Alty aı qys saqaǵa quıylǵan qorǵasyndaı miz baqpaı jatqan Aqjaıyqtyń kókshe muzynyń kóbesi sógilip, astan-kesteń seń júrip, taban astynda tasqynǵa ulasady. O, shirkin, sol kezgi Aqjaıyqtyń býsanyp-býyrqanǵan kórkin kórseń ǵoı. Aq jal tolqyndary arystandaı arpalysyp, dóńbekshigen kúıi qanasyna syımaı, arnasynan asyp ketedi. Keń dalaǵa ıek artqan uly ózenniń artynsha anasyna qaýyshqan baladaı momaqan tynshyp sala beretinin qaıtersiń?! Sóıtip Jaıyq ózeni jaz ortasyna deıin arnasyn saqtap, Jer-ananyń qushaǵynda emin-erkin aǵyp jatady. Meni álbette, Aqjaıyqtyń kóktemdegi kelbeti qyzyqtyrady.
Qandaı talant bolsyn tabıǵatyna tartpaı turmaıdy. Menińshe, albyrt aqyn jas Qasymnyń shabytyn oıatqan, Taıyrǵa tektilik syılaǵan, Jubannyń jigerin janyǵan osy Aqjaıyqtyń aq jal tolqyndary shyǵar dep oılaımyn. Sonaý bir jyldary Aqushtap aqyn 50-ge tolǵan kezde uly ustaz Zeınolla Qabdolov ekeýmizdiń Jaıyqtyń jaǵasynda tolqyp turǵanymyzdy qalaı umytamyn. Sonda ózimniń súıikti gazetim «Egemenge» «Aqjaıyq aqyn» dep qazaqtyń arý qyzy Aqushtap týraly maqala jazǵanym esimde. Sonda da osy Aqjaıyq erte kóktemde aǵyl-tegil tasyp, arnasynda aqtarylyp jatyr eken. Beıne bir aq jaldy arystan sekildi, dóńbekshıdi, doldanady, arnasyna syımaı jaǵaǵa shapshıdy. Muny kórgen kisiniń aqyn bolmaı, arqalanyp ketpeýi múmkin emes-ti.
Men áńgimege arqaý etkeli otyrǵan el aǵasy, Oraldan shyqqan ór tulǵaly azamattardyń biri – Ádilǵazy Nurǵazyuly Nurǵalıevti kórgende men osyndaı áserge bólenemin. Sebebi qyryq jyldan beri qaraı jaqsy biletin azamattyń qyr-syry kim-kimge de tanys bolary belgili ǵoı. Sol jyldardyń ishinde aǵaly-inili ǵumyr keship, qyzyǵy men shyjyǵy mol ómirdiń biraz belesterinen asqan ekenbiz. Osynyń bárine sebep bolǵan, meniń dos-kompozıtor aǵam – Áset Beıseýovtiń áseri ekenin áste umyta alar emespin.
Ádilǵazyny maǵan ataqty kompozıtor Áset Beıseýov tanystyrdy. Kórgen bette Aqjaıyqtyń aq jal arystanyna tap kelgendeı kúı keshtim. Qımyly erek, tulǵasy bólek, tike týrasyn aıtyp, kesek sóıleıtin, ór minez kisi kóz aldyma tura qaldy.
Jetpisinshi jyldardyń bel ortasy bolsa kerek. Oral oblysyndaǵy Jańaqala aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy. Sol kezdegi bázbir sheneýnikterdeı shikireıip turmaıdy. Qarapaıym qalpyn saqtaǵan qadirli kisi bolyp shyqty. Nar tulǵasynan keskin-kelbetinen el basqarǵan kisiniń aqyl-parasaty aıqyn kórinip turdy. Qasynda aıaýly jary Marfýǵa bar.
Áset úıiniń qonaqjaı keń dastarqanynyń basynda otyrmyz. Ásettiń áıeli Zámzýranyń dám dastarqany qashanda bul kisilerge jaıýly bolatyn. Sebebi Áset pen Ádilǵazynyń arasy bir-birimen erteden etene tanys, ábden aralasyp-quralasqan aq nıet, adal dostar bolyp shyqty. Oǵan sebep te joq emes, Ásettiń anasy týra sol Ádilǵazy týyp-ósken Oraldyń «Pıatımar» aýylynan eken. Sheshesi ánshi bolypty. Sol kezde Oral oblystyq fılarmonııasynda jumys istegen. Al Ásettiń ákesi Oral qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp júrgende dám jazyp, bas qosyp, óziniń týǵan eli Uzynaǵashqa kelgen ǵoı. Ásettiń ákesi Kópbaı Beıseýov 1941 jyly «Qarǵaly» shuǵa kombınatynyń alǵashqy dırektory bolyp jumys istep júrgen jerinen maıdanǵa attanǵan. Sodan oralmaǵan. Áset pen Ádilǵazyny taǵdyr tabystyryp, qarym-qatynasy úlken dostyqqa ulasqan. Bala kezinen mekteptegi ádebıet oqýlyǵynan «Kórdiń be, Oral qyrlaryn, jeri qandaı jap-jazyq, Bir jaǵynda qum Naryn, bir jaǵynda Aqjaıyq» dep jyrlaǵan Taıyr aqynnyń óleńderinen taqyldatyp taqpaqtap aıtyp ósken men úshin osy ólkege degen qushtarlyq paıda boldy. Keıin Áset osy ólkege arnap talaı án jazdy. Solardyń biri – ataqty «Aǵalarym» áni osy ólkede dúnıege kelgen-di.
Aıta berse áńgime kóp. Men Áset pen Ádilǵazynyń dostyǵyn ózinshe bólek maqala retinde jazǵanym bar. Endi sol sózimdi qaıtalamaı bul kúnde seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan Ásettiń ardaqty dosy, el aǵasy, asyl azamat Ádilǵazy Nurǵalıev týrasynda kórgen-bilgen jaılardy osynaý shaǵyn maqalada birshama sholyp ótkendi jón kórdim.
Ádilǵazy dúnıege kelgen búgingi Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdany qazaq halqyna qasterli tulǵalar týdyrǵan kıeli jer. Osy kúngi Elbasynyń halqyna amanat etken «Rýhanı jańǵyrýǵa» oraı sóz etsek, bul ólkeniń árbir tóbesine deıin tunyp turǵan qasterli tarıh ekenine kóz jetkizer edik. Basqany bylaı qoıǵanda, kúı atasy men kúı anasy Qurmanǵazy, Dınany dúnıege ákelgen qasıetti mekenge qalaısha bas ımeısiń. Ádilǵazy men Ásettiń dostyǵy arqasynda men Oral óńirin tereń tanyp bilýge múmkindik aldym.
Bir kúni Áset maǵan: – Ádilǵazy aıaǵyn syndyryp alyp úıinen qarys qadam shyǵa almaı jatyr. «Synyq jas sanaıdy» deıdi ǵoı. Ázir jata turatyn túri bar. Qaıta-qaıta «zvondap» mazasyn ala bergim kelmeıdi. Sen onsyz da el men jerdi aralap kóp júresiń ǵoı, Oralǵa baryp qaıtshy. Ádilǵazy qalaı eken, óz kózińmen kórip kel, – dedi. Bul sózdi Ásettiń áıeli Zámzýra da quptap, ekeýi birdeı qolqa saldy. Qydyryp qaıtýdan jalyqqan kezim bar ma? Tarttym da kettim. Kelsem, Ádekeń úıinde baldaqpen júr eken. Úıi birden kabınetke aınalyp ketken. Telefonda tynym joq. Jan-jaqqa «zvondap» tapsyrma berip jatady. Keıbireýlerin úıge shaqyryp alyp aqyl-keńesin aıtady. Radıoqabyldaǵyshy qasynda. Elde bolyp jatqan jańalyqtarmen da habardar. Ara-arasynda án-kúı tyńdap, tyńaıyp, kóńilin bir demdep alady. «Ándi súıseń menshe súı» dep Abaı aıtqan kep, osy Ádilǵazyǵa dál keledi. Ádilǵazynyń ándi túsinýi, taldaýy, baǵalaýy kóp adamnyń oıyna orala bermeıdi. Qazaq, orys, shetel ánderin shemishkeshe shaǵyp, tabıǵatyna úńile biledi. Klassıkalyq ánderdi de tyńdaýǵa qumar. Al halyq ánderi men kúılerin súısine tyńdap, kósile áńgimelegende sheshendigine de tánti bolasyń. Men Ádilǵazynyń Ásetteı óner ıesin qalaısha qasterleıtinine sol joly kózim jetti. Sonyń bári ándi-ónerdi súıgen úlken júrektiń izgi qasıeti eken ǵoı.
Osy joly Oral óńiriniń álemge tanymal áıgili tulǵalarymen, óner ıelerimen qosa, qasıetti eldiń qasterli tarıhymen de jete tanystym. Solar týyp-ósken, eńbek etken jerlerde bolyp, jaqsy kisilermen júzdestim.
Qoǵam, memleket qaıratkeri Seıitqalı Meńdeshevtiń týǵan aýylynda, turǵan úıine baryp, aǵaıyndarynyń arasynda boldym. Osy ólkede kóp jyldar basshylyq jasap, el abyroıyn arqalaǵan azamattardyń ómir jolyna úńilip, tarıhymen tanystym. Tek qana S.Meńdeshev emes, bul óńirden A.Daýylbaev, M.Saparǵalıev, I.Edilbaev, M.Býtın sııaqty qoǵam qaıratkerlerimen qosa, Ǵ.Sholanov, H.Madanov, Á.Iztileýov, Á.Narymbetov syndy ataqty ǵalymdardyń shyqqanyna kóz jetkizip, eńbekterimen tanystym.
Bul ólkeni Ádilǵazydan buryn basqaryp, ataq-abyroıǵa kenelgen bilikti basshylar – Kenjebek Meńdeshov, Seıitqalı Saparovtyń syndarly isterin el ańyz ǵyp aıtady eken. О́tken-ketken basshylaryna qańqý sóz aıtyp, topyraq shashpaıtyn eldiń qadir-qasıetine osy joly tánti boldym.
Osy jolǵy saparymda men sol kezdegi Eńbek Qyzyl Tý ordendi, ataqty jylqyshy Ybyraıym Serǵazıevtiń ulynyń úıinde bolyp el tanyǵan aqyn Zákarııa Seısenǵalıevpen tanysýym, meniń sol elge degen tanym-túsinigimdi yqylas-peıilimdi asha túskendeı edi.
El maqtaǵan eki asyl azamattan keıin bılik tizginin ustaǵan Ádilǵazy asýy – árıne ońaı bolǵan joq. Áıtse de, izgilik pen ustamdylyqty ómirine arqaý etken arly azamat bul joldan da súrinbeı ótti. Halyq qurmetine bólendi, el abyroılysyna aınaldy.
Almaty mal dárigerlik-zootehnıkalyq ınstıtýtyn tabysty támamdap, eńbek jolyn Shyńǵyrlaý, Bórli, Taıpaq aýdandarynda bastaǵan Ádilǵazynyń shyńdalyp, ósip-órkendeý kezeńi – týǵan ólkesi Jańaqala jerinde ótti. Eren eńbeginiń nátıjesinde Keńes Odaǵynyń ataq-marapattarynan kende bolǵan joq. Sol kezeńdegi Qazaqstan kommýnıstik partııasynyń sezderine birneshe márte delegat bolyp qatysty. «Qurmet Belgisi» ordenimen, «Eńbektegi erligi úshin» medalin ıelendi. Odan da ózge birneshe medaldarmen marapattaldy. О́zi kóp jyl qyzmet atqarǵan Jańaqala aýdanynyń qurmetti azamaty atandy.
Keńes Odaǵy kezinde KSRO aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri delegasııasynyń quramynda AQSh, Kanada elderinde, sondaı-aq týrıstik saparmen Úndistan, Shrı-Lanka, Túrkııa, Egıpet, Sırııa, Iordanııa, Vengrııa, Chehoslovakııa, Polsha memleketterinde boldy.
Jubaıy Marfýǵa Quspanqyzy Ysqaqova joǵary bilimdi dáriger. Qyzy – Gúlmıra, uly – Jiger aýyl sharýashylyǵynyń mamandary. Kishisi – Sanjar shetelde bilim alyp júr.
Ádilǵazy Nurǵazyuly Nurǵalıev bilikti basshy ǵana emes, bilimdi ǵalym retinde tanymal tulǵa. Ol Qazaqstanda shyǵarylǵan «Kóshim» tuqymdy jylqynyń, «Edilbaı» qoıynyń, «Birlik» tıpiniń avtory. Sondaı-aq ol «Batys Qazaqstannyń mal sharýashylyǵy», «Jańaqala alyptar men jaısań jandardyń mekeni» kitabyn jazǵan. Bul kúnde Ádekeń zeınet jasynda bolsa da, oblystyq aýyl sharýashylyǵy kásipodaqtar komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqaryp keledi.
Ádekeń áli de tuǵyrynan túspegen tulǵa. Bul kúnde seksenniń seńgirine shyqsa da, ózin sergek ustaıdy. El senimin aqtaǵan ardager aqsaqaldyń áli de týǵan eline tıgizer paıdasy, aıtar aqyl-keńesi az emes.
Serik TURǴYNBEKULY,
aqyn
