Qaz daýysty qasıet qaıda?

Qaqabaı ózi qystap otyrǵan qystaýdyń jelkesindegi tó­bege shyǵyp, aıǵaı salǵanda qo­zykósh jerdegi jylqy qa­ıy­rylady-mys. Bes-alty sha­qyrym jerdegi jyl­qy­shylaryna aıtqan ámiri anyq jete beredi eken sonda. Ashy aıǵaı emes, ámirshil daýys. Endi, Mádıdi alyp qarańyz. Alty qyrdyń astyndaǵy aýylǵa daýysy talmaı jete beredi. Asqaq ún. Qaqabaı men Mádı – Qazdaýysty Qazybek bıdiń urpaǵy. Daýysy ótkir, jerine jetkizip aıtatyn dil­mar, sheshenniń juraǵattary. Ekeýine de Qudaı zor daýys berdi. Másele – Alla bergen talantty kim qaıda jumsady? 

* * *

Bı atanyń topyraǵynan tú­lep ushqan ánshi bulbuldar da, dúl­dúlder de kóp. Aldymen Abaı ánderin túpnusqadan jet­kizýshi Júsipbek Ele­bekovti aı­ta­myz.  Kóbisi kesimdi sóz ke­meń­geriniń tikeleı urpaǵy. Maq­pal Júnisovanyń da da­ýy­sy qaıtalanbas quby­lys. Ánshi Gúl­bar­shyn Ter­geý­bekovanyń daýysynda da da­lanyń  keńdigi kórinis ta­bady. Zamanynda kórnekti qa­­lam­­ger Kárim Saýǵabaev «Maq­pal­­­­­dyń kómeıine qazdyń súti tam­ǵan... Besikte bóleýli jatqan jas náresteniń ústinen ushyp ótken bir top qazdyń qańqyly kómeıge tamyp, kókirekke sińgen... Myń jylda bir ret bolatyn qubylys!» dep sýrettepti ánshini. Bizdi aqynnyń sózben salǵan sýreti tolqytty. Aqynnyń qııaly qııandatyp-aq jiberdi deısiz!.. Asylynda qazda sút bolmas. Aqyn Tynyshtyqbek Áb­dikákimulynyń «Qazdardyń qańqylynan qaımaq jalap, Túnde sál Aı sáýlesin tyńdap alam» degeni bar. Másele, qaz sóziniń tór­kininde edi. Ol qaz – dala dil­marynyń kepıet qusy ǵoı?!

Qaz daýysty...

 
* * *

Osydan týra alty jyl buryn sol  Balqantaý baý­raıyndaǵy Egin­dibulaq aýlynda «Alla» dep qar­qyldaıtyn qarǵanyń paıda bolǵanyn estidik. Ony tipti sol ýaqytta «Qazaqstan» ult­tyq arnasynyń Qaraǵandy oblysyndaǵy menshikti tilshisi Nurlan Amanov ta taspaǵa bas­qan eken. Bul aqpardy taratýshy Qaıyr Rahmetýllın erekshe tylsym oqıǵany baıandaı kelip «Kim bilsin, Balqantaý baýraıyn meken etetin qarǵalar adamdarǵa Allany umytpasyn degisi keletin shyǵar...» dep oıyn túıindepti. Ol durys qoı. Degenmen, zamanynda qazdyń daýysy qańqyldap ushqan qasıetti ólkeden qarǵalar qarqyldaǵanyn biz unatpaǵan edik... 

Ekinshiden, sol aýyldyń tórin­de turǵan Qazdaýysty Qa­zybek bıdiń eńseli es­ker­­t­kishine qarǵa qonyp, saýysqan sańǵymaıtynyn aýyl turǵyndary erekshe tylsym kúshpen baılanystyryp áldeneshe ret aıtyp júrdi. Bári de kereǵar qubylystar. Ásili qarǵa sóılemes. Aýyt­qýshylyqtyń aýylyn alys­tan izdemedik. Sebebi  buǵan deıin Qar­qaraly, Semeı, Egindibulaq, Myrjyq, Edireı, Degeleń, Qaı­nar, Baqty, Balqantaý sheginde  asa ­aýyr ıadrolyq po­lıgondaǵy sy­naq­tar sany 456-ǵa jetken. Já­ne olardyń  jalpy qýaty 1945 jy­ly Hırosımaǵa tas­talǵan atom bombasynyń qýa­tynan 2,5 myń­ ­ese kóp. Iаǵnı, odan bólingen radıa­sııa­nyń adamǵa, jan-janýarǵa zııany shash-etekten. Bul oraıda eń qaýiptisi – ıondalatyn radıa­sııanyń yqpaly gendik kodty daýa­syz ózgeristerge soqtyrýǵa múm­kin ekendigi. Budan keıin qarǵa qazaqsha sóılemegende qaıtedi?!  Biz kerisinshe, adamdardyń qar­­­­qyl­­da­maǵanyn tileıik. Aı­tys aqyn­dary tabıǵatynan aıtqysh ke­ledi. Bı babanyń byltyrǵy ulan-asyr toıynda ótken alaman­da bir aqyn «Qaz daýysty baba­lar kelmeske ketip, qyz daýys­ty jigitter kóbeıip tur» degen­ maǵynada tereń maǵynaly sóz aıtty. Rasynda da, qalmaq hanynyń qos ıyǵyna qabylan bop mingen qaz daýys­ty qahar qaıda qazir?!

Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»