Syn muraty – taný

«Ádebı syn arasyna birneshe ǵasyr salyp, proza men poezııa­dan keıin dúnıege keldi» deıtin­derdiń pikiri shyndyqqa janaspaıdy. Kórkem syn da áde­bıettiń – bel balasy, ol óner týyndylarymen bir mez­gil­de ómirdiń esigin ashqan. Ejel­gi dáýirdegi oılaı alatyn, estetı­kalyq kózqarasy qa­lyp­tasqan, shyǵarmashylyq tájirıbesi bar adamdardyń kórkem týyn­dy jaıyndaǵy tol­ǵam-tujy­rymdaryn alǵashqy áde­bı synǵa ábden jatqyza alamyz. 

Árıne, ýaqyt óte kele syn ónerden en­shisin alyp, bólek otaý bolyp shyq­ty, óz betinshe damyp, aqyn men jazýshy eńbeginiń qundylyǵy men olqy­lyǵyn kórsetip, qalamgerdiń tanymyn tereńdetip, shyǵarmashylyq she­ber­ligin shyńdaı túsýine ıgi áserin tı­gizdi. Kórkem syn­­nyń ádebıet tarıhynan aıyr­mashylyǵy, ol eń aldymen qazirgi kúndegi prozamyz ben poezııamyzdaǵy bolyp jat­qan quby­lystardy saralaıdy, klassıkalyq mu­ra­myzdy búgingi ýaqyttyń qoǵamdyq jáne kórkemdik maqsattary turǵysy­nan túsindiredi. Ádebı syn ómir­men, qoǵam­dyq kúrespen, sondaı-aq dáýirdiń este­tıkalyq jáne fılosofııalyq oılarymen tyǵyz baılanysta bolady, ol túrli tarıhı kezeńderden ótip, tek HIH ǵasyrda ádebıettiń erekshe túri retinde qalyptasty. Batysta D.Dıdro men G.Lessıng, G.Geıne, V.Gıýgo, E.Zolıa, Sh.O.Sent-Bıov, I.Ten ı F.Brıýneter, M.Arnold, G.Brandester syn salasynyń damýyna zor yqpalyn tıgizdi. 

Bizdiń elimizde ádebıettaný salasynda eńbek etip jatqan ǵalym­dar kóp bolǵanymen, kási­bı synshylar joqtyń qasy. О́ıtkeni naǵyz synshy bolý – jankeshtilikti, úzdiksiz izdený­di, taý-taý kitaptardy oqyp qa­na qoımaı, solardyń ishinen paıdalysyn ajyrata alatyn ishki túısigińniń myqty bolýyn talap etedi. Saıasatty, áleý­mettanýdy, psıhologııany, tarıhty, óner men estetıkany tereń biletin jáne olardy ádemi ushtastyra alatyn adamnan ǵana kásibı synshy shyǵady. Sonymen birge, uly aqynnyń nemese iri sýretkerdiń shyǵarmashylyǵy týraly áńgime qozǵaǵan synshynyń boıynda, onyń talantyna para-par qabilet bolýy tıis. Basqasha jaǵdaıda sen tulǵanyń tereńdigin tanı almaı, shyǵarmashylyǵynyń betinen ǵana qalqısyń. 

Synnyń basty maqsaty áde­­­­bıettiń qozǵaýshy kúshi bo­lý. ­Kórkem syny damy­ǵan el­diń ádebıeti ǵana bıik beles­ke­ kóterile alady. Keıde sóz óneri­niń muraty úshin syn­shy­lar­dyń óz zamanynyń aqyn-jazý­shylaryn qam­shylap, tym qatty ketetin kezderi de joq emes. Mine, osy jerde orystyń ataq­ty synshysy V.G.Belınskııdi es­ke alýǵa týra keledi. «Bizde ádebıet joq, – deıdi Belınskıı bir sózinde. – Men bul sózderdi shat­tyqpen, lázzat ala otyryp aıtamyn, óıtkeni, osy aqı­­qattan keleshektegi bizdiń áde­bı tabystarymyzdyń kepili bola alatyn zor múmkindigin kóre­min». Odan ári áıgili synshy, sóz óneriniń balalyq kezeńiniń ót­kenin, naǵyz ádebıetti týǵyza­tyn ýaqyttyń endi kelgenin júregi jaryla jazdap, jalpaq jurtqa jarııa etedi. Bizde osydan on jyl buryn bir úlken synshy apamyz «Naǵyz ádebıet endi týa­dy» degendi aıtyp qalyp edi, qazaq qalamgerleriniń bári ony aǵash atqa mingizip, tútip jep qoıa jazdady. Mine, osyǵan qarap, syndy qabyldaý mádenıetiniń qazaq qoǵamynda tómendep ket­kenin kóremiz.

О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jylda­ry­nyń basynda, «Jalyn» jýrnalynda synshy Tursynjan Shapaıdyń shartty turǵyda «soǵystan soń týǵan urpaq» atalyp júrgen, jastary qyryqqa taıap qalǵan aqyndardyń poezııa­lyq shyǵarmalaryn qat­ty syna­ǵan «Alys pen jaqynnyń aras­y» degen zertteýiniń jaryq kórgeni esi­me túsip otyrǵany. Jasy jıyr­madan jańa ǵana asqan jigittiń taldaýynda «shyndyqty shym­baıǵa batyryp aıtamyn» degen oımen, tym artyq ketken tustary da bar bolatyn. Alaı­da, kólemdi eńbektiń áde­bıet­tiń uly maqsatyn kózde­gen, qazaq poezııasynyń búgi­ni men bolashaǵyna degen alań­daýshylyqtan, janashyrlyq pı­ǵyl­dan týǵan dúnıe ekeni birden kózge uryp turdy. Álbette, syn estý ońaı deımisiń. Renjigender boldy, kelispegender boldy, qatty ókpelegender de tabyl­dy. Bir ǵajaby maqalada óleń­deri synalǵan, sol jylda­ry qazaq poezııasynyń aspanynda juldyzdary jarqy­raǵan ǵajaıyp aqyndar Temir­han, Jumataı, Keńshilik, Jaras­qandar izin basyp kele jatqan ádebıettegi talantty inisiniń jaǵasyna jarmasqan joq. Aıtqan syndaryna túsinistikpen qarady. 

 О́kinishke qaraı, búgingi tańda aqyn-jazýshylardyń syndy qabyldaı alatyn ishki mádenıeti joǵalyp ketti. Bir kishkentaı syn aıtqan adamǵa shoqpar ala júgiretin jaman ádet, juldyz aýrýyna shaldyqqan bárimizdiń boıymyzǵa kesel bolyp jabysty. Aqyndar men jazýshylar birin-biri jamandap, birin-biri joqqa shyǵaryp, beıshara oqyrman bir adamnyń taza sýbektıvti pikiri ǵana bolyp tabylatyn osyndaı dúmbilez dúnıelerdi syn retinde qabyldap, rýhanı qorek etip júr. Synnyń azýsyzdyǵyn paıdalanyp, keıbir aqyndar teledıdardan, gazetten, áleýmettik jeliden aýzyna ne kelse, sony sóıleı beretin boldy. On jyl buryn jetpisten asqan aqsa­qal aqynymyz: «Men óleńdi shyǵarmaımyn, Qudaı maǵan ony qula­ǵyma sybyrlap otyrady. Sony sol qalpynda qaǵaz betine túsire beremin» dep suhbat bergende, jasy birazǵa kelip qalǵan adamǵa aıaýshylyqpen qaraǵanmyn. Endi búgin jasy áli qyryqqa da tolmaǵan bir aqynnyń «Meniń ishimde Qu­daıdyń qupııasyn biletin kisi otyr» degen sózin estip, ne jylarymdy, ne kúlerimdi bilmeı, qatty sasyp qaldym. Syn joǵal­ǵan jerde, ádebıet osyndaı «depressııaǵa» túsedi. 

Syndy qurmetteý paryz­ emes, syndy baǵalaý paryz emes, biraq synmen sanasý­ paryz. Álem ádebıetindegi áıgili qalam­gerlerdiń bári de syn estigen. Aıtylǵan syndardy qabyl­daı almaǵanymen, onymen sanasqan. Qory­tyndy shy­ǵar­ǵan. Qolyna qalam alǵan kez kelgen aqyn nemese jazý­shynyń shyǵarmalary mindetti túrde synǵa ushy­raıdy já­ne bul óte durys, qalyp­ty jaǵ­daı. Kóp jazǵan saıyn seni synaý­shylardyń qatary da arta túsedi. Úlken aqyn nemese iri sýretker bolǵysy keletin shyǵarmashylyq adamy úshin bul ózin-ózin tekserýdiń úlken mektebi, óıt­keni sen ózińdi muqııat oqıtyn adamdardyń bar ekenin kóresiń jáne olardyń seniń bolmashy kemshiligińdi de keshirmeıtinin túsinip, barynsha jaqsy jazýǵa tyrysasyń. Syn shyǵarmashylyq adamynyń rýhynyń qaıralýyna, jigeriniń shynyǵýyna mol múmkindik beredi. О́miri synalmaı, tek qana maqtaý estı berý, shy­ǵar­mashylyq adamy úshin – óte qaýipti. 

Amangeldi KEŃShILIKULY,
synshy