Qazaqstan Respýblıkasynyń bıýdjettik júıesi damýynyń zamanaýı kezeńi baǵdarlamalyq-maqsattyq júıesin engizý arqyly bıýdjettik shyǵystardyń tıimdiligin arttyrý bolyp tabylatyn «shyǵystardy basqarý» úlgisinen «nátıjeni basqarý» úlgisine aýysýymen sıpattalady.
Atalǵan ádis bıýdjettik resýrstardy qoǵamdyq mańyzdy nátıjelerge jetýge baǵyttalǵan qajettilik qana emes, monıtorıng júrgize otyryp, belgilengen sońǵy maqsattarǵa jetýdi baqylaýǵa da múmkindik beredi.
Maqsatty baǵdarlamalardy iske asyrý úshin bıýdjettik shyǵystardyń tıimdiligin únemi baǵalaý Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdardyń aldyna qoıylǵan mindetterdi oryndaý, bıýdjettik úrdistiń aıqyndyq deńgeıin jaqsartý, sondaı-aq jumsalǵan bıýdjettik resýrstardyń maqsatyn, kólemi men nátıjelerdiń aqparattyq qoljetimdiligin (árbir adamǵa túsinikti túrde) qamtamasyz etý úshin qajet.
Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýyna sáıkes tıimdiliktiń basty krıterııi – bizdiń salymymyzdyń qaıtarym deńgeıi.
Búginde memlekettik qarjyǵa basty talap – bıýdjettik shyǵystardyń tıimdiligi. О́z kezindegi memlekettik shyǵystardyń qaýyrt ósýi elimizdiń burynǵy kóptegen mańyzdy salalarynyń qyzmetin jetkiliksiz qarjylandyrýdy óteý qajettiligimen dáleldendi. Biraq qazirgi kezde týyndaǵan máselelerdiń ornyn bıýdjettik qarajatty bólý aǵynymen toltyrýǵa bolmaıdy. Elimizdiń barlyq qyzmet salasynda birinshi orynda tıimdi, árbir bıýdjet teńgesiniń nátıjeli jumsalý krıterııi bolýy tıis.
Debıtorlyq bereshekterdi qysqartý boıynsha jumystar bıýdjet shyǵystarynyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalýy tıis. Ár jylda bastalǵan bıýdjettik-ınvestısııalyq jobalar ártúrli sebeptermen toqtatylǵan nemese qarjylandyrý tolyq bólinbegen, tipti odan keıingi jyldarda atalǵan obektiler boıynsha qarajat bıýdjetke salynbaǵan.
Osynyń barlyǵy debıtorlyq nemese kredıtorlyq bereshektiń paıda bolýyna, obektiniń konservasııalanýyna, jobalaý-smetalyq qujattamanyń qymbattaýyna, obektini paıdalanýǵa berý merziminiń buzylýyna, sońǵy nátıjege jete almaýǵa, saıyp kelgende, bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jumsalýyna ákelip soǵady.
Tabystyń basty krıterııi jobalardy ýaqytynda aıaqtaý bolyp tabylady. Kún saıynǵy kidiris kiristiń alynbaǵan belgili bir somasyna qosylyp, nátıjege baǵyttalǵan bıýdjetteýge jete almaýǵa, tipti aımaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa da áser etedi.
Taǵy da mańyzdy sáttiń biri – bıýdjetti josparlaý jáne saraptamany, qarjylyq-ekonomıkalyq negizdemeni (QEN), tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni (TEN) qalyptastyrý sapasyna ártúrli deńgeıdegi basshylardyń tikeleı jaýapkershiligi qoldanystaǵy zańnamamen qarastyrylmaǵan.
Elbasymyz ekonomıkada memlekettiń qatysýyn neǵurlym azaıtýǵa shaqyrǵan bolatyn. Vedomstvoǵa qarasty uıymdar kórsetetin konsaltıngtik, saraptamalyq qyzmetter ózderi beretin keńester men qorytyndylardyń tıimdiligine baılanysty tekserilýi tıis. Qarjylyq-ekonomıkalyq esepteýler durys jasalmasa, elimiz ben memleket bıýdjetine keltiriletin zııan orasan bolmaq. Ony bıýdjetti atqarýdaǵy, atap aıtqanda, memlekettik satyp alý tártibi boıynsha anyqtalǵan buzýshylyqtarmen salystyrý múmkin emes. Al negizdemeniń basty maqsaty – Úkimetke ınvestısııalyq jobalardy basqaratyn kirister ólshemimen orny toltyrylatyn bıýdjet shyǵystaryn kórsetý.
Zańnamada esepteýler men basqa negizdemelerdiń durys jasalýyna, sondaı-aq naqty negizdemelerge saı qurylys boıynsha jobalar, uqsas jobalardyń iske asyrylýyna barlyq qatysýshylarǵa ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylǵan jaýapkershilik bolýy tıis. Bul rette deklarasııalar men bastamalar emes, bıýdjettik ınvestısııalardyń nátıjesi men qorytyndysy mańyzdy bolýy qajet.
Zamanaýı memleketimizdiń «100 naqty qadam» bes ınstıtýttyq reformasynyń «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» V taraýyn iske asyrý sheńberinde Qazaqstan Respýblıkasynda barlyq azamattar úshin qoljetimdiligi zańnamamen qorǵalatyn, memlekettik qupııa jáne aqparattan basqa, memlekettik organdardyń ıeligindegi ártúrli aqparatty alýǵa múmkindik beretin «Ashyq úkimet» qurý qarastyrylǵan.
Búginde bıýdjettik ınvestısııanyń nátıjesi boıynsha bıýdjettik nesıelendirýde, memleket qaryzy men memlekettik kepildikterde tikeleı de, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń jarǵylyq kapıtalyna qatysý túrinde de jetkilikti aıqyndylyq joq.
Barlyq memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor sýbektileri úshin bıýdjettik ınvestısııa sanynyń nátıjesin, máselen kerýet-oryndardyń, oqýshylardyń, zeınetkerlerdiń, avtojoldardyń uzaqtyǵyn, tamaqtaný shyǵystarynyń normasyn, dári-dármekpen qamtamasyz etý jáne t.b. sandyq jáne sapalyq kórsetkishterimen jarııalaý úshin biryńǵaı aqparattyq júıe qurý qajet.
Bıýdjettiń ashyq bolýy elimizdiń ekonomıkalyq damýyna birden-bir áser etetin kóptegen faktorlardyń biri, osy oraıda prosester men aqparattardyń jasyryn bolýy memlekettik organdarda jemqorlyqty týdyrady dep esepteımiz.
Rahat TOQBAEV,
Astana qalasy boıynsha qazynashylyq departamentiniń basshysy
