Aqparattyń eń alǵashqy sóılemi bylaı bastalady: «Aqbaqaı – Jambyl oblysy Moıynqum aýdany Moıynqum aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı 60 km jerde ornalasqan. 1968 jyly geolog Dýbek Dúısenbekov ashqan». Keńes Odaǵy zamanynan beri altyn óndirý boıynsha aldyńǵy qatarda bolǵan, altynnyń tórt birdeı túri óndiriletin, jyl saıyn 1 tonnaǵa jýyq taza altyn beretin áıgili «Aqbaqaı» kenishiniń avtory, geolog-qazaq, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýbek Dúısenbekov týraly sóz qozǵamas buryn, osy málimetti kóldeneń tartsaq, dańq ıesiniń ultynyń aldyndaǵy eńbegi men dara bolmysy ashyla túser dedik.
«Aqbaqaıdyń» ashylǵanyna, bıyl elý jyl tolady. Elý jyldan beri eldiń eń iri altyn kenishindegi metaldyń mólsheri bir mysqal kemimesten, memlekettiń basty baılyǵyn óndirýmen aınalysyp keledi. Kózi tirisinde Dýbek aǵamyz «Aqbaqaıdyń» astynda kemi bes ǵasyrǵa jetetin altyn bar» degen eken. «Altyn-almas» AQ-tyń quramyndaǵy ataǵy alysqa ketken Aqbaqaı bólimshesi jyl saıyn 1 mln-nan artyq quramynda altyny bar ken óndirip, bıýdjetke 1 mlrd teńgeden artyq salyq quıady. Jerdiń betinde jatqan, ońaı jolmen alynatyn altynnyń bári erteń túgesiledi, al mamandardyń aıtýynsha, Aqbaqaıdyń baýyryna basqan altyny altyn óndirý jaǵynan álemde aldyńǵy oryn alatyn eń iri Ońtústik Afrıkanyń Vıtvatersrandynan artyq bolmasa, kem emes. Afrıkalyq kenshiler eki ǵasyrdan beri jerdi úńgip keledi, qazir 5 shaqyrym tereńdikten altyn alyp jatyr. Al «Aqbaqaı» elý jyldy endi ǵana eńserip, bes júz metr tereńdikke endi ǵana boılap keledi. Dúısenbekovterdiń altyny taýyp ala qoıatyndaı baıaǵynyń baılarynyń qashyp bara jatyp, taý-tastyń jyqpylyna tyǵyp ketken altyny emes. Ol tonnalaǵan qumnyń ishinen grammen ǵana tabylatyn ken. Ońtústik Qazaqstan ekspedısııasynyń bas geology osy baılyqqa ashqursaq kúıde, qoınyndaǵy tas bop qatqan nanyn qara sýǵa jibitip jep, qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyq, ańqany keptirgen ańyzaq jeldiń ótinde, jaýyn-shashyn, borandy kúnderde ushy-qıyry joq Betpaqdalany jaıaýlap-jalpylap kezip júrip kezdesken edi. Alǵashqy altyndy alyp, synamasyn zerthanaǵa jibergende kútpegen nátıje berdi – birden 120 gramm taza altyn alaqanda jarqyrap turdy.
Jaryq dúnıege perzent syılaǵan jumyr basty árbir ata-ana sııaqty, geologııa ǵylymynyń zańy boıynsha ár maman ózi ashqan ken ornyna ózi at qoıýǵa quqyly. Aspandatyp, asqaqtatyp salatyn halyq ánderin jaqsy kóretin Dýbek ózi ashqan ken oryndarynyń bárine án ataýyn berdi. «Aqbaqaı», «Býryltaı», «Iаpýr-aı», «Láılim», «Maqpal», «Qarakesek», «Qaratorǵaıym», «Aqmańdaılym», «Aqtamaq» – D.Dúısenbekov ózi ashqan alpysqa jýyq altyn kenishin halyq ánderiniń atymen atady. О́zi de ónerden qara jaıaý emes edi, bir ánshideı-aq shyrqaıtyn bas daýysy tyńdaýshysynyń basyn shaıqatyp, áýdem jerge deıin qalyqtaıtyn keń dıapazony tańyrqatyp-aq tastaıtyn. Alǵash 3-kýrsta oqyp júrgeninde Aqshataýǵa jas geolog bolyp tájirıbeden ótýge barǵanda, oılamaǵan jerden beıtanys bireýdiń toıyna qonaq bolyp qatysýdyń reti kelip, qonaqkáde surap keý-keýlegenderdiń aldynda tamaǵyn bir kenep alyp «Qarakesekti» shyrqaıdy. Dýbektiń kómeıinen kúrkireı shyǵatyn qoıý-qońyr barqyt daýysy úlken-kishini túgel esten tandyryp, «Qarakesektiń» qudiretimen Aqshataýdan attanǵansha sol jerdegi turǵyndardyń úıine kezek-kezek qonaq bolý qurmeti buıyrady.
Ashqan kenishteriniń bárine ońdy-soldy ánniń atyn úlestiretindeı, topyraqty belden qazyp altyn-kúmis izdegen Dýbek Dúısenbekovtiń ómirlik muraty men án óneriniń arasynda qandaı baılanys bolýy múmkin? Baqsaq, Dýbek aǵamyz jasynan jetim qalyp, Taldyqorǵan qalasynyń túbindegi Shubar aýylyndaǵy ınternatta tárbıelenipti. Sol ýaqyttyń tártibine sáıkes, barlyq ınternattaǵydaı bul jerdiń dırektory da balalarǵa temeki tústes sarǵysh matadan birdeı etip kıim tikkizedi. Biraq sapasyz arzan matadan tigilgen kıimniń bir jýǵanda-aq balaq-jeńi bir qarysqa qysqaryp, otyryp qalady. Birde onsyz da júdeý júzdi balalar sıraqtary sereıip sholtıǵan shalbardy kıip júrgende, ınternat dırektory ıne-jipten jańa shyqqan sý jańa kostıým-shalbar kıip, shyrttaı bolyp jumysqa keledi. Jetim bolsa da, boıynda jasyqtyǵy joq Dýbek mynandaı josyqsyz iske jany kúıip ketip, ashýy alqymyna tyǵylyp, dırektordyń keńirdeginen ala túsedi. Bala bolsa da, dırektordyń isiniń durys emes ekenin ózinshe dáleldep, kógenkózderdiń nesibesin jyryp jegenin betine basady. Alpys eki tamyryndaǵy qany basyna attandaı shaýyp, ashýdan dirildep ketken dırektor Dýbektiń betinen shapalaqpen salyp qalady, Dýbek te qarap qalmaı ınternattyń qojasyn keýdesinen ıterip jiberedi. Is nasyrǵa shaýyp, Dýbek mektepten de, ınternattan da qýylady. Oblystyq bilim basqarmasy bul oqıǵadan qulaǵdar bolyp, teksere kelgende, dırektordyń birtalaı bylyǵy ashylyp, jumysynan bosatylady da, ornyna Seıilbek Nurpeıisov dırektor bolyp keledi. Ol kisi Dýbekti mektepke qaıtadan alyp, oqý komıtetiniń jetekshisi, mektep starostasy etedi. Dýbek ınternatqa kelisimen ashanada, oqý bólmesinde tártip ornatady. Balalardyń ólsheýli tamaǵyn urlaıtyn aspazdar Dýbekti kórse, taısaqtap, jaman ádetin jasaýdan jasqanyp turady eken. Tamaǵy túgeldengen balalardyń arasyndaǵy buzyqtyq ta birtindep tyıyla bastaıdy.
Osynyń bárin baıqap júrgen jańa dırektor Dýbekti jaz bolsa arbakesh etip, qys bolsa shana aıdatyp, janynan tastamaı alyp júredi. О́z zamanynyń oqyǵan zııalysy Seıilbek Nurpeıisov qyzmet babymen Jetisý jerinde júrgeni bolmasa, ata tegi Arqa jurtynan taraıtyn qazaqtyń urpaǵy. Ekeýi aýyldan arqan boıy uzap shyǵysymen-aq jazylyp jatqan mıdaı jazyq jazıraly alqap sekildi Aqannyń, Birjannyń, Segiz seriniń keń tynysty ánderin kósile shyrqap, onysymen qoımaı, «seniń daýysyń tipti jaqsy eken» dep Dýbekke de úıretedi. Jastaıynan ishki álemin, kókirek-keýdesin ánniń injý-marjanymen toltyryp alǵan Dýbek ken izdeıtin kásiptiń ıesi bola tura, dala kezip, qazynaǵa kenelgen saıyn ár kenishtiń básiresine bir ánniń ataýyn baılap otyrýy sol sebepten bolsa kerek. Ultynyń asyl murasyn dál osyndaı jolmen ulyqtap, tozbas eskertkish soǵyp ketkenin ózi de sezbegen bolar, biraq mundaı uly hám tekti is óz elin sheksiz súıgen erdiń ǵana qolynan keletini haq.
Ken izdestirý jany qalap isteıtin, keremet jaqsy kórgen súıikti isi bolypty. О́miriniń sońǵy jyldarynda jer qoınaýynyń búlkilin, altyn jatqan jerdi júreginiń, túısiginiń árbir tamyr-talshyǵymen qapysyz sezetin halge jetken. Bul qasıetin ózi de túsindirip bere almaıtyn kórinedi. Keıde jel terbep turǵan jýsan sybyrlaıdy, keıde bas ızep diril qaqqan ızen ıek qaǵady, keıde tym-tyrys jatqan tas, keıde topyraqtyń túsi tuspaldap, úmitin qozǵap, «úńgi» degendeı bolady. Qazsa, altyn shyǵady. Geolog bola tura, ómirinde birde-bir ken ornyn asha almaı ketken adamdar da bar. Áıtse de Dýbek «Beskempirdi» úlken qıyndyqpen ashty. Qaıta-qaıta altyn jatqan jerdi taýyp ala beretin Dýbekti aınalasyndaǵylar «osynyń-aq joly bola beredi eken» dep unatpaǵan. «Beskempir» ashylmaı turyp, joǵarydan nusqaý beretin basshylar jańadan jasaqtalyp jatqan ekspedısııaǵa muny tipti jolatqysy da kelmegen. Topyraqtyń tóbesin tesip turyp, túbine qansha burǵy túsirip, barlaý jasasa da, aqyry tappaǵan soń ekspedısııa toby «altyn joq» dep jaýyp ketedi. Biraq Dýbek tap sol jerde altynnyń jatqanyn sezedi. «Qazbasa bolmaıdy» dep qalyń jurtty taǵy da kóteredi. Ekinshi ret qazýǵa ruqsat alǵanymen, top quramyna Dýbekti taǵy da qospaıdy. Altyn tabylmaıdy. Ekspedısııa quramyna alynbasa da, bar bola turyp, tabylmaı jatqan altynǵa ishi ashyǵan Dýbek úshinshi ret ruqsat suraıdy. Amaly qalmaǵan basshylar Dýbekti aralastyrýǵa májbúr bolady. Iske kirisken bette burǵyny olar sııaqty tiginen emes, kólbeı túsirgennen-aq qum aralas usaq sarǵysh túıirshikter kórine bastaıdy. «Altyn jerdiń astynda jaı jatpaıdy, tamyrlanyp jatady. Birden kesip ótý kerek» degen eken. Rasynda da, erekshe qabilet. Júre kele, naǵyz mamannyń boıyn kásibı ádet jaılaı bastaıdy. Dýbek aǵamyz da asyǵys júrýdi eshqashan daǵdy qylmaǵan. Mindetti túrde aıaldap, asyqpaı kóz toqtatyp qarap, tas bolsa, topyraq bolsa da, alaqanyna salyp, sıpalap kórip, unasa, aýyrlyǵyna qaramastan arqalap alatyn bolǵan.
Talantty adamnyń taǵdyry da ózgeshe bolady. Ol taǵdyrdy eń aldymen minez jasaıdy. Jalpy, Dýbektiń bala kúninen qalyptasqan ádiletsizdik kórse tózbeıtin, shyndyqtyń týy jyǵylyp bara jatsa shyrqyrap ara túsetin, tilin tek aqıqattyń aldaspany etip ustaıtyn ótkir minezi taǵdyr jolyna taramystaı bolyp tartyldy. Kimge de bolsa qasqaıyp qarsy tura alatyn, óz degeninen qaıtpaıtyn birbetkeı, qaısar minezi aldaǵy ómir jolynda aınymas serigi boldy. Ońtústik Qazaqstan geologııalyq ekspedısııasy ony eki ret Odaqqa eńbegi sińgen geolog ataǵyna, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usynǵanynda, mınıstrliktegiler tabandy túrde qarsylyq tanytqan. Olardyń baǵyna qaraı, Dýbek aǵamyz mundaı ataq-dańqtardy tipti qajetsinbepti de.
Qazaq jeriniń topyraǵynyń astynda altyn jetedi. Bul – Dýbek Dúısenbekovtiń jasaǵan túıini. Qandaı qıyndyqpen alynsa da, altyn eshqashan qunyn joǵaltpaıdy. Munaıdyń baǵasy halyqaralyq naryq baǵasyna túbegeıli táýeldi, baǵasy kún saıyn qubylady. Al memlekettiń baılyǵy altynmen eseptelip, qory altynmen salmaqtalady. Biraq qazaq elin altynǵa belshesinen batyryp, qambasyn qazynaǵa toltyryp, kózin tapqan uldaryn basynan baqaıshaǵyna deıin baılyqqa bólep, baǵlan jasaǵan batyr minezdi Dýbek Dúısenbekovtiń ózi adam aıtsa sengisiz qarapaıym ómir súrgen adam. Altyn aqqan darııanyń jaǵasynda otyryp, bir jutymyn da ishpedi. Keıingi bıznes tilimen aıtqanda, aksııa túgili, ózi tapqan mol altynnan bir gramm almaı-aq, qasterleýge turarlyq alyp tulǵaǵa aınaldy. Árıne, muny moıyndaıtyndar ǵana moıyndaı alady, bilse de moıyndaǵysy kelmeıtinder bar. Bizdiń mınıstrliktegiler «kózi tiri adamnyń atyn berýge bolmaıdy» dep kergip otyrǵanda, adal eńbekti ǵana baǵalaıtyn avstralııalyqtar alǵash «Aqbaqaıǵa» ınvestor bolyp kelisimen, ańyzǵa aınalǵan geologtyń «geografııasymen» tanysqan soń-aq altyn men kúmisti balqytýǵa arnalǵan zaýyttaryna D.Dúısenbekovtiń esimin beripti. Búginde «Aqbaqaıdaǵy» altyn óndiretin zaýyt Dýbek Dúısenbekovtiń atymen atalady. Dýbek aǵamyz «Aqbaqaıdyń» ashylǵanyna 25 jyl» dep «Almaty aqshamyna» maqala jazǵan eken. Sonda: «Aqbaqaı – altyn bulaǵym, El táýelsizdigine jaqqan shyraǵym» degen joldar bar. Bul kisiler baılyqty emes, bilimdi, ardy, eńbekti ǵana pir tutyp, eliniń eshkimnen kem bolmaı, ozyq bolýyn ǵana oılady. Eń ókinishtisi, táýelsizdikti táý etip, ult úshin uıqy men kúlkini bilmeı eńbek etken erdiń úsh bólmeli páteri ornalasqan úıge eskertkish-taqta da qaǵylmapty. Qazaqstan geologtary ardagerler uıymy Parlamentke, Almaty qalasynyń ákimdigine hat jazyp, kóshe suraǵan. Dýbek aǵamyzdyń oshaǵynyń otyn óshirmeı, tútinin tútetip otyrǵan jary Qantaı apaıdyń aıtýynsha, bul sharýa da kesheýildep jatqan kórinedi. Dýbek Dúısenbekov kóldeneńinen kelip kıligetin kók atty emes, kóshe atyn ıelenýge tolyq haqysy bar adam. Júzge jýyq ken ornyn, onyń ishinde memlekettiń altyn qoryn jasaqtap otyrǵan onshaqty asa iri kenishti, jalpy Qazaqstanǵa altyn qoımasyn ashyp bergen tulǵaǵa Almaty men Astananyń qaı-qaısysynan da kóshe syılaýǵa, tarshylyq jasalmaýy tıis.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
