Eline qadiri artqan azamat Zeınolla Alshymbaev haqynda

Ol Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń ekonomıkany josparlaý fakýltetin 1970 jyly támam­dap, «О́zenmunaıgaz» basqarmasy júıesinde sehtyń ınjener-ekonomısi, basqarmanyń ekonomıkany josparlaý bóliminde ınjener-ekonomıst bolyp jumysyn bas­tap, qurylys obektilerin jobalaý-smetalyq bıýrosyn basqarady. Osy tusta eńbekten qol úzbeı júrip, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn ın­jener-munaıshy mamandyǵy boıynsha bi­tirip, Mańǵystaý ekonomıkasynyń kúretamyry bolyp tabylatyn munaı salasynyń da mamandyǵyn ıgerip aldy. Qala basshylary jas jigittiń óz isine óte jaýapty, tyndyrymdy ekenin, ási­rese qoǵamdyq jumystarǵa belsene ara­lasyp, ózi qatarlas jas­tardy jas­tyq jalynymen úıirip áketetinin baı­qap, ony qalalyq jastar uıymyna qyz­metke shaqyrady. Osylaı, Zeınolla Al­shymbaevtyń qoǵamdyq-saıası jumysy bastalyp ketedi. 

Ol alǵashynda Jańaózen qalalyq komsomol komıtetiniń ekinshi, sońynan bi­rinshi hatshysy bolyp saılandy. Jigerli jastyń alysqa shabar júırik ekeni osy tusta-aq baıqalyp qalyp edi. Kóp uzamaı-aq Zeınolla Mańǵystaý oblystyq komsomol komıtetiniń ekin­shi hatshysy bolyp saılandy. Onda Zeı­nol­lanyń jastarmen jumystaǵy uıymdastyrýshylyq qabileti jarqyraı kórindi. Ol jumysshy jáne aýyl jastary máselelerimen, О́zen, Jetibaı ken oryndaryna, Qazaq gaz óńdeý, Aqtaý­daǵy plastıkalyq massalar zaýyt­ta­ry­nyń qurylystaryna jáne Bo­zashy jar­tyaralyndaǵy, t. b. munaı kásip­shilikterin ıgerý sııaqty oblystyń ma­ńyz­dy halyq sharýashylyǵy jumysta­ryna jastardy tartý isterimen tikeleı aı­nalysty. 

1981 jyly oblystyq partııa komıteti Zeınollany partııalyq jumysqa tartty. Áýeli Mańǵystaý barlaý-burǵylaý basqarmasy partııa komıtetiniń, odan soń Jańaózen qalalyq partııa komı­tetiniń ónerkásip jáne qurylys jónin­degi ekinshi, Munaıly aýdanynyń birin­shi hatshysy qyzmetterin atqardy. Mu­naı­ly aýdanyn basqarǵan kezinde Mańǵystaýdaǵy belgili Qalamqas jáne Qarajanbas munaı ken oryndaryn ıgerýde iskerlik qabileti taǵy bir qyrynan kórindi. Munaı kásipshilikteri alys qashyqtyqta ornalasqan, sondyqtan jumys aýysymdyq tártippen júrgizi­ledi. Osyndaı qıyn jaǵdaılarǵa qara­mas­tan, zor uıymdastyrýshylyq tanytyp, Bozashydan Úkimet dırektıvasynda kórsetilgen mejeden joǵary – 5,6 mln tonna munaı óndirilýine qol jet­kizdi. Osynyń nátıjesinde 1985 jyly Mańǵystaý oblystyq partııa komı­tetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy bolyp saılandy. 

Zeınolla týraly «bolashaǵy zor, jas saıası basshy» degen pikir qalyptasa bas­tady. Onyń budan keıingi ósý joldaryna qarasańyz kóz aldyńyzǵa basynda baqyt qusy uıa salǵan zańǵar bıikke senimdi, berik baspaldaqpen batyl órmelep bara jatqan jigerli jas saıasatshy eles­ter edi. 

1987 jyly Zeınolla Máskeýge KOKP Ortalyq Komıtetiniń appara­tyna qyz­metke shaqyrylyp, onda partııalyq uıymdastyrý jáne kadr bóliminiń, Qıyr Shyǵys, Sibir sektorynda jaýapty uıym­dastyrýshy bolyp qyzmet atqardy. Alyp Reseı Federasııasynyń Omby jáne Baıkal syrty – Chıta oblystaryndaǵy saıası, ekonomıkalyq reformalardyń iske asyrylýyna jaýapty boldy. Bul naǵyz saıası qaıratker retindegi qalyptasý, kemeldený jyldary boldy. Osy qarsańda búkil eldi demokratııa jalyny sharpı bastady. Ámirshil júıeniń qııýy qashyp, syr bergeni baıqaldy. Búkil eldi dúr silkindirgen aıtýly jıyndar jıi-jıi ótkiziletin boldy. Zeınolla da osy isterdiń bel ortasynda júrdi. Áıgili XIX partııa konferensııasyn, KSRO halyqtarynyń I-II-III, RSFSR halyqtarynyń I sezderin daıyndap, ótkizýge qatysty. KOKP-nyń XXVII sezine Qazaqstannan delegat bolyp saılanyp, qoǵamdy demokratııa­landyrý baǵytyndaǵy sezd qararyna qoldaý kórsetti. 

1990 jyldyń tamyzynda el basshy­ly­­ǵynyń usynysy boıynsha Mańǵystaý oblystyq partııa komıtetiniń ekonomıkany reformalaý, syrtqy ekono­mı­kalyq baılanystardy damytý, mu­naı ónerkásibine ınvestısııa tartý máse­lelerine basshylyq jasaıtyn ekinshi hatshysy bolyp saılandy.

Mańǵystaý oblysyndaǵy erkin ekonomıkalyq aımaq qurýǵa yqpal etý jónindegi qor­dyń prezıdenti boldy. 1991-1992 jyldary oblys ákiminiń orynbasary bola júrip, sharýashylyqty qaıta qurý, reformalaý jumystaryna basshylyq jasady. Osy qarsańda Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń bastamasymen basshy kadrlardy shetelderge oqýǵa jiberý bastaldy. Zeınolla da TMD elderinen arnaıy iriktelgen basshy qyzmetkerler qatarynda AQSh-qa jol tartty. Amerı­kanyń Boston qalasyndaǵy Massachýsets ýnıversıtetinde oqyp, aǵylshyn tilin úırenip, qarjy, bank júıesi, menedjment, marketıng jáne erkin rynok uıymdastyrýdyń qyr-syrlaryn meńgerdi. Elge ınvestısııa tartyp, eli­miz­diń oń ımıdjin qalyptastyrý jo­­lynda sol jaqta biraz jyl qyzmet etý qajettiligi týyndaıdy. Sol arada Zákeńdi AQSh-taǵy Tehas shtatynyń Hıýston qalasyndaǵy «Anglo-Dutch Petroleum International» kompanııasy shetel ınvestısııalary jónindegi dı­rek­torlyq qyzmetke shaqyrady. Jańa jaǵdaı, jańa jumysqa bir-eki jyldyń ishinde-aq tóselip aldy. 2000 jyly qyzmeti joǵarylap, osy kompanııanyń vıse- prezıdenti boldy. Osy kompanııada qyzmet jasaı júrip sheteldik mamandarmen birge Qazaqstan men TMD elderindegi munaı ken oryndaryn ıgerýdiń jobalyq qujattaryn jasaqtaýǵa aralasty jáne osy kenishterdi ıgerýge ınvestısııa tartý jónindegi Taıvan, Izraıl, Reseı, Rýmynııa, Ulybrıtanııa, Aljır, Grekııanyń, sondaı-aq «QazMunaıGaz», «OPIK», «Hallıbýrton», «Petrom», «Shell», «Beıker Hıýz», «Lýkoıl», «Depekı» jáne t.b. kompanııalarmen kelis­sóz júrgizý prosesterine jáne AQSh-tyń Lýızıana shtatyndaǵy «Ronek» ken ornynyń marketıngileý ju­­mys­taryna tikeleı qatysty. Sóı­tip Zákeń endi iri kompanııalardy basqarý jónindegi halyqaralyq deńgeı­degi maman dárejesine kóterildi. Osyn­daǵy múmkindikti paıdalanyp uly Daýrbek pen qyzy Janna Hıýston ýnıversıtetinde bilim aldy.

Shetelde jaǵdaıyń bolyp, asyǵyń alshysynan túsip turǵanmen er-azamatqa týǵan jerdiń jóni bólek. Ásirese ózi jaǵasynda týyp-ósken qart Kaspııdiń asaý tolqyny, balalyqtyń bal dáýreni ótken Taýshyǵynyń taýlary esine tús­ken­de júrek shym ete qalyp, tátti muńǵa berile­tin. Jasy kelgen ata-ana da jıi eske orala beretin boldy. Elge oralýǵa baılam jasady. Al, amerıkalyqtar ań-tań. «Zeınolla myrza, sizge ne boldy? Búkil dúnıe júzi adamdarynyń armany – Amerıka, oǵan mıllıondardyń qoly jet­peı júrse, sizdiń elge qaıtamyn deýińiz qalaı? Osy jerdegi ómirińiz jaq­sy emes pe?» deıdi tańdanysyp. Qy­ryq rýdan quralyp, qyryq elden bas quraǵan, atamekenniń ne ekenin bilmeıtin shirkinder Zákeńniń kókiregindegi qozdap jatqan saǵynyshty, perzenttik paryzdy qaıdan túsinsin. 

Bir ıntervıýinde «...Meniń aldyma qoı­ǵan maqsatym, ózim de, balalarym da, bilimimiz ben tájirıbemizdi elge salý bolǵandyqtan, óz bastarymyzǵa paıdaǵa sheshiletin barlyq múmkindikterden bas tarttyq...» dep aıtqandaı, Zákeń 2004 jyldyń jazynda «Qosh, Amerıka», dep elge keldi. Qashanda qaınaǵan ómirdiń ortasyna, halyqqa qyzmet etýge asyǵatyn ádetimen kele-sala Parlament saılaýyna tústi. Árıne, kóńilde kúdik te joq emes edi. Biraq, eldiń azamat erge degen yqylas-nıetteri qaz qalpynda eken. Umytpapty, kerisinshe qushaq jaıa qarsy alyp, qoldaý kórsetti, senim bildirdi. Sóıtip Májilis depýtaty bolyp saılandy. 

Parlamenttiń 3-shi jáne 4- shaqyry­lymy otyrystarynda Zeınolla eń bel­sendi depýtat retinde este qaldy. Zá­keńniń ekonomıka máselelerine júırik­tigin áriptesteri de moıyndap, kóp rette onyń pikirlerimen sanasyp, aqyl­dasyp otyratyn. Parlament otyrystarynda qandaı másele qaralsa da Zákeń sol jaǵdaıdyń Mańǵystaý oblysyna qa­tys­tylyǵyn jadynan bir sát shyǵar­maı, másele kóterip, suraý salyp otyrdy. Aımaqtyń jáne elimizdiń aktýaldi máseleleri tóńireginde Úkimetke, onyń qurylymdary basshylarynyń atyna óz bastamasymen – 79, áriptesterimen birlesip 100-den astam depýtattyq sa­ýal­dar men usynystaryn joldady. 

Osyndaı qyzmettiń arqasynda Jańa­ózendegi «Rahat» shaǵyn aýdany men Teńge, Mańǵystaý kentterinde, Atameken selosynda jańa mektepter, Jetibaıda aýrýhana men emhana ǵımarattary boı kóterdi. Aqtaý qalasyndaǵy Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversı­tetiniń bas ǵımaratyn salý týraly bas­ta­ma kóterip, respýblıkalyq bıýd­jet­ten qarjy bóldirýge qol jetkizdi. Mańǵyshlaq stansasynda der­bes ákim­shiligi bar «Mańǵystaý tasymaldaý bólimshesin» qurý, Astana–Mań­ǵys­taý tikeleı poıyzyn júrgizý, «Astana–Aqtaý» baǵytyna ushaq ushqyzý, Aqtaý halyqaralyq áýejaıynyń ın­fra­qurylymdaryn kúrdeli jóndeý jáne rekonstrýksııasy men «О́zen–Túrik­menstan–Iran» temir jol jáne «Qy­zylsaı – Shopan Ata – Oǵylandy» avtokólik jolyna, «Qoshqar ata» ýly kólin rekýltıvasııa jasaýǵa, Aqtaý qalasyn­da kemtar balalarǵa mektep-ınternat sal­­dy­rýǵa qarjy bóldirý jáne t.s.s. usy­nys­tary Úkimetke joldanyp ońdy sheshimin tap­qanyn jalǵastyryp aıta berýge bolady. 

Zákeńniń týabitti tekti qasıetteriniń biri – qarapaıymdyǵy. Ásirese joǵary laýazymdy sheneýnikterge tán bolyp keletin mansapqorlyq pen tóreshildik onyń boıynda atymen joq. Májilis depý­taty bolyp júrgen jyldarynda oǵan oblystyń barlyq túkpirinen kómek sura­ǵan, usynys-pikir aıtqan hattar tolas­syz kelip jatatyn. Al, Zákeń ózine bit­ken uqyptylyǵymen olardyń birde-bireýin eskerýsiz qaldyrmaıtyn. Ásirese zań­syzdyq­qa jol berilip, oryn­syz jábir kór­gen adamdardyń ese­sin túgendep, zań­­d­y­lyqty qalpyna kel­tirýge aıanbaı kirisetin. 

Zeınolla Alshymbaevtyń uzaq jyldar­ǵy adal eńbegi zaıa ketken joq. Ol elimizdiń «Qurmet», KSRO-nyń «Qurmet Belgisi» ordenderimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi­niń qurmet gramotalarymen, birneshe medaldarmen marapattaldy. Jańaózen qalasy, Munaıly aýdany jáne Mańǵystaý oblysynyń qurmetti azamaty. 

Eline qyzmet etken erin eli qashanda ardaqtaı bilgen ǵoı. Ondaı baqyt za­dy bólek Zeınolla sııaqty uldardyń ǵana mańdaıyna jazylǵan shyǵar. Depý­tattyq qyzmeti aıaqtalǵannan keıin de ol qoǵam kózinen tasada qalǵan joq. Investısııa salasynyń halyqaralyq deńgeıdegi mamany retinde Astana kásipkerler keńesiniń qu­ra­mynda qyzmetin jalǵastyrýda. Res­pýb­lı­kalyq «Baıtaq bolashaq» ekolo­gııa­lyq alıansy ortalyq keńesiniń de múshesi. 

Al istelgen is, atqarylǵan sharýa­lar­ adamnyń ómirinde qalǵan izi desek,­ soǵan jyldar óte burylyp qarap,­ esine túsirip, el nazaryn aýdar­ǵan­daryn jazyp, kórgeni men bilgenin keıingi tolqyn jastardyń ómir sabaǵyna jalǵastyrý nıetinde «Amanat arqalaǵan jyldar» atty eki tomdyq jınaǵyn shyǵardy. «О́mir – ózen», kún artynan kún, jyl artynan jyl zaýlap kúni keshegi jastardyń jalyndy jetekshisi Zeınolla da búgin 70-ke aıaq basty. Júırik ýaqyt degenimiz áne, sol! Biraq, ol ótkenine esh ókinbeıdi. Sońynda ózi júrip ótken ónegeli ótkelder jatyr.

Yrza OŃǴARBAI,
Qazaqstan Jýrnalıster 
odaǵynyń múshesi