Sottaǵy daýlardy qaraǵan kezde salyq zańdylyǵyn qoldanýdyń keıbir máseleleri

Salyqtyq habarlandyrýǵa, aktige daý aıtý jáne salyq tóleýshiniń is-áreketine daý aıtý týraly sotqa shaǵym jasaǵan kezde ádette birinshi kezekte Konstıtýsııa jáne Azamattyq is júrgizý kodeksimen (AJK) retteletin taraptardyń teńdigi qaǵıdasyn negizge alady. Mundaı sanattaǵy isti qaraýdyń ózindik erekshelikteri bar jáne taraptardyń mártebesi týraly erekshe túsinikti qajet etedi. Osy jaǵdaıǵa oraı salyq tóleýshi salyq organdarymen teń qatynasta ekendigin jáne salyq organdarynyń onyń aldynda mindettemesi bar ekendigin kórsete otyryp, kóp jaǵdaıda qatelikterge urynyp jatady. Mundaı jaǵdaıda salyqtyq qaty­nas­tar bir jaqtyń ekinshi jaqqa baǵynyshtylyǵyna negizdeletindigin, ıaǵnı memleket atynan áreket etetin salyq organdarynyń salyq tóleýshige qaraǵanda, ústem ekendigin eskerýimiz kerek. Salyq kodeksiniń 14-babynda kórsetilgenindeı, sa­lyq tóleýshi salyq jónindegi mindettemesin der kezinde jáne tolyq kóleminde oryndaýǵa mindetti. Sondyqtan salyq tóleýshiniń qatelikteri anyqtalǵan kezde salyq organy onyń aldynda túsindirý jumystaryn júrgizip, qatelikti joıýdy kórsetýge mindetti degen salyq tóleýshiniń túsinigi qate bolyp tabylady. Salyq tóleýshi óz quqyǵyn qorǵaý úshin myna jaǵ­daıdy anyq túsinýi kerek. Salyq kodeksiniń 14-babyn­daǵy normalarda kórsetilgenindeı, ol óziniń salyq jónindegi mindettemelerin óz betimen derbes, der kezinde jáne tolyq kóleminde oryndaýy kerek. Bul jóninde salyq organymen arada kelisimsizdik paıda bolǵan kezde, ol joǵary turǵan organǵa nemese sotqa shaǵym jasaı alady. Sondaı-aq, taǵy bir túsinip alatyn jaıt, salyq tóleýshiniń salyq organynyń belgili bir áre­ke­ti­men kelisetin bolsa, osymen bul másele sheshimin tapty, ıaǵnı jabyldy degendi bildirmeıdi. О́ıtkeni, Salyq kodeksiniń 46-babynyń normalarynda kózdelgenindeı, salyq qyzmeti organynyń salyq pen basqa da bıýdjet aldyndaǵy mindetti tólemderdi esepteýdi nemese salyn­ǵan somany qaıta esepteýdi bes jyl boıy júrgizýge quqy bar. Sondyqtan salyq tóleýshiniń ekonomıkalyq turaq­tylyǵy óz quqyǵyn jáne zańdy múddesin qorǵaýda durys kózqaras ustaýyna baılanysty. Demek, maman­dandyrylǵan biliktilik kómekti (salyq salý máselesi boıynsha mamandanǵan bilikti býhgalterler, zańgerler jáne advokattar kómegin) eskermeýge bolmaıdy. Salyqtardy jáne basqa da bıýdjettik mindetti tólemderdi belgileý, júrgizý jáne tóleý tártibin anyqtaý jónindegi bılik qatynasy Salyq kodeksimen retteýdiń máni bolyp tabylady. Salyq kodeksi tek qana bıliktik qatynasty retteýge tıis. Salyqtar men basqa da mindetti bıýdjettik tólemderge qatysy joq qaty­nas­tar Salyq kodeksi retteıtin is retinde qarastyrylmaı­dy. Degenmen, Salyq kodeksinde tek qana salyqtar jáne salyqtyq qatynastardy retteý ǵana emes, sony­­men qatar basqa da (salyqtyq emes) memlekettik ister belgilengen. Salyq kodeksinde barlyq memlekettik kiristerdi biriktirý jáne belgileý onyń maǵynasynda qarama-qaıshylyqtardyń paıda bolýyn joqqa shyǵara almady. Zań shyǵarýshy Salyq kodeksiniń bıliktik qa­ty­n­asty retteıtindigin jarııalaı otyryp, memle­kettiń azamattyq aınalymǵa teń dárejeli qatysýshy qyz­me­­tinen týyndaıtyn basqa da memlekettik kiristeriniń túr­lerin (jer telimderin paıdalaný úshin tólem sekildi) sanamalap kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda bıliktik já­ne azamattyq-quqyqtyq qatynastardyń aralasýy oryn alady. Máselen, Salyq kodeksiniń retteý mánine jı­naq­taýshy zeınetaqy qorlaryna mindetti zeınetaqy jar­nalaryn tóleý jóninde qatynas kirgizilmegen, atal­­ǵan qatynasty Qazaqstan Respýblıkasynyń zeınet­aqy­men qamtamasyz etý týraly arnaýly zańynda qoldanylady. Osyǵan baılanysty salyq komıteti zeınetaqy tólemderin aýdarýǵa mindettilik týraly, mámilelerdi jaramdy emes dep taný týraly, zańdy tulǵany tirkeýdi jaramdy emes dep taný týraly talap-aryzdarǵa bas­tamashylyq etýge quqyqty emes. Salyq kodeksinde salyq komıtetiniń zeınetaqy qorlaryna tólemderdi der kezinde jáne tolyq oryndaýǵa baqylaý jasaý qyzmeti belgilengen. Biraq bul jaǵdaıda ol jumys berýshi men jumysshy, sondaı-aq mámile jóninde taraptar arasynda quqyqtyq qatynas jónindegi tulǵa retinde qosyla almaıdy. Munda onyń bıliktik qatynasy belgilenbegen. Máselen, salyq organy Ádilet departamentine jáne JShS-ǵa zańdy tulǵany tirkeýdi zańsyz dep taný týraly talap-aryzdyń berilýine bastamashylyq jasaı alady. Negizdemede quryltaıshy – jeke tulǵanyń JShS-ny qurmaǵandyǵy jáne onyń bar ekendigin bilmeıtindigi kórsetiledi. Sonymen qatar, salyq qyzme­tiniń organy talap-aryzda salyq qyzmetiniń qandaı qu­qyǵy qozǵalǵandyǵy jáne zańnyń qandaı normasynyń negizinde talap qoıylǵandyǵyn kórsetpeıdi. Salyq or­gany Azamattyq kodekstiń (budan ári - AK) 49-ba­byn­daǵy tártipke sáıkes zańdy tulǵanyń taratylýy tý­raly talap-aryzdy joldaýǵa quqyqty, mundaı jaǵ­daıda AK-nyń 49-baby 2-tarmaǵynyń 2-tarmaqshasyna sáıkes sot sheshimi boıynsha zańdy tulǵa zańsyz tirkelgen dep tanylǵan jaǵdaıda zańdy tulǵa taratylýy múmkin, ıaǵnı tirkeýdi zańsyz dep tapqannan keıin múddeli tulǵanyń talaby boıynsha quqyǵy buzylǵan taraptar, ol prokýror da  bolýy múmkin. Salyq organy talap-aryzda nelikten JShS qu­ryltaıshysy – jeke tulǵanyń múddesine sáıkes áreket etip otyrǵandyǵyn kórsetpeıdi. Salyq tóleýshi óz betimen de derbes túrde zańdy tulǵanyń óz atyna tirkelgendigin nemese tirkelmegendigine qatysty máseleni zańdy joldarmen sheshe alatyndyǵy anyq. Bul jerde salyq organy úshin basty qajettilik jeke tulǵanyń zańdy tulǵany óz zatyna tirkemegendigi týraly shyndyqty aıtqanyn anyqtaý, naqty zań buzýshyny aıqyndaý bolyp tabylady. Salyq organyna salyqtar men basqa da bıýdjettik mindetti tólemderdi tolyq oryndaýdy qamtamasyz etý júktelgen. Zańdy tulǵany tirkeýdiń zańsyz ekenin taný týraly talap-aryzdy bergen kezde salyq organy quqyq qorǵaýshy rólin, osyǵan sáıkes prokýratýranyń rólin óz moınyna alady. «Zańdy tulǵany memlekettik tirkeý jáne fılıal­dary men ókildikterin esepke tirkeý týraly» Zańnyń 11-babyndaǵy normalarda zańdy tulǵany qurý men qaıta uıymdastyrý, joǵalǵan qujattardy, jeke kýá­ligin usyný tártibin buzý, zańdy tulǵany memlekettik tirkeýden, qaıta tirkeýden bas tartýǵa ákeletini qaras­tyrylǵan. Osyǵan baılanysty zańdy tulǵany tirkeý sot arqyly AIJK-niń 27-taraýynda kórsetilgen­degi­deı, memlekettik organnyń is-áreketine daý týdyrý tý­raly tártippen qaralady. Iаǵnı salyq organy usynǵan­daǵydaı talap-aryz tártibimen qaralmaıdy. Bir esepten qaraǵanda, sottyń zańdy tulǵany tirkeýdi zańsyz dep tanýy eshbir daý týdyrmaıdy, oǵan eshkim kiná taqpaıdy jáne munda kúrdeli másele de joq. Degenmen zańdy tulǵany tirkeýdi joıý týraly sheshim­niń zańdy tulǵanyń kontragentteri úshin eleýli zardap­taryn tıgizetinin de anyq. Eger salyq zańnamasymen jalǵan kásip­orynnan qosymsha qun salyǵyna jat­qy­zylǵan somany jáne soǵan sáıkes korporatıvtik tabys salyǵynan aly­nýǵa jatqyzylǵan somany túzetýdi sot belgilegendegideı jalǵan kásipkerlikpen aınalysqan kezden bastap qa­rastyratyn bolsa, onda zańdy tulǵany tirkeýdi joıǵan kezden bastap onyń salyq tóleýshi retinde tirkeýden ótkenen keıingi áreketteriniń bári zańsyz bolyp taby­lady. Ádette kontragentter zańdy tulǵany tirkeýdi joıý týraly sot aktisiniń barlyǵynan habarsyz bolady da jáne munan keıingi eleýli salyq tóleý kezinde ózderiniń zań aıasynda áreket etkenderin dáleldeı almaı jatady. Máselen, salyqtyq habarlandyrýdyń durystyǵy týraly daýdy qaraǵan kezde salyqty esepteýdi taǵy da osyndaı sot sheshimimen tirkeýi joıylǵan kásip­oryn­nyń júrgizgendigi anyqtaldy. Tirkeýdi joıǵan kezde sot JShS-ny qurǵan joqpyn degen túsinik bergen quryltaıshynyń túsindirmesin esepke alǵan. Onyń ústine sottyń tirkeýdi joıý týraly munan keıingi sheshimi oryndalmaǵan jáne ol zańdy tulǵalar tiziminen shy­ǵarylmaǵan. Al JShS-ny qurǵan joqpyn degen má­li­met bergen quryltaıshy JShS-daǵy óz úlesin basqa tulǵaǵa satqan. JShS basqa oblysta qaıtadan tirkeýden ótken. Mundaı jaǵdaı kóbinese jeke tulǵanyń aza­mat­tyq is qaraý kezinde durys túsinik bermeýinen oryn alady. Ol qylmysty izdestirý organdarynyń qolyna túsken kezinen baryp bolǵan oqıǵanyń saldarynyń qaıda aparyp soǵatyndyǵy týraly shyn máninde oılastyra bastaıdy. Osy jaǵdaıǵa baılanysty zańdy tulǵany kimniń qurǵandyǵy týraly máselemen birinshi kezekte salyq­­tardyń jáne basqa da bıýdjettik tólemderdiń durys túsýimen shuǵyldanatyn salyq organy emes, kerisinshe, JShS-ny qurǵan joqpyn dep málimdegen jeke tulǵa jáne qylmysty izdestirý organy men prokýratýra shuǵyldanýǵa tıisti. Qazaqstan Respýblıkasynyń rezıdent emes tul­ǵa­larǵa qatysty qoldanylatyn salyq zańdylyqtary tý­raly da aıta ketý kerek. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi jáne Soltústik Irlandııa Úkimeti arasyndaǵy qosarlanǵan salyqty boldyrmaý jáne kiris pen múlik qunynyń ósimi salyǵyn tólemeýdiń aldyn alý konvensııasynda» (London, 21.03.1994, 26.06.1996 jyldardaǵy zańmen ratıfı­ka­sııa­lanǵan) myna máseleler qarastyrylǵan. Eger kelisimge kelgen memleketterdiń rezıdenti kelisimge kelgen memleketterdiń biriniń nemese ekeýiniń áreketi onyń sa­lyq tóleýin atalǵan konvensııasynyń erejelerine sáı­kes­tendirmese nemese onyń isi osy konvensııanyń 25-ba­­by­nyń 1-tarmaǵyna jatatyn bolsa, onda ol ulttyq zań­da­rynda qarastyrylǵan qorǵaý quraldarynan derbes túrde óz isin qaraýdy ózi azamaty bolyp tabylatyn osy mem­leketterdiń biriniń quzyretti organdaryna usyna alady. Mundaı jaǵdaıda quzyretti organ shaǵym berý­shiniń talaby negizdi dep tapqan jaǵdaıda jáne ol sheshimge qanaǵattanbaǵan jaǵdaıda ekinshi eldiń quzyretti organ­darymen kelisimge kele otyryp isti qaraıtyn bolady. Bul konvensııanyń normalary AK-tiń úshinshi ba­bynan ulttyq zańdardan artyqshylyqty quqyqqa ıe. Mundaı jaǵdaıda bizdiń oıymyzsha sheshim sotqa deıin qaralýy tıis jáne daýlardy sotta qaraý qajettigin joıý kerek. Quzyretti organnan ózara kelisimdi júrgizý týraly oń qorytyndyǵa ıe bolǵan salyq tóleýshi báribir óz isiniń sotta qaralýyn talap etýi de múmkin. О́ıtkeni, Qazaqstan zańnamalarynda ózara kelisimge kelý kezinde salyqtar men onyń ósimin toqtatý máselesi qaras­ty­ryl­maǵan, mundaı jaǵdaı salyqtyq habarlandyrýdy sot tártibinde qaraǵannan keıin baryp ornyǵady. Qa­zaqstan jaǵdaıynda AIJK-niń normalarymen retteletin ózara kelisimdi negizdeý arqyly qozǵalǵan isti toq­tatý áreketi qarastyrylmaǵan. Sottyń da rezıdent emes tulǵanyń ákimshilik shyǵystary jónindegi dálel­der­di zertteý múmkindigi joq. Mundaı jaǵdaı tek kompanııa rezıdenti bolyp tabylatyn shet memlekettiń quzyretti organy óz málimetterin bergende ǵana múmkin bolady. AQSh zańdylyqtarynda osy máselege baılanysty ózara kelisimge kelý salyqtyń jartysyn bıýdjetke tólegende ǵana múmkin bolady dep belgilengen. Al shaǵymdanýshy kiristerin dáleldegen jaǵdaıda oǵan tólegen salyq qarjysy qaıta qaıtarylady. Mundaı jaǵdaıda memleket múddesi de zardap shekpeıdi. Al adal salyq tóleýshi osynyń nátıjesinde óziniń tólegen qarjysyn qaıtaryp alý múmkindigine ıe bolady. Qazaqstan zań shyǵarýshysy ózara kelisimge kelý kezinde salyqtyq habarlandyrý áreketin toqtatýdy qarastyrmaý arqyly ol da memlekettik bıýdjettiń múd­desin qorǵaý talabynan kelgen dep esepteımin. Mundaı jaǵdaıda da adal salyq tóleýshiniń quqyǵy buzyl­maı­dy. О́ıtkeni, oǵan ózara kelisimge kelý kezinde óz usta­nymyn dáleldeı alǵan jaǵdaıda tólengen salyqtar men olardyń ósimi qaıta qaıtarylatyn bolady. Bul jerde is óndirisin toqtaý jáne azamattyq istiń ózara kelisimge kelý nátıjesin kútý tek qana uzaq ýaqytty qajet etip qoımaı, sonymen qatar bıýdjette salyq so­­masyn ýaqytynda ala almaýy qaýpin týdyra­tyn­dyǵyn da aıta ketpekpin. О́ıtkeni, ózara kelisimge kelý kezinde salyq tóleýshi óz aktıvterin syrtqa shyǵaryp áketýi jáne eseptelgen salyqtar men ósimderdi tóleýden jaltarýy ǵajap emes. Mundaı jaǵdaı máseleniń osy bóligindegi kelisimsizdikterden týyndaıdy. Salyq tóleýshiler salyq zańdylyqtarynda bola­tyn munan keıingi ózgeristerge de jıi ıek artyp jata­dy. Mundaı máselege qatysty «Normatıvtik-aktiler týraly» Zańnyń 37-babynyń 1-tarmaǵynda qabyldan­ǵan normatıvtik-quqyqtyq aktiniń áreketi ol iske qosylǵanǵa deıingi kezeńdi qarastyrmaıtyndyǵyn aıtamyz. Osy másele boıynsha zańdylyqtarǵa taldaý júrgize jáne osy jónindegi memlekettik saıasatty anyqtaı kele, eskerte ketetin bir jaǵdaı azamattyq zańdylyqtar salyqqa qatysty qoldanylmaıdy jáne salyq zańdylyqtaryna engizilgen munan keıingi ózgeristerdi zań shyǵarýshynyń atalǵan másele jónindegi óz ustanymyn ózgertkendigi dep esepteýge bolmaıdy. Salyqtyq quqyqtyq qatynas degenimiz – bul salyq tóleýshige memlekettiń bılik ókilettiligi. Memleket salyq tóleýshiden qandaı salyq alý jáne qandaı kólemde alý máselesin óz betimen derbes aıqyndaıdy. Onyń ústine salyqtar men olardyń kólemderi ósý jaǵyna da, tómendeý jaǵyna da ózgerýi ábden múmkin. Muny memlekettiń ekonomıkalyq saıasaty aıqyndaıdy. Ásemgúl SÚLEIMENOVA, Astana qalasynyń mamandandyrylǵan  aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy.