Energııa óndirisindegi japon jetistikteri

2011 jyly shamamen 1,9450000 kvt jańǵyrmaly energııa paıdalanylǵan. Onyń ishinde kúnnen alynǵan qýat 4800000 kvt-qa jetken. Sol jyly Kanagava prefektýrasy, Kavasakı qalasynda eki jańa elektr stansasy iske qosyldy. Qos stansanyń energııa óndirý múmkindigi 20000 kvt, ıaǵnı 5900 úıdi tabıǵı qýat kózimen qamtamasyz etý múmkindigine ıe. Japonııa úkimeti 2009 jyldan beri jańǵyrmaly energııa kózderin paıdalaný tıimdiligin zerttep keledi. Keıingi kezde eń tıimdisi jerdiń qyzýy, ıaǵnı geotermaldy energııa túrleri ekendigi saraptaý nátıjesinde anyqtalǵan.

Geotermaldy energııa jer qaba­tyndaǵy energııadan týyndaıtyn býmen týrbınany aınaldyrý arqyly alynady. Japonııa geotermaldy energııa kózderin paıdalaný jóninen búginde Indonezııa men Amerıkadan keıingi úshinshi orynda tur. Japonııada alǵash geotermaldy energııa kózderin óndirý 1966 jyly bastaldy. Ivate prefektýrasynda salynǵan Masýkava geotermaldy elektr stansasynda búginde 23,500 kvt geotermaldy energııa óndirýge ruqsat berilgen. Bir ǵana Tokıo buǵazynda kún qýatynan energııa alatyn eki stansa jumys isteıdi.

Eń úlken geotermaldy elektr stansasy Kıýsıýdiń Hachchoýbarý jerinde. Energııa óndiretin qos qondyrǵydan 112, 000 kvt energııa shyǵady. Bul dúnıe júzi boıynsha eń alyp geotermaldy energııa stansasy. Geotermaldy stansanyń ereksheligi kómir paıdalanylmaıdy, jer qyzýy dep atalatyn taza japonııalyq energııa túri óndiriledi. Zııandy zattar múldem bólinbeıtin energııanyń taza túri bolyp tabylady. Stansa aýa raıy men táýlik merzimine táýeldi emes, kez kelgen jaǵdaıda jumys isteı beredi. Búgingi tańda japon ǵalymdary energııanyń buryn-sońdy bolmaǵan jańa túrlerin óndirý joldaryn qarastyrýda. Mysaly 2011 jyly zilzaladan orasan shyǵynǵa ushyraǵan Fýkýsıma jerindegi Sýchııý dep atalatyn tabıǵı ystyq qaınardan energııa óndirý ádisteri zerdelenýde. Fýkýsıma qalasyndaǵy shıpaly sýǵa qatysty ǵalymdar jańa joba jasap, odan geotermaldy energııa túrin alýdy oılastyrýda.

1970 jyldary munaı naryǵyndaǵy daǵdarystardy ótkergen soń Japonııa úkimeti ár aımaqty jergilikti energııa kózderimen qamtamasyz etýdi qolǵa aldy. Nátıjesinde energııa óndirisi jóninen Japonııa dúnıe júzinde birinshi orynǵa shyqty. Qazirgi kezde Japonııany energııamen qamtý jóninen 60 paıyzdan astam kórsetkishke ıe bolyp otyrǵan jylý elektr stansalary jańa tehnologııalardy paıdalanyp, aımaqty energııamen qamtýda zor múmkindikterge qol jetkizdi. Sonyń jarqyn mysaly, tabıǵı gazdy otyn retinde paıdalanyp, energııany qaıta óńdeý ádisin aıtýǵa bolady. Iаǵnı búginge deıin shyǵyn bolyp kelgen energııany únemdep, qaıta paıdalanyp, jańa energııa óndirý ádisi. «Búginge deıin jylý elektr stansasynyń energııa óndirisindegi úlesi 42 paıyz bolsa, jańa ádisti paıdalanyp, 58-60 paıyzǵa jetkizýge bolady», deıdi japon mamandary. Alǵash Tokıoda qolǵa alynǵan bul ádisti Kanagava, Chıba prefektýralarynyń jylý elektr stansalary da paıdalana bastady.

Japonııada kólikterdiń energııa shyǵyny 1970 jyldarmen salystyrǵanda artyp ketkendikten energııany únemdeý maqsatynda ekokar (ekologııalyq kólik) túrleri qurastyrylyp, qoldanysqa engizildi. Iаǵnı Japonııada atvokólikter, avtobýstar, poıyz túrleri kún energııasymen, batareıamen júredi. Ekologııalyq zııansyz kólikter júıesin jasaý jóninen Japonııa birinshi orynnan túsken emes. Jahandyq jylynýdyń aldyn alýǵa qatysty japondar turmystyq tehnı­kanyń da óte taza energııa jumsaýyna mán berýde.

Energııany únemmen paıdalanatyn teh­nıka túrleri az emes. Mysaly 2010 jyl­ǵy japon kondısıoneri 2000 jyl­ǵy kon­dısıo­nerge qaraǵanda energııa­ny 14 paıyz az paıdalanady. Japonııa­da jasalǵan jańa muzdatqysh burynǵy­sy­nan energııany 60 paıyz az qajet etse, teledıdardyń energııa «sińirýi» 64 pa­ıyzǵa kemidi. Jańa japon kondısıoneri boıynda jylýdy syrtqa shyǵarmaı ustap turady da, qajetti keńistikti ǵana salqyndatady. Buǵan tehnıkanyń ishine engizilgen arnaıy sensor kómektesedi. Qazirgi japon teledıdary bólmedegi jaryq deńgeıine sáıkes jumys isteıdi, oǵan qosa kóretin adam shyǵyp ketse ózdi­gi­nen jumysyn toqtatady. Son­daı-aq kún energııasyn boıyndaǵy batareıa­ǵa jınap, jaryq beretin smarthaýs stı­lin­degi úıler Kúnshyǵys araldarynda salynýda. Mundaı úılerdiń qurylysyna avtokólik óndirisimen belgili «Toıota» kompanııasy belsene kirisip ketti.

Sharafat JYLQYBAEVA,

japontanýshy