Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin álemde qalyptasqan jaǵdaı kóptegen elderdiń qarqyndy damýyna múmkindik berdi. Qoǵam jáne memleket isterin retteýde batystyń bastamasy arqyly qalyptasqan jańa júıeler adamnyń turmysyn jaqsartyp, ómir sapasyn anaǵurlym arttyrýǵa jaǵdaı jasady, sóıtip adamı ólshemderdiń jańa belesteri boı kóterdi. Belgili jalpyálemdik jańa standarttar paıda boldy. Olardyń enýi men oryndalýyn baqylaıtyn halyqaralyq uıymdar quryldy.
Halyqaralyq saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq qarym-qatynastardy retteýge baǵyttalǵan erejeler bekitilip, tıisti qurylymdar iske qosyldy. Gýmanıtarlyq salada jańa uǵymdar men túsinikter ornyqty. Osynyń barlyǵy adam ómiriniń jańa mádenıetiniń qalyptasýyna sebep boldy. Ornaǵan ekonomıkalyq ahýal adam múmkindikterin barynsha ashýǵa qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy. Adam (tulǵa) men qoǵamnyń quqyqtaryn qorǵaý kúsheıip, memlekettiń jaýapkershiligi artty. Jahandanýdyń lebi jaqyndap, ornyqqan jabyq júıeler daǵdarysqa ushyrady. Birqatar elder óz táýelsizdikterin jarııalady.
Sońǵy birneshe onjyldyqta adamzat balasy buryn bolmaǵan ósimdi bastan ótkerip jatyr. Adamnyń ómir jasy uzaryp, jańa áleýmettik zańdylyqtar qalyptasýda. Búginginiń bul ereksheligi adam tirshiliginiń barlyq salasyna óz áserin tıgizýde. О́tken ǵasyrda jer betindegi adam sany tórt ese ósip, al ortasha ómir jasynyń uzaqtyǵy eki ese artqan. Bilimge, densaýlyq saqtaý júıesine, jalpy áleýmettik qyzmetterge qoljetimdilik eselengen.
Búginde keńinen etek alǵan ǵalamdyq úrdis – adamnyń ómir jasynyń uzaryp, al týý kórsetkishteriniń tómendeı túsýi saldarynan birqatar ulttardyń qartaıa bastaýy. Ol óz kezeginde áleýmettik júıege qosymsha salmaq salyp, adamnyń ekonomıkanyń damýyna qatysýynyń jańa joldaryn izdestirýge ıtermeleýde. Qazir kóptegen elder zeınet jasyn ulǵaıtyp, syrttan arzan jumys kúshin tartý máselesin egjeı-tegjeıli qarastyrýda. Al kedeı elderde, kerisinshe, orta jas mólsheri tómendep, turǵyndar sany artyp, jumyssyzdyq pen áleýmettik turaqsyzdyq adamdardy qonys aýdarýǵa májbúrleýde.
Birikken Ulttar Uıymynyń boljaýynsha, 2100 jyly Jer sharynda orta eseppen 11,2 mıllıardqa jýyq adam ómir súredi eken. Eýropa elderi halqynyń sany aldaǵy jyldarda kemı túspek. Al kórshimiz Reseıde adam sany 83 jyldan keıin 18,7%-ǵa azaıyp, 60 jastan asqan azamattar sany búgingi 20%-dan 27,5%-ǵa deıin ulǵaımaq. «Jalpy, Azııa aımaǵy adamdar sanynyń ósýimen erekshelenedi», – deıdi ǵalymdar. Naǵyz demografııalyq dúmpý Afrıka elderinde bolmaq. Ǵasyrdyń aıaǵyna qaraı bul qurlyqtaǵy turǵyndar sany 3-4 esege kóbeıip, 5,6 mıllıardqa deıin jetýi múmkin. Búgingi kúni álem turǵyndarynyń 46%-y halyq sanynyń ósýin qamtamasyz ete almaıtyn, týý kórsetkishi tómen elderde turady. Bul jalpy Jer turǵyndarynyń qartaıýyna alyp keledi.
Qazaqstanǵa kelsek, táýelsizdik jyldary adamnyń ortasha ómir jasy uzaryp, 70-ten asyp jyǵyldy. BUU sarapshylarynyń pikirinshe, 2100 jyly bul kórsetkish 80 jasqa jetpek. Al Qazaqstan halqynyń sany 24,7 mıllıon bolady. Árıne bul boljamdardyń iske asýy júıeli jumysqa baılanysty ekenin esten shyǵarmaǵan jón.
Shıelenister men túrli áleýmettik-ekonomıkalyq sebepterge baılanysty aýqymdy kóshi-qon oryn alǵan jaǵdaıda, qabyldaýshy elderdiń ishki demografııalyq, dinı ári mádenı kartasy shubarlanýy múmkin. Mundaı úrdis ózimen birge kóptegen áleýmettik, quqyqtyq jáne basqa qaýip-qaterler ákeletinin tarıhtan bilemiz. Eýropanyń búgingi kórinisi – osynyń aıshyqty dáleli. Osy oraıda keıbir ǵalymdardyń adamzat tarıhyndaǵy kezekti «uly kósh bastaldy» deýi qısyndy. Bul baǵyttaǵy bolashaq úrdister qurlyqtyń kindiginde ornalasqan Qazaqstan úshin asa mańyzdy.
Ǵylym men tehnıka damýynyń jańa kezeńi adamzat aldynan buryn-sońdy bolmaǵan, tipti armandap kórmegen dúnıelerge jol ashty. Naýqastardy emdeýdiń, derttiń aldyn alýdyń san alýan jańa túrleri tabylýda, tipti bıorobotty tehnıka salasy kóz aldymyzda óristep, damý ústinde. Kólik-qatynas, baılanys pen kommýnıkasııa, beıne-foto túsirilim júıeleriniń revolıýsııalyq sheshimderi ekonomıka, tártipti saqtaý, qorǵanys sııaqty salalardyń múmkindikteri aıasyn barynsha keńeıte tústi. Azyq-túlik máselesin aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jańa sheshimder arqyly retteý keńinen qanat jaıýda. Ǵaryshtyq tehnologııalardyń áleýetin paıdalaný Qazaqstanda da qoldanysqa ene bastady. Bul – el damýynyń múlde basqa sapaly deńgeıi. Al smartfon, ınternet jáne mobıldi qosymshalardyń birigýi qoǵamdyq qatynastardyń jańa qyrlaryn asha túsýde.
Osyndaı qurylǵysy bar adam qazir jalǵyz ózi bir teledıdardyń mindetin atqara alady. Bul múmkindikterdiń azamattyq qoǵamnyń damýyna da tıgizer áseri mol. Adam, qoǵam jáne memleket arasyndaǵy qalyptasqan uǵymdar men qatynastardyń osy arnada jańa dúnıelermen tolyǵýy kún tártibine shyǵyp otyr. Bilim berý, túrli qyzmet kórsetý, aqparat jetkizý, tipti ýaǵyzdaý men nasıhattaýdyń ózi jańashyldyqqa toly.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, osynaý aýqymdy ózgerister budan da jedel qarqynmen jalǵasa bermek. Osy ózgeristerdiń ereksheligi – ýaqyttyń jedeldeýi jáne adam qatysýynyń azaıýy. Máselen sıfrly tehnologııalardyń damýy men ınternettiń keń etek jaıýy qala men aýyl arasyndaǵy aqparattyq alshaqtyqty aıtarlyqtaı kemitkeni bizdiń elde anyq baıqalady. Sonymen qatar hat-habar almasýdyń dástúrli júıeleri qazir daǵdarysqa túsip, adamnyń atqaryp kelgen kóptegen qol jumystary qajetsiz bolyp qalýda. Iаǵnı jumyssyzdyq týǵyzýda. Zymyraǵan jańa zaman ákelgen osyndaı jáne basqa da kóptegen ózgeristerdiń oń-teris saldaryna biz daıyn bolýymyz kerek.
Álemdik úzdik úlgi boıynsha ýnıversıtetter, daryndy balalarǵa arnalǵan arnaýly mektepter ashý, jalpy mektepterdiń búgingi jabdyqtalýynyń joǵary deńgeıi, ozyq tehnologııalardy ıgergen emhanalar men aýrýhanalardy iske qosý, jastarymyzdy arnaýly baǵdarlama arqyly shetelderdiń eń úzdik oqý oryndaryna joldaý sııaqty, adam kapıtalyn damytý boıynsha kóptegen aýqymdy isterdiń negizinde ultymyzdyń óz bolashaǵyn ózi basqara alatyn qabiletin arttyrý nıeti jatqany anyq.
Árıne, keı másele jóninde keshegi keleńsizdik pen eńseli erteńginiń arasyndaǵy tartystyń búgin júrip jatqanyn esten shyǵarmaǵan abzal. Alaıda baryp ornyǵar ornyńdy aldyn ala oılastyrmaı atqarǵan istiń bári beker.
Abzal NÚKENOV,
Din isteri jáne azamattyq
qoǵam vıse-mınıstri,
saıası ǵylymdar kandıdaty
