Kitaptyń arqaýy retinde mádenı jáne dinı aıyrmashylyqtar adamdar arasynda jahandyq aýqymdaǵy janjalǵa ákeletin gıpotezasy alynǵan. Basqasha aıtqanda, avtor keleshektegi soǵystar jeke egemen memleketter arasynda emes, túrli órkenıetter arasynda júredi degen pikir bildirgen.
Hantıngton álemdik órkenıetterdi shartty túrde mynadaı sanattarǵa bólgen: batystyq, latynamerıkalyq, japondyq, sındik, ıslamdyq, pravoslavtyq, býddalyq jáne afrıkalyq. Avtordyń aıtýynsha, atalǵan órkenıetterdiń tarıh, til, mádenıet, salt-dástúrler jáne eń mańyzdy dinı turǵydaǵy aıqyn aıyrmashylyqtary bolashaq álemdik qaqtyǵystar úshin óte qolaıly sebep qyzmetin atqarady.
S.Hantıngtonnyń dálelderi akademııalyq toptar aralasynda túrli pikirler týdyrǵanyna qaramastan, keıingi kezeńdegi oqıǵalar avtor ıdeıalarynyń belgili bir dárejedegi ózektiligin tanytty. Mysaly, 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi «Ál-Kaıda» ýltra-radıkaldy toby jasaǵan terrorlyq shabýyl Amerıkany ǵana emes, sonymen birge búkil álemdik qoǵamdastyqty dúr silkindirdi. Nátıjesinde «batystyń radıkaldy ıslammen kúresi» jáne «musylmandarynyń batystyq koalısııaǵa qarsylyǵyna» qatysty rıtorıka paıda boldy.
Jek kórýshilik pen ekstremızm ıdeologııasyn damytý qaýpi aldynda dinı qarama-qaıshylyqtardy beıbit túrde talqylaý qajettiligi týyndady. Sondyqtan Prezıdent N.Nazarbaevtyń dana saıasatynyń arqasynda ózara syılastyq pen toleranttylyq mádenıetin damytýdaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda álemdik dinı konfessııalar ókilderi úshin ınteraktıvti alań qurý usynyldy.
Elbasynyń bastamasy jahandyq qoldaýǵa ıe bolyp, 2003 jyly Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I sezi ótti, ol jahandyq dinı konfessııalardyń ózara is-qımylynyń biregeı alańyna aınaldy.
Konfessııaaralyq dıalogtyń turaqty ınstıtýtyn qurýǵa qatysty Elbasynyń bastamasy ózinshe bir erekshe ıdeıa ekenin atap ótken jón. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I sezi ótkenge deıin, álemde shyn máninde osyndaı mazmundaǵy aýqymdy shara bolmaǵan edi. Bul forým qazirgi zamannyń synaqtary men úrdisterine saı keletin «qazaqstandyq joba» ekenin atap ótken jón.
2003 jyldan bastap Qazaqstan úsh jyl saıyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezin ótkizip keledi. Bul is-sharalardyń ortalyǵy Astana qalasy, al sharanyń ótý orny retinde arnaıy salynǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy bolýy da sımvoldyq mánge ıe. Búgingi kúnge deıin ártúrli kún tártibi men qatysýshylar sanyna qatysty aıyrmashylyqtar bar 5 sezd ótti. Atalǵan alańnyń ózektiligi men bedeli jyl ótken saıyn arta tústi. Eger de birinshi sezde 17 dinı konfessııalar delegasııasy qatyssa, tórtinshi sezde 80-nen astam delegasııa boldy, al 2015 jyly ótken sońǵy besinshi sezd jumysyna birinshi ret BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn aralasty. Munyń bári kezdeısoq emes, bul álemdik qoǵamdastyqtyń aldynda pikiralmasý alańynyń mańyzdylyǵyn dáleldeıdi.
Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi búgingi kúnniń ózinde konfessııalyq qatynastardyń traektorııasyn túsiný men yntymaqtastyq baǵytyn ózgertti jáne tek dinder úshin ǵana emes, jalpy tutastaı alǵanda álemdik qoǵamdastyq úshin baılanystyrýshy tetik retinde qyzmet etýde. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń kezekti VI sezi 2018 jyldyń qazan aıynda ótedi. Bul jıyn ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, býddızm, sıntoızm, daosızm, ındýızm jáne basqa da dinderdiń joǵary ókilderin, sondaı-aq birqatar halyqaralyq uıymdardyń basshylaryn biriktire túsedi.
Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń turaqty áreket etetin sezi ondaǵan jyldar boıy ózara túsinistik pen syılastyq jáne eń bastysy – pikir almasý arqyly kelisim men qaýipsizdikti nyǵaıtyp keledi. Sonymen qatar jer sharynda barlyq mádenı-dinı birlestikter men qaýymdastyqtardyń beıbit ómir súrýin qamtamasyz etýdiń tıimdi tetigi bolyp tabylatynyn kórsetedi. Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi ózara túsinistik pen álem boıynsha qurmet mádenıetiniń damýyna, sondaı-aq dinder arasyndaǵy tıimdi jahandyq pikiralmasýdyń qalyptasýyna baǵa jetpes úles qosýda.
Zarema ShÁÝKENOVA,
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory
