Qyryldy, el jasqandy,
Qaıǵy basty keshegi sher basqandy.
Alty túmen batyrdyń qolǵa túsken
Tórt túmeni mezgilsiz jer jastandy.
Qaıǵy túsip sońynan, qýalap muń,
Túbi saıa bolmady qý aǵashtyń.
Adamzat tarıhynyń aýyr kúni
О́tip jatty basynan bul alashtyń.
2. Ahmet
О́r rýhyn jaýlaýǵa qurtty malyn,
Salyq kelip sandaltty jurtty qalyń.
«Baıtursynov atylsyn!» degen hatqa
Surlanyp, qolyn qoıdy murtty zalym.
Oq shyqty ash myltyqtyń uńǵysynan,
Adamzat aıyryldy tuńǵyshynan.
Qasqaıyp oqqa qarap turdy Ahmet.
Túńilip ol kórmegen týmysynan.
Sheıit bozdaq!
Erip ushty kelte nurmen
О́ksıdi qap-qara aspan sher tógilgen.
О́limdi ókinishssiz qabyldady
Atylaryn qaıran er erte bilgen...
3. Tapsyrma
«Qazaqstan, biz kettik, sen qalasyń!
Meni ómirge ákelgen sen de, anashym!
Er óldi, elim qaldy, jeńdi Alashym,
Jalǵandyqty kúni erteń sen jabasyń!
Topyraǵynan ańqysyn qazaqy uǵym,
Álemdi tamsandyrsyn azat úniń.
Men Jánnatqa alańsyz kirem, jurtym,
Estilse tas bulaqtaı taza tiliń!
Aman bol, beý Almatym, izgi astanam,
Syıladyń qartaımaıtyn myń jas maǵan.
Keshikpeı erkindiktiń tańy atady,
Kúresti ul jalǵaıdy biz bastaǵan.
Esen bol egeı dalam, Qostanaıym,
Joǵymdy sen túgende, joqshy aǵaıyn.
Men nesine ajaldan jasqanaıyn?!
Men dalama jerlensem, baq sanaıyn!
Aq bas taýlar, aman bol, o, seri shyń!
Sen babamnyń teńdessiz mekenisiń.
Etegińde el-jurtym týyn tigip,
Qaıta jaza bastaıdy keshegisin.
Men jyǵyldym qazaǵym, bel astym da,
Bólenersiń beıbit el sen aq nurǵa.
Umytpa, biz jatqanmen kór astynda,
Aqıqat qalmaıtynyn jer astynda!..
***
О́mirden ketti osylaı tasqyn daryn,
Búgin biz tarta mindik attyń jalyn.
Jaý almaıdy shaldyqpaı oryndasaq,
Shyn ǵalymnyń shyryldap tapsyrǵanyn.
