Ultymyzda jańa týǵan nárestege at qoıarda aýyldyń bedeldi aqsaqaldary nemese oqyǵan, musylmandyq saýaty bar adamdardy shaqyratyn dástúr bolǵan. Olar Quran oqyp, azan shaqyryp baryp nárestege esim qoıǵan. Erterekte sharýashylyq sońynda júrgen babalarymyz tabıǵat qubylystaryna, kúndelikti turmystaryna oraı balalaryna at qoıyp otyrǵan. Qoıshybaı, Jylqybaı, Toqtybaı, Shopanbaı, tipti Shulǵaýbaı, Oshaqbaı degen kókelerimiz boldy. Keshegi Keńes ókimeti kezeńinde Otan, Yntymaq, Bereke, Birlik, Odaq, Sovhozbek, Kolhozbek, Sezd, Mars, Ǵaryshbek, Mels, Marlen, Telman sııaqty esimderden aıaq alyp júrgisiz edi.
Qazir, shúkir, táýelsizdik alǵaly jańa esimder paıda boldy. Olardyń kópshiligine qarap otyryp tipti súısinesiz de. Alys armandarǵa, tátti tilekterge, izgi nıetterge negizdelip qoıylǵan áýezdi de ádemi esimdi estip, keıde shyǵarmashylyq adamy bola tura aýzymyzǵa osy attardyń túse bermeıtinin oılap qýanamyz. Demek, búgingi azat el adamdarynyń armandary da asqaq.
Desek te, sońǵy jyldary at qoıý ádebinde ersilikter de baıqalatyny jasyryn emes. Kim balasyn jaman bolsyn deıdi? Barlyq ata-ana ulynan – ulylyq, qyzynan ádeptilik kútetini tabıǵı zańdylyq. Osy rette uly Abaıdyń «Bolmasań da uqsap baq, bir jaqsyny kórseńiz» degeni eske túsedi. Osyny negizge alǵan ata-ana perzentine Abaı, Muhtar, Abylaı, Edige, Qobylandy, Alpamys, Qambar, Shyńǵys, Shoqan, Qadyr, Muqaǵalı, Tólegen degen at berýge tyrysady. Sondaǵysy aty atalǵan adamdardaı ardaqty, halqyna qalaýly, eline eleýli ul bolyp óssin degeni. Nıetterine rızamyz, biraq ol esimder adam taǵdyryna áser etetinin eskere bermeıdi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kitap ashyp, azan shaqyryp, Quran oqyp, ardaqtap qoıǵan attyń kıesi bolatynyn zertteýshiler dáleldep júr. Esimderine saı esti tirlik jasap júrse maqul ǵoı, Aqylbek degen kisiniń aqylynan ajyraǵansha araq iship, eser qylyq tanytyp júrgeni jarasymdy ma? Nemese Imanǵalı degen azamattyń ımansyzdarǵa laıyq tirlik jasap júrgeni janyńyzǵa batpaı ma? Qaharman atyn ıemdengen jan qoıanjúrek bolsa qaıter edik? Súıin degenniń boıynan kisi súısinerlik bir qylyq tappasaq she? Súıeý degen er-azamat otbasyna súıenish bola almaı, tentirep ketse ókinishten ózegimiz órtenbeı me?
«Kisi esimi taǵdyryna yqpal etedi» degendi joqqa shyǵarǵymyz kelgenimen, bir qudirettiń barlyǵyn moıyndamasqa shara joq. Qaıym atty áriptes aǵamyz boldy. Aqjarqyn azamat edi. Kisige qylaýdaı zııany joq sol kisi oıda-joqta izim-qaıym joǵalyp ketti. Aýyldaǵy bir kókemizdiń aty Tuman edi. Ony qatarlastary Tumash dep kótermelep júrdi. Qoı kezegine shyqqan sol kókemiz tumandy kúni adasyp ketip, súıegin eki-úsh kúnnen soń taýyp ákeldi. Bálkim, bul kezdeısoqtyq ta shyǵar-aý, teginde nárestege esim bererde oılanbasqa taǵy bolmaıdy.
...Almaty qalasynan Shymkentke qaıtyp kele jattyq. Ol kezde eki qala aralyǵynda «Alataý» poıyzy qatynaıtyn. Álden soń vagondaǵy bir kýpege topyrlap jolaýshylardyń kirip-shyǵyp jatqanyn ańǵaryp qaldyq. Surastyrsaq, biz mingen vagonǵa ataqty batyr aǵamyz Baýyrjan Momyshuly da jaıǵasqan eken.
Kezegimiz kelip, biz de kýpege kirdik. Batyr sálemimizdi jyly qabyldady. Jolserigim ushqalaqtaý jan edi, elgezek bolyp kóringisi keldi-aý, sýyrylyp sóılep, suraq qoıa bastady.
– Atyń kim, balam? – dedi osy kezde Baýyrjan ata surlanyńqyrap.
– Abylaı!
– «Jaman ıttiń atyn Bóribasar qoıady» degen! – dep myrs etti murtyn shıratyp otyrǵan batyr.
Osynyń ózi jetkilikti edi. Men batyrmen qoshtasyp, kýpeme asyqtym. Abylaı ne shyǵyp keterin, ne otyra bererin bilmeı bógelip qaldy. Arada on mınýttaı ótkende ol alqynyp jetti.
– Shataq shal eken! – dedi otyrar-otyrmas.
– О́ziń shataqsyń. Úlken kisiniń aldynda sonsha sýyrylyp sóılep neń bar edi. Baýkeń seniń kim ekenińdi alǵashqy sózińnen-aq tanydy. Eger izettilik, sypaıylyq tanytsań «Balam, Abylaı handaı ardaqty bol!» dep batasyn berer me edi, – dedim.
Ol qarsylaspady. Tósegin salyp jatyp qaldy.
Men batyrmen bolatyn myńnan bir mezettegi osy kezdesýde tym qurysa eki-úsh aýyz lebizin estı almaǵanyma ókinip kele jattym.
Shetelderdiń birinde bala kámelet jasqa tolǵan soń esimin ózi tańdaıdy degendi oqyǵanym bar. Biraq, musylmandyqta bul joq qoı. Balasyna qandaı at qoıý ata-anasynyń yrqynda. Sondyqtan qasıetti attardy balasyna telı bermeı, oılaný da kerek sııaqty. Keshegi Keńes ókimeti tusynda Maqashbaı degen malshy kókemiz bar edi. Bir balasynyń aty Prokýror, ekinshi balasynyń aty General, kelesi bir balasynyń aty Ákim. О́kinishtisi sol, attaryn álpeshtep qoıǵan sol inilerimiz aýyldan uzaı almady. Prokýror mal baǵyp júr. Generalymyz egistiktiń qaraýyly dep estidik.
Qalaı degende de balasyna qandaı at qoıamyn dese de, ata-ananyń qolynan eshkim qaqpaıdy. Biraq, solaı eken dep qııaldyń qaıyǵyna minip qańǵyp ketýge bola ma? Náreste dúnıege keldi eken, aǵaıyn-týys, aýyldyń kósheli kisileri jınalyp, ádemi de aıshyqty at tabýǵa ábden bolady emes pe?
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń 1996 jylǵy 2 sáýirdegi «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanys-
ty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyǵyn basshylyqqa ala otyryp, Azamattardyń hal-aktilerin tirkeý mekemeleri de bul iske atsalysqandary oryndy sııaqty. О́ıtkeni búginde órkenıet kóshine ileskisi kelgen keıbireýler ul-qyzdaryna sheteldik esimderdi de qoıa bastady. Sondaı-aq ádemi de áýezdi estiletin (máselen, Arýjan, Aıarý, Aızere) esimder ınkýbatordan shyqqan shójeler sııaqty jıi qaıtalanady. Arqaly aqyn Muqaǵalı jyrlaǵandaı, árıne, ádemilik bizge kóptik etpeıdi. Alaıda táttini kóp jeseń, aýzyńdy oıatyny sııaqty, jıi qaıtalanatyn esimder túbi bir mezi eteri anyq.
Endeshe, balaǵa at qoıýdy tek ata-analar ǵana emes, búkil qoǵam bolyp qolǵa alar kún kelgen tárizdi.
Sabyrbek OLJABAI
