Birjan Nurymbetov: Bizdiń maq­­satymyz – eńbek quqyqtaryn qor­ǵaýǵa qol jetkizý

– Birjan Bıdaıbekuly, jýyr­da Áleýmettik áriptestik pen áleýmettik jáne eńbek qatynas­taryn retteý jónin­degi respýblıkalyq úsh jaqty komıssııa otyrysynda bas keli­simge qol qoıylǵany belgili. Osy qujattyń qoǵamdaǵy eńbek bólinisin retteýdegi ma­ńy­zy qandaı bolmaq?

– Iá, bıylǵy 31 qańtarda elimizde eńbek qatynastaryna qatys­ty áleýmettik áriptester arasynda, ıaǵnı Úkimet, jumys berý­shiler jáne jumysshylar ókil­deriniń arasynda ózara min­det­terdi bekitetin bas kelisim­ge qol qoıyldy. Jalpy, elimiz áleý­mettik áriptestikke egemen­dik alǵan alǵashqy jyldary qol jetkizdi. Bul – 1993 jyly Qazaq­stan Halyqaralyq eń­bek uıymyna múshe bolyp kir­geli beri joǵary qarqynmen damyp kele jatqan qoǵamdyq ıns­­tı­týttardyń biri. Iаǵnı eń­bek qatynastarynyń úsh taraby ózderiniń is-qımyldaryn bir­ge atqarady. Onyń arnaıy alań­shalary bar. Respýblıkalyq úshjaqty komıssııanyń otyrysynda osy qujat qabyldandy.

Bul 3 jylǵa qabyldanatyndyqtan, jańa qujat 2018-2020 jyldarǵa arnalyp otyr. Bas kelisimniń ereksheligi – Elbasynyń «Qazaq­stannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilet­tilik» atty Joldaýy jáne «Qazaq­stan­nyń 2025 jylǵa deıingi stra­te­gııalyq damý jospary» atty iri baǵdarlamalyq qujattar­dyń negizgi baǵyt-baǵdarlarynyń es­kerilýinde. Árıne áleýmettik árip­testiktiń bir jaǵynda kásip­odaqtar uıymynyń turǵany málim. Bul qujat bılik pen jumys berýshiler birlestikteriniń ashyq dıalogqa, eńbek qatynastary men áleýmettik saladaǵy kúrdeli de mańyzdy máselelerdi birlese sheshýge daıyn ekenin kórsetedi. 

Negizgi baǵyttarǵa toqtalar bolsaq, birinshiden, bul – eko­no­mı­kany jańǵyrtý. Qazir álem­de tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııanyń trendteri men jańa múmkindikteri týraly aıtylýda. Biraq jańa qaýip-qater­ler de bar ekenin umyt­paýy­myz kerek. Sebebi sıfrly eko­no­mıkaǵa kóshý, óndiristik pro­ses­terdi avtomattandyrý eńbek naryǵyna min­detti túr­de áser etedi. Bul jumys oryn­dary­nyń qysqarýy­na alyp kelýi yqtımal. Osy turǵyda aldyn-ala atqarylýy tıisti sharalar bas kelisimde kórsetildi.

Iаǵnı bul kelisim jumystan bosap qalýy múmkin jandardyń mem­le­ket pen jumys berýshiler na­zary­nan tys qalmaıtynyna kepil­dik beredi. Bul rette biz, kásip­odaqtar uıymdary, jumys oryndary bosaýy yqtımal iri kásiporyndardyń tizbesi men qysqarýy múmkin adamdardyń sanyn belgileımiz. Olardyń ári qaraıǵy taǵdyry men tabysyna qatysty jergilikti atqarýshy bı­lik­pen jáne iri kásiporyn bas­shy­larymen birge jol karta­laryn jasaqtaımyz. Jol kartalarynda azamattardy basqa óndiris ornyna jiberý, ıá bolmasa basqa saladaǵy suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha oqytyp, jumysqa ornalasýyn súıemel­deý kózdelip otyr. Bul jumysqa kásipodaq uıymdary belsene qatysyp, jol kartasynyń ázir­lenýine jáne oryndalýyna monıtorıng júrgizedi. 

Ekinshi jaǵynan, tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa joǵary bilikti mamandardy qajet etedi. Qazir elimizde jańa tehnologııa­lardy jetik biletin maman bar ma, bizdiń bilim berý júıesi sıfr­ly júıege jetik mamandardy ázirleýge daıyn ba degen suraqtar týady. Osy baǵytta kóptegen is-shara atqarylýda. Sonyń ishinde 4-5 jylǵa jýyqtasa da, áli ult­tyq biliktilik júıesin qalyptas­tyra almaı kele jatyrmyz. Bul qarapaıym úsh bólikten turatyn júıe. Eń bastysy, oqyp jatqan jastarymyz neni bilýi, bilimi men daǵdysy qandaı bolýy tıis degen talapty retteýimiz qajet. Muny «kásiptik standart» deı­di. Kásiptik standartty buryn mem­lekettik organdar jasaq­taı­tyn. Ony sheneýnik emes, bıznes ókili, jumys berýshi jasaq­taýy kerek. Sebebi mamanǵa talap qoıatyn eń aldymen jumys berý­shi. Sondyqtan kásiptik standart­tardy ázirlep, oǵan bilim berý baǵdarlamalary men standarttary sáıkestendirilýi kerek. Sonda qaıta oqyǵan mamandar zaman talabyna saı bolady. Úshin­shi jaǵynan, biliktilik álem­de tek dıplommen rastalmaı­dy. Bilik­tilikti rastaıtyn táýel­siz júıe bar. Osy júıeni qalyp­tastyrýymyz kerek.

– Adamı kapıtal eńbek qa­ty­nastaryn retteýde eleýli ról oınaıtyny belgili. Bul ret­te biliktilik resýrstaryn qaı­ta qaraýdyń qandaı táji­rıbe­leri eskerilýde?

– Bas kelisimde qaralǵan ekinshi aýqymdy másele – adamı kapıtaldy damytý. Adamı kapıtaldyń negizi – bilim. Qazirgi zamanda bilikti azamat ozyq. Osy turǵydaǵy syn-tegeýrinderdiń birin aıtqym keledi. Mysaly, statıstıkaǵa júginsek, elimizde 9 mıllıonǵa jýyq ekonomıkalyq turǵydan belsendi halyq bar. Bul – eńbekke jaramdy halyq. О́kinishke qaraı, onyń 28 pa­ıy­zy orta bilimmen shektelgen. Jumyssyz azamattardyń 32 pa­ıy­zy mekteptegi bilimmen júr. О́zin ózi jumyspen qamtyǵan 2 mıl­lıonnan astam azamattyń jartysynyń, ıaǵnı 49 paıyzynyń kásibı bilimi men daǵdysy joq.

Sondyqtan jańa talaptarǵa saı azamattardyń biligin qaıta baǵyttaýmen qosa jalpy bilim berýmen aınalysý kerek. Soń­ǵy jyldary jumyspen qamtý baǵdarlamasy iske asyrylyp, jap­paı oqytý qolǵa alyndy. Osy arada biz eńbek naryǵyn­­da qan­daı mamandyqtar surany­s­­qa ıe ekenin zerttep, naqty bol­­­jam jasaýymyz qajet. Eger soń­ǵy úsh jyldaǵy málimetter­ge súıensek, jumys berýshiler su­ra­nysynyń 73-75 paıyzy kásiptik-tehnıkalyq mamandar eken. Sol sebepti jumysshy ma­man­dyqtaryn nasıhattaý, már­te­besin kóterý tikeleı jumys berý­shimen birge atqarylýy kerek. 
Onyń ústine Elbasynyń ká­sip­­tik-tehnıkalyq bilimdi tegin berý týraly tapsyrmasy bar ekeni belgili. Sondyqtan dýaldy oqytýǵa basymdyq berilgeni abzal. Ol jumys berýshiniń oqytý ortalyǵynda oqytylsa, jumysqa ornalasý múmkindigi de keńeıedi.

Sondaı-aq jastardyń, ásirese aýyl jastarynyń arasynda eńbekke baǵyttaý jumystaryn júrgizý óte ózekti. Qaı jerde qan­daı mamandyq alýǵa bolatyny týraly keńes berý bastamalary qolǵa alynatyn bolady. Qazir kásipodaq mektepterin jańǵyrtý jumys­tary júrgizilýde. Jaqyn­da «Samuryq-Qazyna» UÁAQ-pen birge kásipodaq mektepterin ashý jónindegi alǵashqy qanatqaqty jobany júzege asyrý týraly memorandýmǵa qol qoıylmaq. 

– Eńbek quqyqtaryn tarap­tarǵa teń júrgizýdiń tıimdi tetikteri qarastyryla ma?

– Iá, úshinshi kúrdeli jaıt, eńbek naryǵynda beıresmı ju­myspen qamtylǵandar. Máse­len, byltyr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men oblys ákimdikteri medısı­nalyq saqtandyrý júıesine da­ıyndyq barysynda aýqymdy halyqtyq saýaldama júrgizdi. Saýaldama barysynda 1 mıllıonnan astam adam óziniń ju­mys isteıtinin rastady. Biraq olardyń mindetti zeınetaqy jarnasy múlde aýdarylmaǵan. Bul azamattardyń eńbek qatynasy rettelmegenin, eńbek shartynyń joqtyǵyn kórsetedi.

Olardyń eńbek quqyǵy qorǵalmaıdy. Olar zeınetaqylyq, mindetti áleý­mettik jáne medısınalyq saq­tandyrý júıelerinen tys qala­dy. Erteń bul salalardaǵy kómek­ke de qol jetkize almaıdy. Bul óte ózekti másele. Sol sııaq­ty orta jáne shaǵyn bız­nes­tegi eńbek shartyn jasas­paý ju­mys berýshilerdiń tike­leı zań buzýshylyǵy bolyp taby­lady. О́z kezeginde, bul jumys­shylardyń jeke eńbek quqyn bilmeýin de kórsetedi. Sondyqtan bas kelisim boıynsha biz shaǵyn jáne orta bıznes nysandary ara­synda quqyqtyq saýattylyq sabaqtaryn júrgizý­di, áleýmettik áriptester arasyn­da «Atameken» ulttyq kásipker­ler palatasynyń aralasýymen myńdaǵan bıznes nysandaryn jeke-jeke aralap, olardyń eń­bek­kerlermen eńbek shartyn jasasýyn baqylaýǵa almaqpyz.

Tórtinshi másele – jumys barysyndaǵy eńbek qaýip­sizdi­gin saqtaý ári qorǵaý. О́ıtkeni eńbek adamynyń ómiri men den­saýlyǵynan artyq qundy­lyq joq. Elimizde bul baǵytta kóptegen sharalar qolǵa alynsa da, jyl saıyn óndiriste 1,5 myń­ǵa jýyq adam jaraqat alady. О́kinishke qaraı, onyń 250-ge jýyq jaǵdaıy ólimmen aıaqtalady. Bul rette kásip­oryn­dardaǵy óndiristik qater­lerdi jumylyp retteý júıe­sin engizý qarastyryldy. Sonyń ishinde bir tetigin atap ótkim keledi. Bul tikeleı kásipodaq­tardyń min­deti dep sanaımyn.

Elimizde 2016 jyldan bastap Eńbek kodeksi kúshine endi. Onda álemdik tájirı­beler eskerilgen. Iаǵnı qaýipti, zııan­dy jumys oryndary bar kásiporyndarda eńbek­ti qorǵaý máselesin baqy­laý jónindegi óndiristik keńes­ter qurý isi qolǵa alyndy. Keńes­tiń jarty múshesi kásipodaq­tan bolsa, jartysy jumys berý­shi­ler tarapynan saılanady. Al jetekshisi kásipodaq pen jumys berýshiden kezek saı­l­anyp, rotasııa tártibimen eki jyl saıyn aýysyp otyrady. Osy­laısha, olar óz jumys or­nyn­­daǵy eńbek qaýipsizdigi men eń­bekti qorǵaý máselelerin qa­da­ǵa­laıdy. Ereksheligi, zańda bul birinshi ret qolǵa alynyp otyr, óndiristik keńes sheshimi­niń oryn­dalýy jumys berýshi úshin mindettelgen. Bul nelikten mańyzdy? 

Birinshiden, memleket tarapy­nan eńbek zańdylyǵynyń saq­talýyn tekseretin Eńbek ınspek­sııasy bar. Mysaly, jalaqynyń tólenbeýin aıyna bir márte tekserý kerek bolsa, eńbek qaýipsizdigi, eńbekti qorǵaý kúndelikti baqy­l­aýdy qajet etedi. Bul rette mem­le­kettik tekserýshi organnyń ókil­deri kúnde qajetti jerde bola al­maıdy. Sol sebepti kásipodaq tarapynan qoǵamdyq baqylaýdyń bolýy óte qajet. Ekinshiden, ón­di­ristik keńester eki taraptyń bastamasy bolsa ǵana qurylady. Jumys berýshi tarapynan bas­tama bola qoımas, óıtkeni ol óz ózine baǵa berýge qulyqty emes. Bul bastama kásipodaq jaqtan bolýy tıis. Osy jumystyń jolǵa qoıylmaýy kemshiligimiz dep, jáne ony jolǵa qoıýdy mindetimiz dep sanaımyz. Bas kelisim aıasynda osy is-qımyldy jandandyrý, kú­sheı­tý josparlanyp otyr. Qazir eli­mizde 15 myńǵa jýyq aýyr, qaýipti, zııandy kásiporyndar bolsa, sonyń ishinde óndiristik keńes­ter­men qamtylǵany 10 paıyzdan da tómen. 

Mine, bas kelisimdegi nazar aýda­ra­tyn negizgi máseleler osy. Budan basqa da birqatar áleýmettik máseleler qaraldy. Bul áleý­mettik áriptesterdiń osy má­se­lelerdi birlese sheshýge daıyn ekeniniń belgisi. Bizdiń maq­­satymyz – eńbek quqyqtaryn qor­ǵaýǵa qol jetkizý.

Áńgimelesken Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»