Abyz-ǵumyr

Osylaı jyrlaǵan aqyn bar adamı bolmysymen, tabıǵı darynymen bul us­tanymynan eshqashan aýytqyǵan emes. Muzaǵańnyń ómir joly men shyǵar­mashylyǵyn zerdelep zerttegen kisiniń buǵan kózi jeteri haq. Aqyn aǵamyz qazaq­tyń saf altyndaı tabıǵı minez-qulqyn, tereńnen tolǵaıtyn telegeıligin boıyna sińirip óskendikten, el qadirin, jer qadirin perzenttik júrek tebirenisimen uǵyp, daraboz dala taǵdyrymen jan dúnıesi bitisip, birigip ketkendeı.

Men dalammen ólsheımin taǵdyrymdy, 
Maǵan dos sol Dalamnyń dosy ǵana,
Nemese: 
Týǵan eldi laıyq nege teńermin?
Elim – Emen: 
Japyraǵymyn Emenniń.
Týǵan jerdiń nárin jutyp, nur qushyp,
Emenimniń arqasynda kógerdim.
Shalqyp Emen jaıqalady mensiz-aq,
Emensiz men qaıtip kúnim kórermin?! – deıdi aqyn aǵa.

Iá, árbir «Otanym», «elim», «hal­qym» deıtin adamnyń janynyń shyraǵ­danyndaı ıman-uǵymy osylaı bolýǵa tıisti. «Otsyz júrekte ǵana Otan joq» – osy ımanı uǵym Muzaǵańdy taǵdyrdyń nebir surapyl dúmpýlerinen aman alyp shyqqan. Eliniń basyna túsken qıly-qıly qıyndyqtar men qaıǵyly, qasiretti kezeńderde de jurtynyń janyna nurly sózben nár berip, urpaq sanasyn saralap, halqymyzdyń dana daralyǵyn tanytyp, ulttyq kelbetin saqtap qalýǵa janushyra atsalysyp júr­gen zııalylarymyzdyń biri – san qyr­ly talant ıesi Muzafar Álimbaı. «Eldiń qamyn oılaǵan erte eseıer» dep aqyn ózi aıtqandaı, Ertistiń kerekýlik óńirinde, Maraldyda, muǵalimniń otbasynda dúnıege kelgen onyń azamattyǵy men darynyn dáýir kúrdeliligi, alasapyran jyldar quıyny somdap, maqsatyn aıqyndatty.

Muzafar aǵamyzdyń ákesi Aıtma­ǵanbet HH ǵasyrdyń basynda Ýfa qala­syndaǵy «Ǵalııa» medresesin bitirip, týǵan aýylyn­da mektep ash­qan. Sol mek­tep áli bar eken. Anasy Zeıneptiń boıyna aqyndyq daryǵan kisi bolypty, on eki qur­saq kótergen, 9 perzenti shetinep ketipti. Tiri qalǵandardyń ishin­degi kenjesi Muzafar 4-5 jasynan bastap ana aýzynan Abaı, Buqar jyraý, Sultanmahmut, Sábıt Dónentaev, Isa, Estaı jyrlaryn estip, jattap ósedi. Jalpy, Maraldy atyrabynda aqyn-jyraýlar, ertegishiler, ánshiler kóp bolǵan. Solardyń biri Maǵaýııa Bás­te­mıuly parsy, arab tilderin jetik meńgergen aıtýly aqyn eken. 1935-1938 jyldary jas Muzafarǵa Shyǵys poezııasynyń jeti juldyzyn tanystyryp, taǵylym bergen sol kisi.
1938 jyly Muzafar Álimbaı Pav­lodar qalasyndaǵy pedýchılıshege oqýǵa túsedi. Sol jerde júrip poezııaǵa qush­tarlyǵy artyp, qalalyq ádebıet úıir­mesine qatysyp, óleńder jaza bastaıdy, olar oblystyq gazetke shyǵady. Pedýchı­lısheni úzdik bitirgen jas jigit Uly Otan soǵysy bastalǵanda, oblys­ta qurylǵan mádenı-úgit brıgadasynda bolady. 1941 jyldyń jeltoqsanynda ol áskerge óz erkimen attanyp, 3 aıdaı qatardaǵy sarbaz, keıin saıası jetek­shiniń orynbasary etip bekitiledi. 1942 jyly ol 101-shi derbes atqyshtar brıga­dasynyń mınomet dıvızııasynda batareıa komandıriniń saıası qyzmet jónindegi orynbasary, 1943 jyly armııada saıası qyzmetkerler ınstıtýty taratylǵanda, Muzafar Álimbaı tank ýchılıshesine oqýǵa jiberiledi. Jaýynger-komandır keıin kadr ofıserleri qatarynda qaldy­rylǵan. Tek 1948 jyly sáýir aıynda ǵana Qazaqstan Úkimetiniń aralasýymen áskerden bosap, elge oralǵan. Sol jyly Qazaq Memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsken ol «Pıoner» jýrnalynyń bólim meńgerýshiligine bekitilgen. 1949 jyly «Jastar daýysy» atty ujymdyq jınaqqa Muzafar Álimbaıdyń maıdan jyrlary enedi. Onyń birneshe óleńine aıbyndy aqyn Qasym Amanjolov súısinis bildirip, maqtaǵan eken, osy jaıt jas aqynǵa qanat bitirgendeı. «Qaraǵandy jınaǵy» atty birinshi kitaby 1952 jy­ly jaryq kórgen. Osylaı bastalǵan aqyn­nyń shyǵarmashylyq joly ártúrli qyzmettegi ósýimen ushtasa otyryp, sha­ryq­taı bastaǵan.

1958 jyly Qazaqstanda alǵash ret «Baldyrǵan» jýrnaly ashylǵanda, Muzafar Álimbaı onyń bas redaktory bolyp bekitilip, ony 1986 jyldyń qazan aıyna deıin basqarǵan. Qazaq balalaryn ádebıetke baýlyp, olardyń ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa osy jýrnaldyń qosqan úlesi mol ekeni anyq.

Aqyn Muzafar Álimbaıdyń shyǵar­ma­­shyly­ǵyndaǵy asa úlken arnaly sala – balalar ádebıeti. Zertteýshiler de, qalyń qaýym da Muzaǵańdy balalar poezııasynyń klassıgi dep baǵa­laıdy. Onyń tanymdyq ta tálimdik týyn­dylary sonaý elýinshi jyldardyń basynan beri bastaýysh mektep oqý­lyq­taryna, balabaqsha repertýaryna molynan engen. «Jyl on eki aı» kún­tizbesinen úzbeı oryn tepken mańyzdy taqy­ryptardaǵy tańdaýly óleń-jyrla­rynyń ózi bir tóbe. Kóptegen shyǵar­malary búldirshinderdiń qolynan tús­pes qundylyqqa aınalǵan.1984 jyly «Aspandaǵy ápke» atty óleńder jına­ǵy úshin Muzafar Álimbaevqa Abaı atyn­daǵy memlekettik syılyq berildi. Ol qazaq balalar ádebıeti boıynsha osy syı­lyq­tyń laýreaty atanǵan birden-bir qalamger.

Muzaǵań shyn máninde pedagog-jazýshy. Ol kisiniń sonaý alpysynshy jyldary qazaq radıosynan júrgizgen leksııalary ata-analarǵa taptyrmas baǵyt-baǵdar boldy. «Tárbıe týraly áńgimeler» (1972 j.), «Halyq qapysyz tárbıeshi» (1976 j.), «Halyq ǵajap tálimger» (1994 j.) sonyń nátıjesi. Halyq shyǵarmashylyǵyndaǵy taǵylymdyq tendensııalarǵa arnalǵan zerttemeleri baspasózde úzdiksiz jarııa­lanyp keledi.

Muzafar Álimbaı – esseıst jazýshy, ádebıet zertteýshisi, synshy. Ásirese onyń «О́rnekti sóz – ortaq qazyna» (1967 j.) atty ǵylymı monografııasy, ma­qal-máteldiń kórkemdik tabıǵatyn, ony aýdarýdyń teorııasy men praktıkasyn talda­ǵan zertteýleri joǵary oqý oryn­darynyń stýdentterine oqýlyq ári tárjimashylarǵa kómek­shi qural bolyp tabylady. 

«Qalam qaıraty» (1976 j.), «Tol­qyn­nan tolqyn týady» (1992 j.) HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti men óne­riniń keleli máselelerine, jeke qaırat­kerlerine arnalǵan esseler, syn maqa­lala­ry bolsa, «Kóńil kúndeliginen» (1980 j.) atty kitaby qazaq ádebıetinde jazý­shy laboratorııasyn tuń­ǵysh sóz etken eńbek.

Muzafar Álimbaıdyń epıkalyq janrda jazǵan onnan astam poemasy bar. Sonyń ishinde shoqtyǵy bıiktigimen halyq súıispenshiligine bólengeni «Es­taı-Qorlan» atty lıro-epostyq dastany. Bul shyǵarma qazaq saharasyna aty keńinen jaıylǵan dańǵaıyr kompozıtor, aqyn, ánshi Estaı Berkimbaıulynyń tragedııalyq taǵdyryna arnalǵan, ol birneshe ret qaıtalanyp basyldy, orys tiline de aýdaryldy. Otanǵa, týǵan halqyna degen ystyq sezim Muzaǵańnyń júreginen nebir jalyndy shyǵarmalardy jarq etkizdi. «Meniń Qazaqstanym», «Eldik­tiń eńsesi», «Zerdeniń zeri», «Aıaz bı» atty órnekti týyndylar solardyń qata­­rynda.

Muzaǵańnyń 350-deı óleńine ataqty kompozıtorlar án shyǵarǵan, 1984 jyly jaryq kórgen «Aqmańdaılym» atty jınaǵynda sol ánderdiń jartysyndaıy qamtylǵan.

О́mirdiń mán-maǵynasyn fálsafalyq oımen túıindep, ony shuraıly da shy­raıly bir-eki sóılemmen úıirip naqyl shyǵarý aqyn sana-seziminiń qýat­tylyǵynyń jemisi dep bilý qajet. «Nar­ǵa tatyr maqal bar» deıtin Muzaǵań tynbaı izdenis ústinde júredi. Ulan sha­ǵynan bas­tap tól naqyldar shyǵara­tyn aqynnyń bir­neshe «Naqyldar kitaby» jaryq kórdi. 

Estelik janrynda da eleýli eńbek etken Muzafar Álimbaı ózi aralasqan qazaq ádebıetiniń maıtalmandary M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, B.Momyshuly, S.Máýlenov, M.Imanjanov jáne t.b. 50-60 shaqty qazaq zııalylarynyń kisilik parasatyn ashyp, «О́mir. О́ner. О́nerpaz» (1990 j.), «Kórgenderim kóńilimde» (1992 j.), «Kózin kórdik jaqsy menen jaısańnyń» (2002 j.) kitaptaryn oqyr­manǵa tartý etti.

2003 jyldyń 4 shildesinde «Qazaq ádebıeti» gazetinde Muzaǵańnyń «Zańǵar zamandas­tar – qaıran qalamdastar» degen atpen rekvıem-jyrlary shyqty. Árbir tórt jol – qazaq ádebıetiniń birtýar­laryna nárli kórkem sózben beınelep, fálsafalyq oımen túıindep jasalǵan eskertkishteı. 
Keýdemnen arylta almaı qara bultty,
Kóńilim ótkendi oılap alaburtty...
O, zańǵar zamandastar – qalamdastar!
Týǵan el sender ketip nala jutty. 

Munshama qadirińdi uǵar ma edim, 
Uǵa almasam maıysyp synar ma edim?! 
Jas urpaq jalǵastyrsyn: bul óleńim, 
Barshańa baǵyshtaǵan duǵam meniń! 

Osylaısha Muzaǵań zaman­dasta­rynyń zańǵarlyǵyn asqaqtatyp, keıin­gilerge ómirdiń mánin de, sánin de uqty­ryp, ult­tyń sanasyn ósirip, rýhyn shyń­­daıtyn iri tulǵalardy qadirlep-qaster­leýdi úıretedi. О́ıtkeni sol bir­týarlar eldiń rýha­nı ǵumyrynyń baǵ­darshamy ǵoı.

Muzafar Álimbaı shyǵarmalary 39 tilge aýdarylǵan, aqyn ózi de kórkem aýdarmamen kóp aınalysyp, Eýropa, Shyǵys elderi ádebıeti klassıkteriniń tatymdy týyndylaryn qazaqshalaǵan.

«Aqyn bolý degen ne? Aqyn bolý – halyq atynan sóıleýge haqyń bolý» jáne «Ámirshige el «Han ıem!» degen, al aqynǵa el «Áýlıem!» degen. Osyn­daı naqyldarymen Muzaǵań aqyndyqtyń kıeliligin qasterlep, oǵan qoıylar ta­lap­tyń da bıik ekenin uqtyrady.

Muzafar aqynnyń talantynyń shyń­dalýyna yqpal etip, onyń adamdyq, tazalyq, parasattylyq, kishipeıildilik, eń­bek­qorlyq qasıetterine tánti bolǵan aǵa-ini, zamandastarynyń óz pikirlerin bil­di­rip jazǵandar qatarynda M.Áýezov, Ǵ.Músi­repov, I.Omarov jáne t. b. kóptegen qazaq zııa­lylary bar. 

Elimizdiń egemendigine shattanbaǵan qazaq zııalysy bar ma, Muzaǵań da tebi­renip, alǵashqy memlekettik Ánurannyń sózin jazyp, tórt avtordyń biri boldy. 1994 jyly aqyn aǵaǵa «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» ataǵy berildi. Ol «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. Aqyn halqy úshin ter tókse, eli de aqy­nyn ardaqtaıdy.

Halyq jazýshysy Muzafar Álimbaı­dyń janynan, jadynan tolqyn bolyp quıylǵan týyndylary keler urpaqqa amanat bolyp qala bermek. 

Jadyra DÁRIBAEVA,
aqyn