О́z jerimizde ózimiz sany az ult atanyp, rýhymyz da, tilimiz de, dinimiz de jetimsiregeni kúni keshe ǵana emes pe edi. «Jalǵyz balasy bardyń shyǵar-shyqpas jany bar, tórt balasy bardyń tóbeden salǵan joly bar» degen babalar ósıetin umytyp, Qazaqstan demografııasynyń bolar-bolmas jetistigine marqaıa bastaǵan syńaıymyz bar. «Qazaqstandyqtardyń sany 18 mıllıonnan asty» dep bórkimizdi aspanǵa laqtyryp júrgende, halqymyzdyń tabıǵı ósimi taǵy da tómendep barady.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ótken jyly taratqan málimetinde, «2017 jylǵy qańtar-qyrkúıekte respýblıka halqynyń tabıǵı ósimi 2016 jylǵy qańtar-qyrkúıekpen salystyrǵanda 18 myń adamǵa nemese 8,5 paıyzǵa kemip, 194,9 myń adamdy qurady», dep atap kórsetilgen. Qazir elimizdegi bala týýdyń jalpy koeffısıenti 1000 turǵynǵa shaqqanda 2,5 náresteden keledi. Dál osy kórsetkish 2006 jyly 1000 turǵynǵa shaqqanda 8,3 (8,1) adamnan kelgen edi. Osy bir eleýsiz derekterden-aq jeri úlken, halqy az Qazaqstan úshin depopýlıasııa qateri bas kótere bastaǵanyn kórýge bolady.
Áli esimde, bala kezde aýylymyzda aq saqaly belýaryna túsken, alyp tulǵaly Baıbórik esimdi qart bolatyn. Aýyldyń qara sıraq bar balasy sol aqsaqalǵa sálem bergendi qyzyq kóretinbiz. Jarysa shapqylap kelip, aýzymyzdy toltyra «Assalaýmaǵaleıkým» dep, atamyzǵa qos qolymyzdy usynamyz. Ol kisi istep jatqan sharýasyn tastaı salyp, taramys qoldarymen barlyǵymyzdyń qolymyzdy alyp, «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyndar!» der edi. Kúnine neshe ret kelip, neshe ret sálem bersek te ol osy sózinen bir jańylmaıdy. Tipti Baıbórik atamyzdyń barlyq renishi men qýanyshynyń ólshemi de osy úsh aýyz sózben shekteletin. Erekshe rıza bolyp qýanǵanda, «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyńdar!» dese, qatty renjip, kúızelgen sátte «Úrim-butaǵyń óskir-aı!» dep keıir edi. Úlkenderdiń aıtýynsha, seksennen asyp, jaryq dúnıeden óter aldyndaǵy Baıbórik qarttyń sońǵy demi «Úrim-butaǵyń óssin, aınalaıyńdar!» degen aq tilekpen birge úzilipti. Endi oılap qarasam, eki ǵasyrdyń barlyq dúrbeleńin basynan ótkerip, halqy kórgen búkil zulmatty ishine túıgen abyz qarttyń jaryq dúnıege arnaǵan amanaty, urpaqqa bergen aq batasy osy úsh aýyz sózden quralǵan uly tilekke syıǵan eken-aý!
Ásirese, Baıbórik atam bel ortasynan keshken HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń basyna túsken náýbet zaýaly buryn-sońdy tarıhta bolyp kórmegen sumdyq edi. Tipti teńdesi joq zarly án – «Elim-aıdy» týǵyzǵan sonaý «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» zamanynda da halqymyz mundaı qyrǵynǵa ushyrap kórgen joq. Tarıhshylardyń zertteýi boıynsha, 1723 jylǵy jońǵardyń surapyl shapqynshylyǵynda qazaq halqynyń jalpy sany 40 paıyzǵa kemise, jıyrmasynshy ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy ashtyq, saıası qýǵyn-súrgin jáne soǵys qyrǵyndarynda qazaq halqy 74 paıyzynan aıyrylǵan.
Keń saharany en jaılap kelgen halqymyz 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi zulmatynda, 1917-1918, 1920-1921 jyldardaǵy ashtyq pen dúrbeleńde qatty kúızelip, úlken shyǵynǵa ushyrady. Al 1932 jylǵy qoldan jasalǵan aqsıraq ashtyqta, áli de tolyq naqtylanbaǵan derek boıynsha, 2 mıllıondaı adamynan aıyrylǵan. 1936-1938 jyldaryndaǵy jappaı qýǵyn-súrginge ushyratqan qyzyl qyrǵynda eldiń betke shyǵar qaımaǵy – 135 myń arystaı azamattarynan taǵy aıyryldy. Marqum Maqash Tátimovtiń derekteri boıynsha, qazaq halqynyń Uly Otan soǵysyndaǵy tikeleı jáne janama shyǵyndary 1mıllıonǵa jýyq bolǵan eken. Eshqashan orny tolmas osyndaı qurbandyqqa tap bolǵan qazaq halqynyń atamekendegi jalpy sany 1945 jyly 1 mıllıon 975 myń adamǵa deıin quldyrady.
1926 jyly ótkizilgen halyq sanaǵy boıynsha respýblıkamyzdaǵy qazaq ultynyń sany 3627612 adamdy quraǵan eken. Bas-aıaǵy 20 jyl ishinde halqymyz jartysynan astamynan aıyrylyp, ulandary sıregen Uly dala kúńirenip qaldy. Týsyraǵan keń dala kelimsektermen toltyryla bastady. Taǵdyr tálkegine tap bolyp, qaıta-qaıta zor náýbetke urynǵan halqynyń osy bir aýyr halin kózimen kórgen Baıbórik qart aq batasyn amanatqa aınaldyryp, aq tilegin urpaqqa arnaǵan úmitine jalǵaǵan eken-aý! Abyz qart týǵan halqynyń tolysar erteńgi kúnine kámil senip, asyl armanyn anttaı qaıtalaýmen ótipti-aý!?
Abyz qarttyń aq batasy qabyl boldy. Ǵasyrlarmen jasasqan qazaq halqy qatal zaman soqqysy qanshama eseńgiretse de qulamady. Súrinip baryp, qaıta turyp, óziniń máńgiligin taǵy da pash etti. Uly Jeńisten keıin bas-aıaǵy 20 jyl ótkende, 3,5 mıllıondyq mejege qaıta kóterildi. Al 1979 jylǵy halyq sanaǵynda respýblıkamyzdaǵy qazaq ultynyń sany 5 mıllıon 289 myń 349 adamǵa jetti.
Osy rette erekshe atap ótetin bir másele, soǵystan keıingi jyldardaǵy qazaqtardyń tabıǵı ósý deńgeıi óte joǵary boldy. Máselen, 1940 jyly Odaq boıynsha tabıǵı ósim árbir 1000 adamǵa shaqqanda, 13,2 promıl, Qazaqstanda 19,4 promıl bolsa, 1957 jyly respýblıkamyzdaǵy tabıǵı ósim 31,4 promılge jetti. Al 1958 jyly respýblıkamyzdaǵy qazaq ultynyń tabıǵı ósimi árbir myń adamǵa shaqqanda 42 promıldi qurap, 1960 jyldardaǵy «demografııalyq dúmpýdiń» negizi boldy. Sol kezeńde qazaqtyń demografııalyq jaǵdaıynyń jaqsarýyna ıgi yqpal etken taǵy bir úlken qubylys, 1950-1960 jyldary «Keńes azamattary» dep atalatyn kontıngent esebinen Qytaıdaǵy qazaqtardyń elge oralý tolqyny boldy. Ǵalymdardyń deregi boıynsha, 1954-1965 jyldary QHR-dan Qazaqstanǵa 259,4 myń repatrıant kelip, qonystanypty. Olar negizinen qazaqtar edi.
Sóıtip 1989 jylǵy halyq sanaǵynyń qorytyndysynda respýblıkamyzdaǵy qazaqtardyń sany 6 mıllıon 535 myń, odaqtas respýblıkalarda 1 mıllıon 670 myń, shetelderde 1 mıllıon 535 myń adamdy qurap, qazaq halqy óziniń ósý tarıhynda tuńǵysh ret 10 mıllıondyq mejege jetti. Kóp uzamaı azattyqtyń araıly aq tańy atyp, Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizdi. Endi memleketimizdiń demografııalyq saıasatynda túbegeıli betburys jasalyp, egemen elimizde, tól jerimizde ultymyzdyń tabıǵı ósiminiń eseleı ósetinin kútken-aq edik. Átteń, shırek ǵasyrdan asqan táýelsizdik kezeńinde birde-bir ret 1960-shy jyldardaǵydaı «demografııalyq dúmpý» bolmady.
Qazaqstan álemdegi halyq eń az ornalasqan el bolyp sanalady. Qazir elimizdegi bir sharshy shaqyrym jerde turatyndar sany orta eseppen segiz adamnan aınalady eken. Endeshe Qazaq eli úshin demografııalyq ósimniń úlken geosaıası máni bar. Halqy sırek Uly dalaǵa kóz alartýshylar tórt buryshymyzda da az emes. Sondyqtan óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken táýelsizdik jyldardaǵy halqymyzdyń tabıǵı ósimi toqmeıilsýge negiz bola almaıdy.
Taǵy da naqty sıfrǵa júgineıik. Táýelsizdigimizge qol jetkizgen 1991 jyly respýblıkamyzdaǵy halyq sany 16 mıllıonnyń ústinde bolatyn (1989 jylǵy sanaq boıynsha 16 464 464 adamdy quraǵan). 2017 jyldyń 1 qyrkúıeginde Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń sany 18 074 100 adamǵa jetti. Iаǵnı 26 jyldyń ishinde el halqynyń ósimi 2 mıllıonnyń aınalasynda. Ras, osy jyldarda respýblıkamyzdan ózderiniń tarıhı otandaryna qonys aýdarǵan ózge ult ókilderi az bolǵan joq. Onyń esesin atamekenine oralǵan qandastarymyzdyń uly kóshi tolyqtyrdy emes pe?! Sonda tabıǵı ósim qaıda?
Bul oraıda tarıhı kórshimiz ózbek halqynyń tabıǵı ósimine qyzyǵa da, qyzǵana qaraýǵa májbúrmiz. О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy demografııalyq derekter boıynsha, qazaq halqynan úsh ese az bolǵan ózbek baýyrlar 1970 jyldary san jaǵynan teńesti. Týysqan halyqtar jappaı táýelsizdik alǵan 1991 jyly 20 mıllıonnyń ústinde bolǵan ózbek halqy 2013 jyly, ıaǵnı táýelsizdiginiń 22 jylynda 10 mıllıonǵa kóbeıip, 30 mıllıonnan asty.
Endi osy jyldar ishindegi qazaq halqynyń tabıǵı ósimin saralap kóreıik. Táýelsizdik alǵan jyly respýblıkamyzda jeti mıllıonnyń ústinde bolǵan qazaq ulty 2012 jylǵy derek boıynsha 10 979 511 adamdy quraǵan eken. Iаǵnı táýelsizdigimizdiń 21 jylynda respýblıkamyzdaǵy qazaqtardyń sany 2 980 myń adamǵa ósken. Dál osy merzimde shetelderden atamekenine oralǵan qazaqtardyń sany 950 myń adamnan asyp jyǵylypty.
Halyqtyń tabıǵı ósimin arttyrýdyń joly bireý – ol bala týýdy kóbeıtý jáne sol úshin memleket tarapynan analarǵa barynsha qoldaý kórsetip, jeńildikter jasaý.
Halqynyń sany jaǵynan qazaqty on orap alatyn orystyń bala týýdy yntalandyrýǵa arnaǵan memlekettik qarjysynyń qasynda bizdiki qasqaldaqtyń qanyndaı. Máselen, Qazaqstanda 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap birinshi, ekinshi jáne úshinshi bala týǵanda tólenetin bir rettik járdemaqy 91 390 teńgege (275 AQSh dollary mólsherinde) deıin arttyryldy (buryn – 62 255 teńge kóleminde bolatyn). Al Reseıde ekinshi jáne odan keıingi bala týǵanda tólenetin bir rettik járdemaqy – 453026 rýbl (8 myń AQSh dollary mólsherinde). Jańa jyldan bastap Reseıde birinshi bala týǵan otbasylaryna prezıdenttik 10 700 rýbl mólsherinde (bizshe 60 myń teńgeden astam) aı saıynǵy járdemaqy tólenetin boldy.
О́tken jyly elimizdiń BAQ-tary 7 balasyn jetektep, kóshe kezgen almatylyq ana Shynar Sársenbaeva, ne baspanaǵa, ne isher asqa jarymaı otyrǵan shymkenttik 8 balanyń anasy Naǵıma О́skenbaeva, 4 balanyń anasy mańǵystaýlyq Kúnsulý Jumasheva, 8 balanyń anasy almatylyq Tolqyn Námetqulovalardyń aýyr hali týraly ashyna jazdy. Sonda «Batyr ana» Shynar Sársenbaeva «Jergilikti ákim qaralar aı saıyn balalarǵa alatyn 14 myń teńgeni kózime túrtki qylady. Ol 14 myń balalardyń kúndelikti jeıtin nanyna da jetpeıdi», dep kúńirengen edi.
«Alty ul tapqan anany hanym dese bolady», dep altyn qursaq analardy hannan artyq qadirlegen qazaq edik qoı. Endi ne kórindi?! Úkimetke alaqan jaımańdar, memleket saýyn sıyr emes qoı» dep kóp balaly analardan memleket múddesin qorǵaǵysh sheneýnikter offshor asqan qazaqstandyq mıllıardtardy solaı qorǵamaı ma?! Aqıqatynda jahandaný dońǵalaǵynyń tas dıirmenine jutylyp ketpeýimiz de halqymyzdyń tabıǵı ósimine tikeleı baılanysty. Qazaqtyń qataryn kóbeıtý úshin eshkim bizge balshyqtan bala jasap bere almaıdy. Qazaqtyń bolashaǵyn baıandy etetin – kópbalaly altyn qursaq analar.
«О́z kúnińdi óziń kór» urany ortaǵa tastalǵan keshegi toqsanynshy jyldary qazaq halqynyń tabıǵı ósimi toqyraýǵa tústi. Mamandardyń boljamy boıynsha, 90-jyldardaǵy bala týýdyń kúrt kemip ketýi, 2020 jyldary halqymyzdyń demografııalyq ósimin tejeıdi. Onyń ústine búginde elimizde turǵyndar sanynyń dınamıkasy stasıonarlyq deńgeıge jetip, balalar men qarııalar sany teńesýge aınaldy. Iаǵnı regressıvti ósý saldosynyń qaýpi tóndi. Qazaq ultyn jahandyq bul tyǵyryqtan alyp shyǵatyn da altyn qursaq kóp balaly analar. Sondyqtan halqymyzdyń aldynda turǵan demografııalyq aýyrtpalyqtardyń salmaǵyn jeńildetý úshin kóp balaly analardyń qataryn kóbeıtý paryz. Ol úshin qoǵamymyzda qalyptasqan kóp balaly anaǵa degen meıirimsiz kózqarasty ózgertý qajet. Bir bala tapqan men on bala tapqannyń beıneti birdeı emes. Sondyqtan «Batyr analarǵa» aı saıyn turaqty túrde tólenetin tolyqqandy jalaqy taǵaıyndaý kerek. Qazaq jeriniń qazynasyn ult ıgiligine jaratyp, munaı dollarlarynan kóp balaly otbasylarǵa arnalǵan «ana kapıtalyn» jasaqtaý qajet. Kóp balaly otbasylaryna, altyn qursaq analarǵa memleket tarapynan beriletin árbir teńge – ult bolashaǵy úshin salynǵan ınvestısııa.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
