Álimǵazy DÁÝLETHAN. Zardyhan tarıhtyń tolaǵaıy edi

Orys áıel, ataqty Oraz Jan­do­sov­tyń kelini, bólim meń­gerýshisi Klav­dııa Antonovna Pı­shýlına eken. Al aqsary adam sol ýaqytqa de­ıin-aq ataǵy alys­qa ketken, qo­ǵam qaıratkeri – mońǵolııalyq qan­dasy­myz Zardyhan Qınaıatuly eken.

Ýaqyt shirkinde toqtaý-to­las degen bolǵan ba, arada ap­talar, aılar zyrlap ótip jatty. Bizdi kún ótken saıyn jaqyndas­tyryp, etene baýyrlastyryp jibergen tylsymattyń jumba­ǵyn dál basyp sheshe almasam­ da, shamalap aıtar bolsam, taǵ­dyr­lastyq, maqsat-múd­­de­ge temirqazyq bolǵan ómir­lik us­ta­nymdarymyz ben arman­da­rymyzdyń ortaqtyǵy,uqsas­tyǵy deýge bolar.

Zákeń Mońǵol elinen arqalap kelgen tarıhı derekter men ózi tikeleı basynan ótkizgen ǵumyr­baıandyq estelikter negizinde ja­zyl­ǵan kitaptaryn birinen soń birin bas­padan shyǵaryp, óziniń kim ekenin, qolynan ne keletinin, táýelsiz Qazaq eline adal qyzmet etýdiń qandaı bolatynyn áıgileı bastady.

Qazaq jerine aıaq basqan 22 jylda asa qundy 11 monografııa men 200-den asa ǵylymı maqala ja­­zyp, baspasózde jarııalaǵan Zákeń, ondaǵan kandıdattyq, dok­tor­­­lyq jumystarǵa jetekshi hám op­ponenttiginiń syrtynda, 6-7 ki­­tap­­qa jáne ujymdyq zertteý eń­bek­­­terine qosymsha avtor bolǵan eken.

Mońǵolııadaǵy demokra­tııa­lyq ózgerister men jań­ǵyrýlarǵa tikeleı yqpal etip, álemdik saıa­sat­kerler nazaryna iliktirgen alǵash­qy eńbegi «Sosıalızm be, álde órkenıettiń adasýy ma?»­ dep atalǵan eken. О́tken HH ǵa­syrdyń 90-jyldarynyń basyn­da totalıtarlyq rejım sire­sip turǵan zamanda «sosıalızm» dep atalǵan dúleıge bulaı soqtyǵýdyń aqyry ne bolaryn Zákeń oılamady deısiń be? Bul arada, Zardyhan sııaqty kóregen oıshyl azamatymyzdyń álemdik sózge aralasyp «О́rkenıettiń adasýy» týraly oı-tolǵaýlary amerıkalyq saıasatshylardan da burynyraq nemese qatar bas­talǵanyna otandastarynyń nazaryn aýdarǵymyz keldi. 

Zardyhan Qınaıatulynyń 76­ jyl­dyq ǵumyrnamasy úsh úl­ken kezeń boıynsha saralanýy ke­rek dep túıdim. Oǵan sebep bol­ǵan 2010 jyly jaryq kórgen «Kósh­pendilik ǵumyr» atty ózi «Esse» dep aıqyndaǵan tamasha eńbegi edi.

Bul kitap Zákeńdi belgili qo­ǵam qaıratkeri, bilgir tarıhshy retinde biletin adamdarǵa ja­zýshy, aqyn, tamasha etnograf Zar­dyhan tulǵasyn somdap bergendeı boldy.

Zákeń ǵumyrynyń birinshi ke­zeńi balalyq shaǵy ótken týǵan jer, erjetkizgen orta, kóz kór­gender týraly perzenttik tebi­renisterge toly estelikteri, tu­­nyp turǵan tóltýma etnogra­fııa­lyq materıaldary arqyly be­der­lengen. Oqyrman sol ar­qy­ly HH ǵasyrda qıyr qo­nyp, shet jaılaǵan Mońǵolııa qazaq­­tarynyń basynan ótken «Jylaǵan jyldar» shejiresimen tanysý­ǵa múmkindik alady. Ana­dan 7 jasyn­da, ákeden 16 jasynda aıyry­lyp «Qınaıattyń jal­ǵyzy» atan­ǵan Zar­dyhan qa­z­aq­tyń qasıetti týysqan­dyq, qaýymdyq qoǵamynyń qamqor­lyǵy arqasynda eldiń aıaly ala­qanynda erjetipti.

Zákeńniń ekinshi ǵumyrlyq kezeńi edáýir uzaq ta, maǵynaly oqı­ǵalarǵa toly bolǵanyn kóre­miz. Orta mektepti mońǵol mek­te­binde úzdik baǵamen aıaqtap, Ulan­Batyrǵa bilim qýyp barǵan 1961 jyldan bylaı qaraıǵy biryńǵaı qoǵamdyq ǵylymdar aıasyndaǵy izdenister soqpaǵy ony Máskeýge aparyp KOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasyn aıaqtap, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesine qol jetkizgen bolatyn.

Bilim-biligi de, abyroı-ata­ǵy da aspandap turǵan ótken ǵa­syr­dyń 70-80-shi jyldarynda­ Zákeń Mońǵol ókimetiniń qol­dap-qolpashtaýy arqasynda halyq­aralyq deńgeıdegi qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterilip, álemniń 27 eline Mońǵol delegasııasyn bastap baryp qaıtqan eken. Ǵylym salasynan múlde ózgeshe mansap qýǵandaı bolǵan ol jyldardy Zákeń tekke ótkiz­bepti. О́mirlik tájirıbe, ornyq­ty bilim, ulttyq oı-sananyń jelep-jebeýimen bolar, álemniń jartysyna bıligin júrgizgen tákappar Shyńǵys han áýleti at tóbelindeı az qazaqtyń jetim per­zentin áspettep, senim artyp ókimettiń ekinshi adamy dáre­jesine kóteripti.

Zardyhan Qınaıatulyn qoǵam qaıratkeri, Mońǵolııanyń refor­ma­lyq qozǵalysynyń bas ıdeo­logy retinde tanytqan 1990 jyl­dar Zákeń ǵumyrnamasynyń ekin­shi kezeńi jarqyn samǵaý kezeńi retinde baǵalanýǵa laıyq.

Qınaıattyń jalǵyzyn jalpaq álemge tanytqan «Sosıalızm be, álde órkenıettiń adasýy ma?» at­ty manıfes mánzeldes eńbegi sol eseıý, kemeldený kezeńiniń jar­qyn eskertkishi dese bolar. «Kósh­pendilik ǵumyrda» jeke taqyryp retinde baıandalǵan «Eger qoǵam tapsyrys berse ony­­ ózgertýge 15 adamnyń aqyl-oıy jetedi eken» deı kelip, 15 adam­nyń aqyl-oıynyń ózi qoǵamdy qozǵalysqa engizetinin, eger qoǵam qozǵalysqa ense, aqyl-oıdyń aldynda apparat mashı­nasynyń ózi qaýqarsyz bolyp qalatyn tájirıbeni adamdardyń esine sala ketýdi» eskertedi. 

* * * 
Zardyhan Qınaıatuly tarıhshy retinde qazaq tarıhy ǵylymyna qandaı jańalyqtar ákeldi desek ol jańalyqtardy bizdiń tarıh­shylar qalaı baǵalap, qalaı qabyldady degen óz suraǵymyz­ǵa ózimizshe jaýap izdep kórelik.

1.Qazaq oqyrmandaryna múl­­de beıtanys bolyp kelgen­ Moń­ǵolııadaǵy shashyrandy qazaq­tardyń «Jylaǵan jyldar she­jiresin» jazyp berý arqyly ta­rıhı-bilim, taǵylymdyq sabaq dárisin oqyǵandaı boldy. Odan keıin «Mońǵolııadaǵy qazaqtar» 1, «Mońǵolııadaǵy qazaqtar» 2, «Qobdalyq qazaqtar» 3, degen al­qaly kitaptary arqyly jan-jaqtyly maǵlumat aldyq.

2.Kúni keshege deıin birese moń­ǵol-tuńǵys tekti, birese túrik tek­ti delinip kelgen dúdámal, ǵy­lymı negizi shamaly zertteýlerge ózek bolǵan naıman-kereı taıpalary jónindegi jańsaqtyqtarǵa aıqyn anyqtama bergen «Mońǵol ústirtin meken etken sońǵy túrki taıpalary IH-HII ǵasyr» atty kitabyn 2001 jyly jarııalady. Qazaq tarıhy úshin bul eńbektiń orny erekshe bolsa da, kúni búginge deıin ol zertteýshiler na­zarynan shet qalyp tur. 
Bul taqyrypty ondaǵan jyl tereń­deı zerttep, túkpirleı qa­ras­tyrǵan Zákeń qaterli naý­qas­qa shaldyqqanyna qaramaı qaı­tys bolarynan buryn «Naı­man handyǵy: tarıhy jáne má­de­nıeti» (HII-HIH ǵǵ) degen tama­sha eńbegin amanat etip qal­dyrǵan bolatyn. Osynaý ja­ýap­ty amanatty balasy Jar­muhamet pen professor Nábı­jan Muhamethan redaksııa­lap, jomart jandy kásipker Sabyr­jan Muhamethannyń qarjylan­dyrýymen «Mereı» baspasynan taıaýda ǵana basyp shyǵardy.

Kásibı tarıhshylyq pen jol­bıke-áýesqoı tarıhshylyq­tyń aspan men jerdeı alshaq bolatynyn marqum Zákeń osy eńbegi arqyly taǵy bir ret taǵylymdap, ónegelep bergendeı boldy.

3.Qazaq tarıhyn, Qazaq mem­leket­tiligi tarıhyn qaı dáýir­den, qalaı bastaý kerek degen má­se­le kúni keshege deıin daýly, kúmándi, tipti teris baǵytta qa­ras­tyrylyp kelgeni belgili. О́t­ken 25 jyl boıy bul másele teris aınalyp 1991 jyldan bu­ryn qazaqta derbes memleket te, anyq memlekettik shekara da bolmaǵan deıtin sandyraqqa jol ashqandaı boldy. Biraq jalǵan ja­laly daýǵa núkte qoıylyp, alǵ­ash ret Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyq mereıtoıy memlekettik deń­geıde, ǵylymı tarıh dálel sıpat amal­darmen saltanatty túrde atap ótildi. 

Zardyhan Qınaıatuly basta­ǵan biraz tarıhshylardyń zert­teý­leri qazaq halqynyń at-ataýy­men alǵash ret tarıh sahnasyna shyqqan 550 jyldyq uly oqıǵaǵa baılanysty bolǵany, al qazaq memleketi tarıhy Joshy han shańyraǵyn kótergen Aq Ordadan bastalady degen konsepsııaǵa ne­gizdelip 2004 jyly «Qazaq mem­leketi jáne Joshy han» degen monografııasyn jarııalady. Araǵa 10 jyl salyp 2014 jyly «El tanym» baspasynan jańa taraýlarmen, qosymshalarmen tolyqtyrylǵan nusqasy jaryq kórdi.

Qazaq tarıhynda alǵash ret «Mońǵol ulystary bıligi dáýiri» degen atalym paıda boldy. Bul dáýir 240 jylǵa taıaý ýaqytty (1224-1465/66  qamtıdy.
«Joshy otyrǵan Aq Ordanyń shańyraǵy Ertiste kóterilip, ke­ıinirek Syǵanaqqa kóshirildi. Aq Ordany áýeli Joshy han, onan keıin Joshynyń tuńǵysh uly Orda Ejennen taraǵan handar bıledi. Qazaq memleketiniń úlgisi (proobraz), jer aýmaǵy, etnıkalyq qaýy­my, áskerı-saıası qurylymy, bılik dınastııasy Aq Ordanyń aıasynda qalyptasty»,  dep jazady tarıhshy.

360 bettik tamasha monografııa baı derektemelik negizderge súıene otyryp, naqtyly ǵylymı dáleldermen jazylǵandyqtan Qazaq memleketi tarıhy Aq Orda­dan bastalady degen tu­jy­rymǵa toqtaý kerektigine sha­qy­rady.

715 bettik «Shyńǵys han já­ne Qazaq memleketi» atty áı­dik­ zertteý eńbeginde mońǵol, tuń­ǵys, orys, arab, parsy, uıǵyr, qy­taı jazba derekterinen 2080 sil­teme jasaǵan Zardyhan tarıh­shynyń jankeshti eńbegi men zeıin-zerdesiniń, azamattyq ja­ýap­kershiliginiń aldynda bet­pe-bet turǵanymyzdy bir sát oı­la­saq pendeshilikten arylýǵa bolar ma edi dep qııaldaımyz.

* * *
 Allaǵa shúkir, táýelsizdiktiń arqasynda qazaq esin jıyp, táýbesine kele bastady. Osy tusta tarıhshy, qoǵam qaıratkeri Zardy­han Qınaıatulynyń uly Abaı rýhymen qalaı qaýyshyp, qalaı tolǵaǵanyna toqtala ket­kim keldi.

«Abaı jáne qazaqy minez-qu­lyq» atty shaǵyn eń­beginde kótergen tereń oılarynan bastaıyn. «Abaı ómirdi aq pen qara, adal men haram, ótirik pen shyndyq, mahabbat pen arsyzdyq, sulýlyq pen súıkimsizdik, ǵa­qyl men qýat hám osynaý eki jaq­tylyqtyń ara-qatynasynan izdedi.

...Ol qazaqtyń mentalıtettik minez-qulqyn turmys-tirshi­liginiń syryn, ómiriniń keleńdi-keleńsiz jaqtaryn búı­rek-sıraǵyna deıin aqtaryp ashyp saldy. Onysy qarańǵy hal­qy arlansa arlansyn, namysy qozsa qozsyn, izdensin, bir serpilip kózin ashsyn, oı-órisin keńeıtsin, kókiregin oıatsyn degendikten edi» (Kóshpendilik ǵumyr». 103-b).

Búgingi qazaq qoǵamyna taldaý jasaǵan professor Zardyhan «...qazaqtyń burynǵy basqaǵa bas­ urýshylyq, ulttyq nıgılızm psıhologııasy jáne ulttyq derbestikke, azattyqqa umtylǵan jańa patrıotızm, ulttyq sezim arasyndaǵy qarama-qaıshylyq» boı kórsetkenine nazar aýdarady. Sóıtip, «...el bolamyz, ult bolamyz dep talpynǵan búgingi qazaqtyń serpilis kúshi nede» degen suraqqa qaısy bireýler ulttyq ıdeologııa qajet deıdi. Menińshe qoldan jańa ıdeologııa jasaý múmkin emes. Qazaqta ıdeo­logııa bireý, ol – ultynyń azat­tyǵy. Bul ıdeologııa áli de tiri, qazaqtyń basyna túsken qaı­ǵy-qasiretiniń júgi aýyrlaǵan saıyn táýelsizdik (azattyq) ıdeo­logııasynyń salmaǵy arta túse­di», dep jaýap beredi.

Tarıhshy, ádebıetshi, aqyn, qo­ǵam qaıratkeri Zardyhan Qı­naıa­t­uly qaı salada, qandaı ta­qyrypta qalam tartsa da, odan taǵylymdyq, tárbıelik hám kórkem estetıkalyq mán-maǵyna taýyp, ult múddesine, memleket múddesine qyzmet ettirý­ge basa mán bergendigine kózim jetip, kóńilim sendi. Endeshe, ǵula­ma ǵalym Zardyhan rýhy da óziniń qazaǵymen birge jasaı bermek.

Álimǵazy DÁÝLETHAN,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

ALMATY