Adam zatynyń ózin qartaıtyp, qaýsatyp tozdyratyn da, ólgennen keıin izgilikti is-áreketterine oraı ekinshi ómir syılap, urpaq jadynda qaldyratyn da ýaqyt. Adam úshin ýaqyt – ustaz, ýaqyt – tárbıeshi de bolady. Sonymen qatar ýaqyt jan jarasyn emdep jazatyn emshi de deımiz.
Árıne, ýaqyttyń qıratqysh, joıympazdyq qýaty jaıqyn da joıqyn. Sonaý antıkalyq ejelgi zamannyń Troıasynan bastan ózimizdiń qazaq dalasyndaǵy jer astyna shókken qanshama qalalarymyz sonyń aıǵaǵy. Deı tursaq ta, osy ýaqyttan asqan jasampaz da joq. О́tken ǵasyrlarda nesheme túrli shapqynshylyqtar men asharshylyq náýbetterinde qyrǵynǵa ushyrap, bodandyq pen quldyq qamytyna jegilip, qara jerden de aýyr qısapsyz qasiret arqalaǵan qazaq ulty qazirde sol sansyz jaralardan aıyqty, eńsesin tiktedi, álemniń aldyńǵy qatarly ozyq memleketterimen terezesi teń el qataryna qosyldy. Osynyń bári sońǵy shırek ǵasyrda ǵana múmkin bolǵan ǵajaıyp! Osynaý shırek ǵasyrdyń ár jyly júz jylǵa tatıtyndaı tolaǵaı salmaq arqalaǵan bir-bir saıypqyran jeke batyrdaı elesteıdi kózge. Ýaqyttyń ulylyǵy men jasampazdyǵy osy emes pe.
Qara jamylyp qapylǵan qaıǵylardy da umyttyratyn ýaqyt. Osy kúnge jetkenge, álbette, shúkir, táýbá deıdi qazaǵym. Zamana, dáýir, kezeńder men jyldar Ýaqyt deıtin uly ámirshiniń úrim-butaq áýletinen sanalady. Adamzat qoǵamynyń basynan talaı-talaı ker zamandar, kerdeń kezeńder, qanqasap jyldar da ótken, óte de bermek. Ol – tolaıym tirshilik zańy. Biraq kezi kelgende ýaqyt bárin oryn-ornyna qoıady, ádiletti qalpyna keltiredi, ómirdi qaıta kóktetedi.
Burynyraqtaǵy bir óleńimizde biz de: «Áldı, áldı jas balaqan jańa jyl, Ýaqyt degen uly patsha urpaǵy», dep jyrlaǵan ekenbiz. Sol aıtqandaı, minekeı, bıyl ıt jylyna kirip, ýaqyttyń toqtaýsyz kóshinde taǵy da tynymsyz ilgeri jyljyp baramyz. Itti ata qazaqtyń jorasymen jeti qazynanyń biri, baq-berekeli, yrysty da qutty jyl bolady dep te yrymdap ta jatyrmyz. Iá, alǵashqy aptalary aqjarylqap peıil-tilekpen ótken bul jylymyzdyń da qutjol, maılyaıaq bolǵanyna ne jetsin. Ylaıym solaı bolaryna senimdimiz.
It jylynan árqashan osylaı úmitti bolarymyzdyń, dáıim jaqsylyq kútetinimizdiń ózindik sebebi de joq emes. Asa árige barmaı-aq, júz jyl beriden qaıyrsaq, 1921 jyly Qazaqstanda aýqymdy asharshylyq bolyp, júzdegen myń ómirdi jalmaǵany belgili. Al osydan keıin kelgen 1922 – ıt jyly alapattyń beti qaıtyp, halyq úzilgen arqaýdy qaıta jalǵap, ıt tirshiliktiń ıteńbaı arbasyna qaıta jegilip, ıtyrǵyljyń ómirge qaıtadan bet buryp edi. Sol sııaqty, 1931-1933 jyldar aralyǵyndaǵy qazaqtyń teń jarymyna jýyǵyn opat etken ǵalamat náýbetten keıin kelgen 1934 – ıt jyly apatty toqtatyp, úmit sáýlesin óshirmeı qaıta jandyrǵan edi. Taǵy bir mysalǵa júginsek, Germanııamen soǵysta jeńiske jetsek te, qansyrap jyǵylǵan halqymyz úshin odan keıingi, ıaǵnı kelesi 1946 – ıt jyly da jańa tynys ashqanyn, búlingen sharýany qalpyna keltirýdi qolǵa alyp, beıbit ómirge, jarqyn bolashaqqa bet túzegenin de áste joqqa shyǵara almaımyz. Osynaý qıynshylyqtar men taýqymet, qasiretterdiń bárinen keıin dáıim ıt jyly aqjoltaı bolyp kelip, aldaǵy jaqsylyqtarǵa bastap otyrýy tegin emes. Ýaqyt emshi deıtinimiz sol.
Iá, ýaqytpen sanasqan abzal, ýaqyttyń qadirin bilgen jón. It – adamnyń dosy, shańyraqtyń, ot basy, oshaq qasy, meshitti ǵalam úıińniń kúzetshisi, baq-berekeńniń, yrys-qutyńnyń shyraqshysy. Demek, ıt jylynyń yrym-qasıeti ordaly Otannyń, el irgesiniń berik bolýyn qalaıdy. Osy arada arǵy tórkini Shýmerde jatqan, belgili ádebıettanýshy ǵalym Serik Negımov aıtatyn nusqadaǵy: «Esigiń berik bolmasa, elińde erik bolmaıdy» degen maqalyn da ıt jylyndaǵy ýaqyttyń bir úlken talaby retinde qabyldaý lázim der edik.
Búgingi ýaqyt Aqan seriniń Qulagerinen de júırik. Qazaqtyń aqıyq aqyndary jyrlap, ánshileri ánge qosqan aıdaı sulý perızattardan da kirpııaz. Oǵan ilese almaǵandar zamana kúresininde qalyp qoıady. Demek, qashsa – qutylar, qýsa – qutqarmas ábjildik kerek-aq. Jylǵa aty berilgen qumaı-tazynyń qasıeti osyndaı, urany – ushqyrlyq. Olaı bolsa, Muqaǵalı aqyn aıtqandaı: «Asyǵý kerek, asyǵý kerek qalaıda! Ýaqyt saǵan qaraı ma!».
Taǵy da Muqaǵalı aıtady:
– Asyǵý kerek,
Tyndyrý kerek barlyǵyn,
Eshkimniń kútpeı jarlyǵyn!
Aparmaı keshke asyǵý kerek, asyǵý,
Tústegi isińniń qaldyǵyn.
It jylynda uly Ýaqyt padıshanyń údesinen shyǵýǵa asyǵaıyq, aǵaıyn!.. Ýaqyt tolǵaǵy kútpeıdi. Ýaqyt tolǵamy osyndaı!..
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
