«Jarty saǵatta jetemin» dep habarlama jazǵan keıipkerim kelgenshe Nıý-Iork kóshelerindegi osyndaı kórinisti tamashalap otyrdym. Osydan 5-6 jyl buryn AQSh-ta «Emmı» júldesin jeńip alǵan qazaqtyń turatyny týraly aqparat estip, onymen skaıp arqyly suhbattasqanbyz.
Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh-qa resmı saparynan tikeleı aqparat taratý maqsatynda bir top jýrnalıst Amerıkaǵa attanǵan bolatyn. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń atynan men de ilestim. Muhıttyń arǵy betine kúnde jol túse bermeıtini belgili. Osy bir múmkinshilikti utymdy paıdalanyp qalý maqsatynda Hasan myrzamen jolyqpaqqa bekinip, hat jazyp jibergen edim. Joǵarydaǵy habarlama – soǵan kelgen jaýap.
Sálden keıin kósheniń buryshynan tanys beıne jylyushyrap kózge shalyndy. Jalpy, kez kelgen shetelde qazaqty taný qıyn emes. Ádette Batys áleminiń halqy bizdi basqa azııalyq halyqpen shatastyryp jatady ǵoı. Alaıda zer salyp qaraǵan adam qazaqqa ǵana tán erekshelikter bar. Qazaqtardyń júrisi myǵym keledi. Bizdiń keıipkerimiz de qazaqtardyń osy bir klassıkalyq úlgisine tán ekeni birden baıqaldy. Eger Hasandy tanymasam da, qalyń nópirdiń arasynan kórgende qazaq ekenin dóp basyp tabatynym anyq edi.
Túrkııada týǵan qandasymyz Hasan Shereflı «Discovery Chanel»-diń «Temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy balalar» fılmi arqyly «Emmı» júldesiniń «Zertteý jáne derekti fılmder» atalymyn jeńip alǵan. Sońǵy ret sóıleskenimizde ol Nıý-Iorkte jumys istep júrgenin aıtqan edi. Betpe-bet áńgimeniń ózgeshe bolatyny belgili ǵoı. Amandyq-saýlyq surasqannan keıin kezdesýdiń negizgi bóligine kóship, Hasannan oqıǵany qaıtadan bastan-aıaq aıtyp berýin ótindik.
– Bul sonaý 2000 jyldary bolǵan oqıǵa. Fılmdi túsirý týraly usynysty televızııalyq kompanııada jumys isteıtin tanysym aıtqan edi. Birneshe adam jınalyp túzetý mekemesinde jazasyn ótep jatqan balalar týraly derekti fılm túsirmekshi eken. Olar zertteý jasaıtyn adam izdep júrgen kórinedi. Sol aralyqta AQSh-qa oqý túsken edim. Sabaq bastalǵanǵa deıin qolym bos bolǵandyqtan, usynysqa kelistim. Amerıkadan kelgen eki ókilmen birge jumysty bastap kettik. Ankaradan bastalǵan zertteý bir jylǵa sozyldy. Kóptegen elderdiń túzetý mekemelerinde bolyp, balalar ómirimen tanystyq. Jazasyn ótep jatqan ártúrli jastaǵy úsh balanyń kúndelikti ómirin baqyladyq. Uıqydan oıanyp, qaıta uıqyǵa ketkenge deıingi bir kúnin qalaı ótkizetinin nazarymyzda ustadyq. Olardyń tárbıeshisimen, aspazdarmen, muǵalimderimen sóılestik. Erkindikke shyqqan jasóspirimniń keıingi ómiri qalaı ózgeredi? Ony da zerdelep kórýge talpyndyq. Bir sózben aıtqanda, ómirge temir tordyń ar jaǵyndaǵy balalardyń kózimen qaraýǵa tyrystyq, – dep ótken kúndi esine aldy Hasan.
Bizdiń keıipker «Emmıdi» júldesin 2003 jyly jeńip aldy. Onymen birge «Temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy balalar» derekti fılmin túsirý jumysyna Levan Adamı, Sýprııa Avası, Keıt Bloýet, Klarında Keppeıdj, Djon Maıer, Djed Rodshteın, Debora Shıplı, Braıan Výds esimdi zertteýshiler atsalysqan. Hasan myrza júldeni jeńip alǵandaǵy oqıǵany bylaı baıandaıdy.
– Fıladelfııa ýnıversıtetinde oqyp júrgen edim. Bir kúni maǵan júldeden úmitker ekenim jazylǵan marapattaý saltanatyna shaqyrtý sertıfıkaty keldi. «Temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy balalar» meniń alǵashqy jobam bolǵandyqtan, ózimniń júlde alatynyma sene qoımadym. «Emmıdi» Nıý-Iorktegi Merrıot qonaqúıinde tapsyrady. Uıymdastyrýshylar oǵan qatysý úshin keminde 500 dollar kerek ekenin aıtty. Stýdent úshin bul qomaqty qarajat bolatyn. Sóıtip, marapattaý rásimine qatyspadym. Biraz kúnnen keıin jumysymyz úzdik shyqqanyn estidim.
Uıymdastyrýshylar habarlasyp, júldeni qalaı alatynymdy surady. Men úıge ákelip berińder dedim (Kúlip aldy). Biraq men televızııa salasynda jumys istegen emespin. Bir ret baǵymdy synap kórip, júldeger atandym. Odan keıin ómir aǵymymen basqa salaǵa aýysyp kettim. Alaıda bul saladan alysqa uzap ketkenim joq. Taıaýda jarnama túsiretin shaǵyn kompanııa ashtym. Onyń jumysy endi-endi qarqyn alyp keledi, – deıdi H.Shereflı.
Derekti fılm túsirý barysynda kóptegen elderdegi túrmelerdiń jaı-kúıimen tanysqan Hasan Túrkııada 2000 jyldary jumys istegen «Túzetý úıi» jobasynyń ereksheligine toqtaldy.
– Túrkııada jalpy túzetý mekemesinen bólek «túzetý úıi»(Islahevi) dep atalatyn birneshe mekeme bar. Túzetý úıiniń ereksheligi, ol jerde bala túrmedegideı qorshaýdyń ishinde bolmaıdy. Qalaǵan ýaqytynda emin-erkin syrtqa shyǵyp júrýine múmkindik bar. Oqý oqıtyndary mektebine, jumys isteıtinderi jumysyna bara alady. Balalar ol jerde bilim jáne tárbıemen qatar qolóner de úırenedi. Osy arada buzyq balalar qalaı ol úıge óz erikterimen barady degen zańdy suraq týady. Sóıtsek, kóshede ash-jalańash júrgen balalardyń «túzetý úıindegi» qolaıly jaǵdaı kóńilderinen shyǵady. Qysqasha aıtqanda, onda qylmys jasaǵan balalardyń túzelýi úshin bar jaǵdaı jasalǵan.
Hasan myrza derekti fılmdi túsirý barysynda kóp nárse úırengenin aıtady. О́mirge kózqarasy ózgerip, ata-ananyń, erkindiktiń qadirin túsingen. Shúkir etýdiń mańyzyn túsinip, jaýapkershilikti sezingen.
– Jaman bala bolmaıdy! Sábıdiń pák kóńili jamanshylyqty qalamaıdy. Alaıda úlkender tarapynan berilgen tárbıeniń nashar bolýy balanyń qatygez nemese buzyq bolýyna yqpal etedi. Bala tárbıesinde ata-ananyń orny bólek ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. «Arǵy jaqtaǵy» ómirdi kórip kelgen balanyń aldynan birneshe másele shyǵady. Onyń sottalǵanyn estigender oǵan basqasha kózqaraspen qaraıdy, jumys taýyp qoǵamnyń bir bólshegine aınalyp ketýi de qıyn. Túzetý mekemesinen shyqqan balaǵa qoǵam qarsy turǵandaı kórinedi. Sondyqtan, olardy barynsha túsinýge tıistimiz. Bizdiń derekti fılmimizden keıin kóptegen adamdar «túzetý úıiniń» paıdasy mol ekendigin sózsiz moıyndady. Biraq ondaı «túzetý úıin» ashý kóp qarjyny talap etetindikten, júzege asyrý qıyn.
Esime Hasannyń telefonyn taýyp, Nıý-Iorkke habarlasqanym túse ketti. Birneshe jylǵy oqıǵa qaz-qalpynda kóz aldyma kele qaldy. Amerıkaǵa shalynǵan qońyraý uzatylyp baryp, birazdan keıin alyndy. Tutqany kótergen kisiniń daýysyn alǵashynda aıyra alǵanym joq. Hasannyń Túrkııada týǵanyn, qazaqsha bilmeýi múmkin ekenin eskerip, túrik tilinde amandasyp, ózimdi tanystyrǵan edim.
– Balam-aı, Asan úıde joq edi. Álgi, Kámılá kelin de bir jaqqa shyǵyp ketti. Bir saǵattan soń úıge keledi. Sol kezde habarlasyp kórshi, – degen ájeniń qońyr úni tutqanyń ar jaǵynan estildi.
Shynymdy aıtsam, Nıý-Iorkke telefon shalyp, ájeniń qońyr daýysyn estımin degen oı úsh uıyqtasam túsime kirmepti. Bir saǵattan keıin Hasanmen habarlastym...
H.Shereflımen tanystyǵymyz osylaı bastalǵan bolatyn. Sol bir meıirimdi daýystyń ıesi, Hasannyń anasy qaıda ekenin suradym. Jamıla ájeı qazir Ystanbulda kishi uldyń qolynda turady eken. Amerıkanyń qym-qýyt tirshiligi qarııanyń densaýlyǵyna saı kelmeıdi.
– Jylyna birneshe márte jeńgeń Kámılany, ulym Altaı men qyzym Sofııany ertip ájemizge baryp turamyz. Qazaqstandy da aralap qaıtqymyz keledi. Biraq ýaqyt tapshy bolǵandyqtan, múmkindik bola bermeıdi, – deıdi Hasan.
Bizdiń keıipker 1971 jyly Túrkııaǵa kóship barǵan qazaqtardyń otbasynda dúnıege kelgen. Otbasynda alty aǵaıyndy. 1998-99 jyldary tarıhı Otanynda turyp, Almatyda «Týrkýaz» fırmasynda jumys istegen. Jubaıy Kámıla – Qazaqstannyń halyq ártisi Dosqan Joljaqsynovtyń qyzy. Onymen Qazaqstanda júrgende tanysqan eken.
Qazirgi tańda Hasannyń jeke kásibi bar. Ol qurylys materıaldaryn jetkizýmen aınalysady. Bul bıznesti dóńgeletkenine biraz jyldyń júzi bolypty. Kásibi birte-birte qanat jaıyp keledi. Keleshekte Nıý-Iork pen Vashıngton sekildi úlken shaharlardyń naryǵyna ený josparda bar.
Keıipkerimiz Qazaqstanmen baılanysyn úzbegen. Shamasy kelse ózi turatyn qaladaǵy qandastaryna kómek qolyn sozyp turady. Áıtse de, Hasannyń myna nársege kóńili tolmaıdy. AQSh-qa jumys izdep barǵan qazaqtar onyń fırmasynda bir aı jumys istep, basqa jaqqa «qashyp» ketedi eken. О́zge ulttar sekildi birge jumys istep, ózara qolǵabys jasap, bir-birin súıemeldeýdiń ornyna neken-saıaq júrýge qumartatynyna renjıdi. AQSh-taǵy Qazaqstan elshiligi sondaǵy qandastarymyzǵa arnalǵan merekelik sharalaryn kóbeıtse degen tilegin de jasyrǵan joq.
Nıý-Iork sekildi alyp shaharda bári ýaqytqa kelip tireledi. Qujynaǵan qalanyń ómirine ilesý úshin árdaıym asyǵyp júrý kerek. Sondyqtan bizdiń de, onyń da ýaqyty tapshy. Eki saǵatqa sozylǵan erkin áńgimeden keıin Hasanmen jyly qoshtastyq. Qazaqstanǵa duǵaı-duǵaı sálem joldaǵan ol metroǵa qaraı bet aldy. Kóshede júrginshilerdiń qarasy kóp bolǵanymen, qalyń nópirdiń arasynan qazaqtyń órshil beınesi erekshe kózge túsip, uzaı berdi...
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
