Sopylyq ilimin zertteýshi ǵalym, Muhammed Paıǵambardyń urpaǵy Idrıs Shah Paıǵambar «sopylardyń únin estip, «Áýmın!» demegen Alla aldynda ańǵyrt bolyp esepteledi» degen sózin keltiredi. Birqatar zertteýshiler sopylar Islam iliminiń syrtqy «qabaǵy» ǵana, al mazmuny barlyq dinderge, adamzatqa ortaq, Taýratqa, Injilge bóten emes degen de oılar aıtylady. Biraq onyń Islam dininiń shyn maǵynasynda rýhanı máni bolatyndyǵyna talas joq dep túıedi musylman ǵalymdary. Sopylar – naǵyz taqýalyq ómir saltyn ustanyp, rýhanı kámildikke umtylýshylar. «О́zin ózi meılinshe shektep, fánı qyzyǵyn, pendelik tirshilik qamyn, jeke bas erkin tárk etip, bir ǵana Allaǵa jetýdi maqsat etýshiler» deıdi «Islam ensıklopedııalyq anyqtamasy». Sopylar ózderin baýyrlastar, dostar dep sanap, tabıǵı qabiletteri oılaý mádenıeti men daǵdylaryna qaraı bir-birin tez tanıdy, belgili ustazdar tóńireginde toptalyp mashyqtanǵan. Olar órkenıetke VIII ǵ. men XVIII ǵ. aralyǵynda zor yqpal etken. Sopylyqty zertteýshi ǵalym E.E.Bertels sopy degen kim degen suraqqa «Sopynyń júreginde túıtkil joq. Ol kósilip sóıleıdi, biraq, sóz joq, ol bárin kóredi, biraq kórgeni joq, ol tamaq ishedi, biraq onyń dámin bilmeıdi, onda beımazalyq ta, qanaǵattyq ta, qaıǵy da, qýanysh ta joq» dep jaýap beredi.
Sopylar dúnıeqońyzdyq, maqtanshaqtyq, daraqylyq, dástúrge birbetkeı tabynýdan, bolmasa bireýlerdi asyra qasterleýden aýlaq. Olar dinı dástúrlerdi aqylǵa jeńdirip, qoǵamnyń áleýmettik úılesimi, birligi turǵysynan qurmetteıdi, perishtelerdi izgilikti qasıetteri ashylǵan adamdar dep esepteıdi. Nızamı jazǵandaı «aqynnyń kómekeıinde asyl qazynanyń kilti jasyrynǵan».
Sopylyq aǵymnyń qoldaýshysy, ustazdarynyń biri Qojanasyr mollanyń usynǵan rýhanı jetilý joldary búgin de qundy. Zertteýshi Idrıs Shah ta sopylyqqa arnalǵan eńbeginde Qojanasyrǵa ádeıi nazar aýdarady. Onyń oıynsha, Qojanasyr oıdan shyǵarǵan dárýish, keıipker. Ol týraly áńgimeler Ortalyq Shyǵysta kóp taraǵan. Eger ústirtin qarasaq, ol dárýishter shaıhanalarynda, kerýen saraılarda, otbasylarynda, búgin radıo men teledıdarda aıtylatyn ázil-qaljyńnyń, áńgimelerdiń keıipkeri ǵana. Degenmen, onyń astarly, tereń oıǵa jeteleıtin áńgimelerine ǵalymdar zor mán bergen. Onyń ótkir ázil-qaljyńy álemniń kóptegen elderinde tarap, óziniń ómirsheńdigin dáleldedi, sebebi ony moıyndamaýǵa, kelispeýge bolmaıdy da. Musylman elderin aıtpaǵanda, bir-birine jaqyn emes, ártúrli dúnıetanymdaǵy hrıstıan qaýymy men kommýnıster Qojanasyrdy moıyndaǵan, al Keńes úkimeti onyń basynan keshirgen ýaqıǵalaryna fılm de arnady. Tipti grekter Qojanasyr ázilderin óz mádenı murasynyń bóligi dep esepteıdi eken.
Onyń ómir súrgen jyldary týraly ártúrli málimetter jazylýda. Qojanasyrdyń bul ómirde basymen tómen qaraı júremin degen sózine súıenip, onyń qulpytasyndaǵy 386 j. dep qaıtys bolǵan jylyn 683 jyl degen dep keri oqý kerek deýshiler bar. Ekinshi bir professor, arab ǵalymy sıfrlardyń ornyn aýystyrsaq 274 bolady depti. Osylaı san túrli boljaýlar aıtylýda. Shyndyǵynda, onyń kim bolǵany, qaıda jáne qashan ómir súrgenin eshkim dóp basyp aıta almas, biraq búgin onyń oılary mańyzdy.
Sopylar rýhanı kemeldikke jetý úshin adam óz boıyndaǵy kesirlerden arylyp, jaqsy qasıetterine damytýǵa tıis deıdi. Al oılaý júıesi qatyp qalǵan, taptaýryn qaǵıdalarmen ómir súretinder burynǵy qarapaıym kúıinde qala beredi. О́zennen adamdardy qaıyqpen tasyp kún kórgen Qojanasyr jel turyp, sý tasyǵan kúni ózin zor, basqany qor sanaıtyn ǵalymsymaqty ózenniń ekinshi jaǵasyna alyp kele jatady, arasynda ony áńgimege de tartady, sózinde ádeıi grammatıkalyq qatelikter de jiberedi. Bul sopylardyń ádisi. Sonda pedant Qojanasyrǵa «Sen eshýaqytta grammatıkany oqymap pa ediń?» dep suraıdy. «Joq», deıdi molla. «Onda sen jarty ómirińdi bosqa ótkizgen ekensiń», deıdi pedant. Sál kidiristen keıin Qojanasyr «Siz sýǵa júzip úırenip pe edińiz?» dep suraıdy. «Joq. Nege suradyń?» degende: «Onda sen qazir búkil ómirińmen qoshtasasyń, qaıyq sýǵa batyp barady», dep baısaldylyqpen jaýap beripti Qojanasyr. Bul jerde óz biletinin ǵana buldaıtyn, aqıqat dep esepteıtin, ómirge ıkemsiz, zamanǵa beıimdele almaıtyndar synalyp otyr.
Bul oı kelesi bir pikirtalasta jalǵasady. Aıtys dárýishterdiń kezdesetin shaıhanasynda bolsa kerek. Monah shaıhanaǵa kirip kelip: «Meniń ustazym adamdarǵa mynany habarlaýǵa buıyrdy. «О́z basynan ádiletsizdikti keshirmegen adam ony óz basynan keshirgen adamdaı qabyldap, oǵan kónbese, adamzat kemeline keledi». Bul sózder lezde jınalǵandardy tańǵaldyrady. Sonda Qojanasyr bylaı deıdi: «Meniń ustazym aıtyp otyrǵan ádiletsizdik shynynda da ádiletsizdik pe, álde ol jasyryn ıgilik pe? Kóz jetkizbeı eshkimdi de, eshteńeni de joqqa shyǵarmaý kerek». Qojanasyr árkez qarapaıym, tipti eshteńeden beıhabar adam keıpinde óz oıyn osylaı ortaǵa salyp otyrǵan, al oılarynyń astary tereń.
Aqıqat kúrdeli, qarama-qaıshylyqtarǵa toly. Qadyr aqynnyń óleń joldary oıǵa aralady:
«Babamyz ot basqan tabanymen
Birdeı eken jaqsysy jamanymen.
Bir jamany-tynymsyz kóshe bergen,
Bir jaqsysy – qımaǵan dalany keń», dep kete beretin ultymyzdyń boıyndaǵy qaıshylyqtardyń tańǵalarlyqtaı úılesip jatqandyǵy sonyń kórinisi.
Erkin oılaý qatyp qalǵan standarttarmen, shekteýlermen úılespeıdi. Aqıqat belgili bir ýaqytqa, ahýalǵa, naqty jaǵdaıǵa baılanysty, biraq adamdar ony sezine bermeıdi. Aqıqattyń shartty, salystyrmaly ekenin, qubylystardyń artyq-kemin baıqap baryp paıymdamaıynsha, qoǵam jańǵyrýy múmkin emes.
Qojanasyr saraıǵa shaqyrylady. Patsha oǵan óziniń qol astyndaǵylarynyń jalǵan sózge úıir ekendigi týraly qynjylady. Sonda Qojanasyr: «Taqsyr, aqıqat alýan túrli. Adamdar ony taný úshin naqty shyndyqty meńgerip baryp, biraq barlyǵyn kerisinshe isteý kerek. Nátıjesinde adamdar ózderiniń oıdan shyǵarǵan aqıqattaryna oılanbastan súıene beredi, biraq olardyń jalǵan ekenin de sezinedi», deıdi. Patshaǵa áńgime tym kúrdeli kórinedi. «Qubylys, oqıǵa ne shyn, ne jalǵan bolýy kerek, deıdi patsha. Men adamdardy tek shyndyqty aıtýǵa mindetteımin, osylaı adamdar oılaryn týra aıtýǵa úırenedi».
Erteńgi kúni qala qaqpasynyń aldynda dar aǵashy jasaqtalyp, jendetter de daıyn turady. Jarshy: «Qalaǵa kirgen árbir adam eń aldymen patsha áskerine ádil, shyn jaýap berýi tıis dep» habarlaıdy. Qojanasyr qalaǵa birinshi bolyp kiredi. Áskerı adam: «Sen qaıda barasyń, shynyńdy aıt, bolmasa asylasyń» deıdi. Qojanasyr: «Men darǵa asylǵym kelip kele jatyrmyn», depti. «Men saǵan senbeımin dese», «О́te jaqsy. Eger men ótirik aıtsam, onda meni darǵa as» deıdi molla. «Onda sen shyn aıtqan boldyń» degenge, ol «Dál solaı, tek sendershe shyn» depti. Bul mysal aqıqattyń taza shyn, ne taza jalǵan túrinde bola bermeıtinin, adamnyń «qýlanyp», basqa jol taýyp, túrlishe aıla-tásilge baratyny týraly. Aqıqat buıryqpen de sanaǵa sińbeıdi. Nebir tamasha ıdeıalar kópirme sózge aınalatynyn, nebir surqııa ıdeıalardyń jalǵan salafızm sııaqty «jańashyl» bolyp kórinýge tyrysatynyn kórip te, bilip te júrmiz.
Ideologııalyq tárbıe jumysynda qandaı da qundy ıdeıa bolmasyn, adamdardy jalyqtyryp qaıtalana berse, óziniń alǵashqy qundylyǵynan aıyrylady. Osy máselege baılanysty Qojanasyrdyń «Úırek sorpasy» degen áńgimesi sabaq alarlyq. Oǵan alystan týysy syıǵa úırek ákelipti. Qýanǵan Qojanasyr qonaǵymen birge ony pisirip jeıdi. Keıin onyń úıine adamdar úırek ákelgen týysynyń dosymyz, dosynyń dosymyz dep kele beredi. Biraq eshqaısysy da syılyq ákelmeıdi. Taǵaty ketip sharshap otyrǵanda taǵy da bir bóten adam kelip, «men saǵan úırek ákelgen týysqanyńyzdyń dosynyń dosynyń dosymyn» dep, tamaq dámetip otyryp alady. Sonda Qojanasyr onyń aldyna bir aıaq yssy sý qoıypty. «Bul ne?» dep suraǵan qonaqqa: «Bul meniń týysqanym ákelgen úırektiń sorpasynyń sorpasynyń sorpasy», depti. Taǵamnyń qazanda qaıta-qaıta qaınaı bergen saıyn dámdi áseri ketetini sııaqty, jattandy sózderdiń de qaıtalana berýi máseleniń mánin joıady, qoǵamdy zeriktirip mezi qylady.
Rýhy bıik, ozyq oıly adam erekshe qabiletimen basqalar sezbegendi sezip, adamdar aqylynyń jetilmegeniniń sebepterin de bilip otyrady, jetildirý joldaryn izdeıdi. Qojanasyr qaıyrshy beınesinde bir baıdyń esigin qaǵady. Úı ıesi terezeden kim kelgenin kóredi de, qyzmetshisine «Meni úıde joq de», dep jaýap ber» deıdi. Biraq ony úıde ekenin terezeden baıqap qalǵan Qojanasyr aıqaılap: «О́te jaqsy. Ol maǵan eshqandaı kómek jasamasa da, men oǵan bir keńes bereıin. Sen oǵan aıt: «Keleside úıden ketkende, terezede óz betin qaldyrmasyn, bireýler urlap alar», depti.
Shynshyl Qojanasyr ótkir ázilmen rýhy joq, namyssyz, ekijúzdi pendelerdi synap otyr. «Men depýtat emes kezimde kóp oıymdy ashyq aıtýshy edim, depýtat bolǵan soń aýzym býýly, kóp pikirim ishimde ólip jatyr» degen bir depýtat. Osylaı azamattyq betperdesi tumshalanypty, Qojanasyr aıtqandaı «betin urlap alypty». Bizdiń zaman rýhy tómen, taban tireıtin ustanymy joq adamdardy mansap bıleıtin zaman ba? Joq, ulttyq rýhtyń ózegi, arqaýy eldi túgel azdyrýǵa qaı zamanda da jibermegen. Degenmen, olardyń kóbeıýi úlken qaýip týǵyzady.
Rýh tómendiginiń sebebin Qojanasyrǵa baılanysty taǵy da bir mysaldan kóremiz. Adamdar keıde rýhanı jetilýge jol izdep júrip, bilmeı, jalǵan bedelge tabynady, ártúrli teorııalyq aǵymdardyń jeteginde ketedi. Sóıte tura ózderin shyndyq pen jalǵandy aıyra alatyn qabilettimiz dep, óz jalǵan tandaýyna senimdi júredi. Kórshisi Qojanasyrdyń tizerlep otyryp, birdeńeni izdegenin kóredi. «Ne joǵalttyńyz? dese, Qojanasyr «kiltimdi joǵalttym» depti. Bir sátten keıin «kiltińizdi qaı jerde joǵalttyńyz», degen kórshiniń suraǵyna: «Úıde» depti. «Onda ony myna jerde nege izdeısiz?» dese, «sebebi osy jer jaryqtaý sııaqty», degen eken. Bul astarly áńgime: kilt – rýhanı qural. Sopylar keıbir adamdardyń rýhanı azyqty eń aldymen óz ata-mekeninen, dástúrinen, murasynan izdemeı, syrttan izdep adasatynyna meńzep otyrǵan. Shólin móldir bulaqtan qandyrmaı, laı sý ishetin jastar bizdiń zamanda da barshylyq. Ártúrli dinı aǵymdar taraǵan ortada dinge qyzyǵýshylyq tanytqan jastar bir aǵymdy tańdaýdyń aldynda turady. Tańdaýǵa kóptegen faktorlar áser etedi. Ol áleýmettik ortaǵa, ártúrli musylmandarmen aralasýyna, ımandardyń bedeline, ınternettegi aqparatqa baılanysty. Sonymen birge olardyń tárbıesiniń, bilim deńgeıiniń, otbasynyń, ata-analarynyń, jubaılarynyń da orny bólek. Aınalyp kelgende biraz jastar bótenniń arýaǵyna tabynady.
Sopylar aıtqandaı, adamdar keıde danalyqtyń altyn kilti qolyna rýhanı izdenissiz kele salatyndaı kóredi. Jalaladdın Rýmı rýhanı jetilý izdenis, ýaqytpen keletindigin aıta kelip, adamdardy qys mezgilindegi aǵashqa teńeıdi. Syrt kózge tońyp turǵandaı kóringenmen, aǵash qys boıy óz boıyna qunarly nár, qorek jınaıdy da jazǵyturym búrshiktenedi. Adamdardyń da ósip jetilýi, parasat jolyna túsýi uzaq ýaqyttyń jemisi.
Osy turǵydan Qojanasyrdyń alma týraly oılary eriksiz nazar aýdartady. Shákirtterimen suhbattasý barysynda álemniń tutastyǵy, o dúnıe men bul dúnıeniń baılanysy týraly áńgime qozǵalady. Qojanasyr, «ony túsiný úshin allegorııany, tuspaldap oılaýdy meńgerýleriń kerek» dese, bir shákirti «Siz maǵan naqty mysalmen, aıtalyq, jumaqtyń almasy týraly baıandasańyz» depti. Qojanasyr shákirtine alma berse, ol «bul alma jartylaı shirigen, kóktegi alma minsiz bolý kerek emes pe» degen. «Kóktegi alma jemisi shynynda da minsiz» – deıdi Qojanasyr – biraq sen de, men de myna rýhanı shirigen, búlingen dúnıede ómir súrgendikten jáne qabiletimizdiń shektiliginen de eshýaqytta jumaq jemisiniń qandaı ekenin bile almaspyz» depti. Kúndelikti pendelik tirshilikten jan tazalyǵyna, izgilikke, rýhanı joǵary dárejege jetý joldaryn tabý sopylyq ilimniń negizi jáne ol alys, uzaq jol.
Jeke adamnyń da, qoǵamnyń da sanasynyń jańarýy onyń bilimdiliginiń deńgeıi men adamdardyń ǵylymı saýattylyǵyna baılanysty degen oı basym. Ol durys ta. Degenmen, rýhanı kemeldilik adamnyń tek ıntellekt deńgeıine qarap emes, ishki dúnıesine, rýhanı qasıetterimen ólshenedi. Jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy jasaǵandar joǵary ıntellekti ıeleri edi.
Ádette adamdar daǵdyǵa aınalǵan daıyn úlgilerden, shablondy oılaýdan asa almaıdy, tipti qulsha elikteýge úırengen, basqasha oılaı bermeıdi. Qojanasyr, mysaly, ómirde barlyǵy myzǵymas sebep-saldar tizbegi arqyly aldyn ala anyqtalyp qoıǵan deıtin kózqarasty joqqa shyǵarady. Ol mynadaı mysalǵa júginedi. Tar kóshede kele jatqan Qojanasyrǵa úıdiń shatyrynan bir adam qulaıdy. Biraq qulaǵan adamǵa eshqandaı zaqym kelmepti, al molla emhanadan bir-aq shyqqan. «Osy ýaqıǵadan qandaı qorytyndy shyǵardyńyz?» degen shákirtteriniń suraǵyna ol «Adam sharasyz, taǵdyrdyń buıyrǵany ǵana bolady degen oıdan aýlaq bolyńyz. Sebeptiń sońynan kútkendeı saldar kele bermeıdi. Shatyrdan qulaǵan adamnyń moıny úziledi degen teorııalyq máseleden aýlaq bolyńyz. Adam shatyrdan qulady, biraq onyń emes, meniń moınym úzildi», depti. Daǵdyǵa aınalǵan úlgilermen oılaıtyn adamdar sátti ómir súre de berer, biraq aınalasynda bolyp jatqan kóp jaǵdaılardy sezbeıdi, demek oıy shekteýli, rýhy tómen degen oı túıedi Qojanasyr. 30-jyldary elimizde qýǵyn-súrgin, jaza kóp boldy, biraq ol qylmystyń saldary emes edi. Búgin qylmys jasaýshylar kóp bolǵanmen biz kútkendeı ádil jaza bola bermeıdi. Zańǵa senim bolmaǵan elde halyqtyń rýhy tómen bolatyny belgili.
Dáleldeýdi qajet etpeıtin, aqıqat dep tanylǵan qaǵıdalardy árdaıym is-áreketke, basshylyqqa alýǵa bolmaıtynyn Qojanasyr taǵy da bir suhbatynda dáleldeıdi. Qytaı danasy Qojanasyrǵa «ár adam ózin de basqalarǵa qoıatyn talaptarǵa sáıkes ustaýy kerek. Seniń júregiń ózińe tilemegendi basqaǵa da tilemeýi tıis» depti. Dástúrli dinderge de, Konfýsııge de tán ortaq bir qaǵıda barlyǵy belgili: «О́zińe jasamaǵandy basqaǵa jasama» degen. Qojanasyr qytaılyq oıshyǵa: «Bul eskertýińiz ózine tilegendi basqaǵa tilemeıtinderdi tańǵaldyrar. Tirshilikte adamnyń ózine tileýin dosy túgil tipti dushpanyna tilemeıtin jaǵdaılar bolady. О́zine tilegenimen bótenge tileýi úılese bermeıdi, bir adamnyń oıynan shyqqan ekinshi adamnyń oıynan shyǵa bermeıdi» dep jaýap beripti. Adamdar arasynda aqıqatty saralap, salystyryp baryp qana tanıtyn, zattar men qubylystardyń bir-birinen artyq-kemin baıqap baryp tańdaý jasaıtyndar az da bolsa bar. Sondyqtan, aqıqat – naqty, salystyrmaly. Taǵdyr tálkegine túsken pende ózine ózi qol salýy múmkin, biraq basqaǵa ony tilemeıdi. Daǵdyǵa sáıkes «jaqsy adam» ataný úshin árdaıym erejelerge súıený ádepke jatpaıdy. Etıkalyq normalardy árkezde qajetke jaraıdy, myńǵa bir daýa dep qabyldaý orynsyz. «Bul Alla ámir etkendikten durys emes, Alla bul durys bolǵandyqtan ámir etti» degen oıdyń tóńireginde talaı pikirtalastar týady. Sopylyq ilim tańdaǵan joldy negizdeý úshin búgingi dindegi býkvalısterdeı Quran aıattary men hadısterge oısyz, sózbe sóz, dálme-dál, bir árpin buljytpaı oryndaýdan góri, qasıetti kitaptardyń baılaýlaryna, rýhanı mánine, aqylǵa súıengen jón. Sopylardyń máteli boıynsha «jalǵan aqsha shyn aqsha bolǵandyqtan ǵana kórinip júr» degen. Jalǵan musylmandyq ulttyń saý rýhanı organızmindegi zııandy isik tárizdi.
Biz búgin sopylyq iliminiń baǵasyn bere almaı júrgen sııaqtymyz. Ádebıette keıde sopylardy shala saýatty, jóndi bilim almaǵan dúmshe moldalarmen teńeıdi. Shyndyǵynda, sopylar kóbine qalyń kópshilikpen tyǵyz baılanysta bolyp, zor bedelge ıe bolǵan. Dástúrli dinı dogmattardy saqtaýshylar olardy ózderine básekeles sanaǵannan kemsitýge tyrysqan. Al sopylyq mádenıet qazaq dalasyna tereń taraǵan, onyń bir kórinisi Qojanasyr mollanyń halyq jadynda saqtalýy.
Amangeldi AITALY,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory
