«Qazaqstan geografııasy» páni oqytylmaı ma?

Osy oraıda oqýshylarymyzǵa táýelsiz Qazaqstannyń dúnıe júziniń saıası kartasyndaǵy orny men ekonomıkasy týraly maqtanyshpen oqytatyn 8-synyptaǵy «Qazaqstannyń fı­zıkalyq geografııasy», al 9-sy­nypta oqytylatyn «Qazaq­stan­nyń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik geografııasy» kelesi 2018-2019 oqý jylynan bastap jeke pán retinde oqytylmaıdy dep josparlanǵany bizdi tol­ǵandyryp otyr. Jahandaǵy bar­lyq elder táýelsiz ekenin kór­setý úshin óz memleketteriniń geo­grafııasyn jeke pán retinde oqytady. Burynǵy KSRO qura­my­nan  bólinip shyǵyp,  egemen el bolǵan respýblıkalardyń barlyǵy óz elderiniń geografııasyn jeke pán retinde eki oqý jylynda oqytyp keledi. Alystaǵy shetelderden mysal keltirsek, jeri  Qazaqstannyń bir aýyldyq ákim­shilik aýdanynyń aý­ma­ǵyndaı bolatyn Izraıl mem­leketi óz eliniń geografııa­syn eki bólip, bir jyl boıy «Izraıl­diń fızıkalyq geogra­fııasy» (tabıǵatyn), ekin­shi jyly «Izraıl­diń eko­no­mıkalyq já­ne áleýmettik geogra­fııasy» dep oqy­tady.

1991 jyly táýelsizdik alǵan ýaqyt­tan keıin sol kezdegi QazKSR Bilim mını­strliginiń ar­naıy tapsyrmasy boı­yn­­sha ja­ńa 136 saǵattyq oqý baǵdar­la­ma­­sy qurastyrylyp, 2 ret geografııadan respýblıkalyq ataýly mekteptiń re­s­pýb­lıkalyq ǵylymı-tájirıbelik se­mı­nar­la­rynda talqylanyp, geografııa páni muǵalimderinen qoldaý taý­yp, ony Bilim mınıstrligi bekitip, bar­lyq tıptegi mektepterge taratylǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń geogra­fııa­sy» kýrsynyń baǵdarlamasy osy ýaqytqa deıin oqytylyp keldi. «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy jalpy orta bilim berýdiń mem­le­kettik jalpyǵa mindetti stan­­darttary» (MJMBS, 2002 jyl) jınaǵynyń «Geo­gra­fııa oqý pániniń bazalyq bi­lim maz­munynda» (164-bet) Qazaq­s­tan geogra­fııasy páni 8-9 synyptar­da oqy­­­tylatyny taıǵa tańba bas­qan­­daı ja­zylyp tur. Al Bilim já­ne ǵy­lym mı­nıs­tr­liginiń 2010 jyl­ǵy 9 shil­­de­degi №367 buır­y­ǵymen be­ki­gen «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy mem­lekettik jal­­pyǵa min­­detti stan­dar­tynda» jalpy «Ja­ra­tylystaný» ǵylymdary» dep top­tas­tyrylǵan. Oǵan geografııa, bıologııa, fı­zıka, hı­mııa pánderi engizilgen. Al «Geo­­grafııa» dep jalpy atpen jazylyp, onyń ishinde «Qazaq­stan Respýblıkasynyń geo­grafııa­sy» degen pánniń aty to­lyq jazylmaı túsip qalǵan. Al tarıh páninen barlyq kýrs­ty «Adam jáne qoǵam» dep top­tas­tyrǵanymen, «Qazaqstan ta­rıhy» je­ke pán retinde jazy­lyp tur.

Almaty qalasyndaǵy №12 qazaq gım­nazııasynda 2017 jyly 2-3 aqpanda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bas­­qarýymen Y.Altynsarın atyn­daǵy Ult­tyq bilim akademııasy men «Nazarbaev zııat­kerlik mek­­tep­teri» DBBU birlesip qu­­­ras­­­­­­­tyr­ǵan jańartylǵan maz­mu­n­­­daǵy «geografııa» páni  boı­yn­­­sha negizgi orta bi­lim berý deń­­geıiniń 7, 8, 9-synyptaryna ar­­nalǵan oqý baǵdarlamasy eks­perttik taldaýdan ótken bolatyn. Eks­per­ttik talqylaýdyń  jetekshisi jáne mú­she­leri syn pikirleri, sonyń ishinde «Qazaq­stan geografııasynyń» jeke pán re­ti­nde jańa mazmundy baǵ­darlamada qa­ras­­t­yryl­ma­ǵa­ny úlken kemshilik jáne saıa­sı qa­telik ekeni sol kezdegi Bilim já­ne ǵy­lym vıse-mınıstri E.Sýhanberdıevaǵa aıt­ylǵan, al ol eksperttik komıssııa qalaı she­­shim qabyldasa solaı bolady degen edi. Biraq is júzinde  olaı bolmaı tur.

­Jańartylǵan mazmundy baǵ­dar­lamada Qazaqstan geogra­fııa­syn jeke oqytpaı, jalpy geografııa pánine birneshe ta­qy­ryp­ berýmen ǵana shektelgen. Se­bebi baǵdarlamany qu­ras­­tyrǵan avtor­lar mek­­tepte sa­baq bermegen, oqý­­shylardy ult­­­­jandy, týǵan jerdi qa­dir­­leı­tin azamat retinde tárbıeleýde  «Qazaqstan­nyń fız­ı­kalyq geografııasy» men «Qa­zaq­­­stan­­­nyń ekonomıkalyq já­ne áleý­met­tik geo­grafııasy» pán­deriniń ma­ńyzy zor eke­nin tú­sin­beı, mysal retinde bergen. Baǵ­dar­lamany qurastyrǵan avtor­lar peda­gogıkadaǵy jyldar boıy qalyptasqan geo­grafııalyq bilim berý júıesin saqtamaǵan. Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi usynyp otyrǵan baǵ­darlamada 7-synypta tek «Qazaqstannyń topyraǵy» úshin (39 bet) 1 saǵat berilgen. Bul – oqýshylarǵa Qazaqstannyń geografııalyq orny, jer bederi, geologııalyq qurylymy, klımaty taqyryptarynan soń oqytylatyn taqyryp. Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń topy­ra­­ǵy taqyrybyn 4 saǵat kól­e­minde oqytyp júrmiz. Al 8-synypta ekonomıkalyq geografııa zertteıtin taqyryptar be­ril­se (52-53-better), 9-synyp baǵ­darlamasynda «Qazaq­stan­nyń fızıkalyq geografııasy» kýrsynyń taqyryptary be­rilgen (57-58-59-better). Qazaqstannyń geografııalyq or­ny degen taqyrypty 11-synypta oqý jylynyń so­ńy­nda berip, geografııa ǵylym­da­rynda qalyptasqan ǵylymı júıe buzylǵan. Bul usynys ja­ńalyq emes, kezinde ke­ńe­s­tik totalıtarlyq oqý baǵ­dar­la­masynda odaqtas respýb­lı­ka­lardy, Qazaqstandy da jeke mem­leket retinde qarastyrmaý úshin osyndaı ádisti qol­danǵan bo­latyn. Sondyqtan eks­pert­­tik komıssııa músheleri  táji­rı­beli us­­tazdar men ǵalymdar bolǵandyqtan, ji­be­­rilgen qa­telikti kórsetip, keleshekte tú­ze­tiledi degen úmitte. Qazaq­stan Respýb­lı­kasy egemen el bol­ǵannan keıin ár mem­le­ket­tiń egemendiginiń sımvoldyq oqý páni re­tinde 8-synypta «Qazaq­stannyń fızı­ka­lyq geogra­fııasy» kýrsynan  Qazaq­stannyń geografııalyq or­ny, ta­bı­ǵat jaǵdaıy, zerttelý tarıhy, jer be­deri, klımaty, ishki sýy, topyraǵy, tabıǵat keshenderi, tabıǵat zonalary, iri fızıkalyq-geografııalyq
aý­dandary jáne tabıǵatty qor­ǵaý taqyryptary geogr­a­fııa­­lyq turǵydan naqty irgeli bi­lim berý talaptaryna saı oqy­tylyp, al 9-synypta «Qazaq­stan­­nyń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik geografııasy» kýrsynda respýblıkamyzdyń sheka­rasy, dúnıe júziniń saıası kar­tasyndaǵy Qazaqstannyń alatyn saıası-geografııalyq orny, memlekettik qurylymy, halqy jáne tabıǵat resýrstary, ony sharýashylyqqa tıimdi ıgerý jaǵdaılary men  ekonomıkalyq aýdandary oqytylyp jatqany aıtylyp, eksperttik komıssııa osy pánderdi ornynda qaldyrý týraly sheshim shyǵarǵan bolatyn. Osy oıymyzdy aıtyp Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıev myrzanyń atyna 2017 jyly 10 shildede hat joldaǵan edik, oǵan 2017 jyly 14 tamyzda «№FL-KE-992-1/11-2» dep tir­kel­gen hatta qazirgi kezde 8-synypta oqytylyp jatqan «Qazaqstannyń fızıkalyq geografııasy» men 9-synypta «Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik geografııasy» pánderi eshýaqytta jeke pán retinde  oqytylmaǵan degen jaý­ap aldyq. Iаǵnı mınıstrlik qyz­metkerleri jalpy orta bilim be­retin mektepterde qandaı pán­deri oqytylyp jatqanynan  beıhabar bolyp shyqty. Sonda bilim salasyndaǵy ózgeristerge kim jaýap beredi? Jańartý degen  burynan qalyptasqan dás­túr­li bilim berý júıesiniń tamy­ryna balta shabý emes, qaıta jaqsy jaǵyn alyp ári qaraı damytý emes pe?!

Bilim jáne ǵy­­­lym mınıstri E.Saǵa­dı­ev myrza­nyń 1997 jyldan be­ri bes ret óńdelip, soń­­ǵy ret mınıstrdiń 2016 jylǵy 8 qań­tar­­daǵy №13 buı­ry­ǵynyń 1-qosym­sha­synda qaı­ta beki­ti­lip, mektepterde qol­danys­ta júrgen oqý­lyq­ty bi­le tura «Qazaq­stan­nyń fızı­­kalyq geogra­fııa­sy» jáne «Qazaq­stannyń eko­nomıkalyq já­­ne áleýmettik geografııasy» atty oqý pán­­deri bol­ǵan emes» dep jaýap bergeni tip­ti túsiniksiz. Biz «Jańa maz­mun­­da­­ǵy baǵdarlamany» jazǵan av­tor­­­lar­ǵa, mı­nıstrlikten kelgen jaýapty qyz­met­kerlerge qa­telikterdi kórsete otyryp, oıy­myzdy jazbasha túrde ber­dik. BAQ quraldary arqyly piki­ri­mizdi ashyq aıtyp, jarııa ettik.

Qazaqstannyń 2018 jyl­ǵy qańtar aıynan bastap BUU Qaýipsizdik Ke­ńe­sine tóraǵalyq etýi halyq­ara­lyq deńgeıde keńinen tanylǵanynyń bir belgisi. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» ma­qa­lasynda usynylǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy men «Qazaq­stan­nyń kıeli oryn­darynyń geo­grafııasy» anyq­ta­lyp, oǵan Qazaqstannyń tabı­ǵı lan­d­shaft obektileri, ar­he­olo­gııa­lyq jáne arhıtek­tý­ra­lyq eskertkishter, ardaq tu­ta­­tyn qasterli nysandar men ta­rıhı tulǵalar jáne saıası oqı­ǵalarmen baılanysty kıeli oryndary engeni barsha eldi bir serpiltip tastady. Qazaqstan geografııasy páninde oqytyp júrgen «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı mura eskertkishteri» sanaty boıynsha tizimge Ulytaý­daǵy Aqmeshit Áýlıe bıigi, «Han Táńiri» shyńy, Altaı­da­ǵy Muztaý shyńy, Sharyn shat­qaly, Qazyǵurt taýy, Jam­baqy taýyndaǵy jáne Abaı aýda­nyn­daǵy Qońyr áýlıe úńgiri, Otpan taý tarıhı-mádenı keshe­ni, Bektaý ata taýy jáne úńgi­ri, Jylaǵan-ata úńgiri engi­zil­geni qazaqstandyqtardyń kó­ńi­linen shyǵyp, qoldaý taýyp jatqan kez­de, Qazaq eliniń geografııasyn jeke pán re­tinde oqytpaý keleshek urpaq aldynda orny tolmaıtyn, al jastarǵa bilim berýde jiberilgen úlken kemshilik bolady dep esepteımiz.

9-synyp­tan keıin kóptegen oqýshylar jeke ma­mandyq beretin kásiptik-tehnıkalyq kol­ledjderde oqıdy. Sondyq­tan ár oqý­shy týǵan eli men jeri týraly tolyq má­limetti alýy mańyzdy. Sondyqtan «Jańar­tyl­ǵan mazmundaǵy úlgilik oqý baǵdarlamasynyń» quramyna 8-synypta «Qazaq­stan­­nyń fızıkalyq geo­­grafııa­syn», 9-synypta «Qazaqstannyń eko­nomıkalyq já­ne áleýmettik geografııasy» pán­derin qal­dy­rý­dy suraımyz. Maq­satymyz – osy pánderdi oqy­tý arqyly  jas­tar­dyń Qazaq eli men jeri týraly qoǵamdyq-saıası túsinigi men kózqarasyn jańasha qalyp­tas­tyrý.

Uljalǵas ESNAZAROVA,
Bilim berý isiniń úzdigi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, geografııadan respýblıkalyq ataýly mektep jetekshisi