Jyrbulaq (esse)

1.

Kúz aıy edi, dálirek aıtqanda 1997 jyldyń besinshi qyrkúıegi.

Respýblıka saraıynda bolǵan bir saltanatty jıynnan shyǵyp, Abaı eskert­kishine jaqyndaı bere aldymnan Jaras­qan ushyrasty.

Aman-saýlyq surap, az-kem áńgimeles­kennen keıin «Al, jaqsy», dep qoshtasa bergende Jarasqan kilt toqtaı qalyp:

– Meniń saǵan tapsyrmam bar, – dedi tisin aqsıta kúlip turyp, – Úsh tomdy­ǵym bar, sony shyǵaryp ber. Jaı aıtqan joq, – aqyndyq aryny burqyrap tur, – buıyryp aıtty.

Úsh tomdyq degende shoshyp kettim. Ol kezde tomdyq shyǵarýǵa júrek daýala­maıdy. О́ıtkeni tomdyq shyǵarý úl­ken aqsaqaldarymyzǵa tıesili, shyǵarý jaıy joǵary jaqtyń sheshimimen bekitiledi. Memlekettik baspa komıteti (Gos­komızdat) soǵan sáıkes josparǵa ózde­ri engizedi, onda da óte sırek bolatyn uıǵarym.

Onyń bárin Jarasqannyń ózi de biletini daýsyz, biraq aqyndy aıtqyzyp turǵan meni ekenin ańdap:

– Bul qıyn sharýa ǵoı, – dep kúmiljı tústim de ile úmit jibin úzbeý nıetimen:

– Biraq bir kitabyńdy shyǵaryp bereıin, – dedim.

– Jaqsy. Onda bir kitabymdy sen, bir kitabymdy Beksultan aǵama berem, Jarylqasyn aǵama da laıyǵy bar, – dep kóńildenip kúlip jiberdi.

Mynadaı úlestirýdi estip sol arada baspagerlik bir qısynnyń sap etip kele qalǵanyn qaıtersiń.

– Mynaý úmitti úrleıtin ıdeıa eken, bylaı jasaıyq, – dedim kádimgideı jol tapqanyna ózim de qosa qýanyp, – tomdyǵyńnyń birinshi kitabyn biz shyǵaraıyq. Al ekinshi, úshinshi tomdardy aǵalaryń shyǵarady. Úsh kitap ta tomdyq bolyp kórinýi úshin pishimi, kólemi, boıaýy, bezendirilýi birdeı bolady, tek muqabalyq túbine 1 (bir), 2 (eki), 3 (úsh) de­gendi bezendirý ispetti etip kór­seteıik, úsheýin de bir sýretshiniń qolynan shy­ǵaramyz.

Osylaı tabanda týǵan oıymyzdyń joly tabyla ketti. Iske sát tiledik. Ja­ras­­qannyń da ázili daıar eken. «Balyq­shy balyqshyny alystan tanıdy» degen osy», dep alystaǵy Araldy eske túsi­rip bir kúlip aldyq.

Erteńine-aq Jarasqan qoljazbasyn ákelip berdi.

Bári ret-retimen (óleń, ballada, poe­ma, aýdarma) jınaqtalǵan eken. Tipti kitap­tyń forzasyna laıyqtap óz qo­ly­men (pocherkimen) jazǵan túp-nusqa óleńi – ataqty «Aq bulaqtaryn»da ákelipti:

«...Aq bulaqtar!

Alqynǵan aq bulaqtar!

Qazir – kóktem,

aldyń – Jaz,

shapqylap qal!

Kók­jıekten kún aýnap barady áni,

Qyzarǵany – qoshtasyp qaraǵany...

Osylaısha ótedi qaıran ýaqyt,

Seni máńgi qoımaıdy saırandatyp,

Kúz de keler

kem-kemdep tartylarsyń,

Qys ta keler

birjola sarqylarsyń...

Aq bulaqtar!

Alqynǵan Aq bulaqtar!

Qazir – Kóktem,

aldyń – Jaz

shapqylap qal!..

J.Ábdirashev

1965-1966 j.

Almaty, Gor.Gıgant».

Qaz-qalpynda berilgen Jarasqannyń bul óleńiniń kalıgrafııalyq jazýy kitaptyń betasharyndaı – betajaryndaı bolyp aıqara berildi. Sýretshi Aleksandr Tilen­shıevtiń qolynan shyq­qan úsh kitap­tyń bezendirilýi aqynnyń poezııalyq paıymy men parasatyn kitap betin ash­qan sátten ańǵartatyn ańdatpa sheber­likten-aq kóremiz.

Kitaptyń kirispe ispetti sózi kemel oıdyń kenen qaıyrymymen bas­talady. Á degennen «Bizdiń QazMÝ-dyń fılologııa fakýl­teti jýrnalıs­tıka bóliminde – Mu­qańnyń dárisin tyńdaýǵa úlgere almaǵan bolar, – meniń dárisimdi tyńdap ósken», dep alyp, tebirene tolǵaǵan abyz-ustazy Zeınolla Qabdolovtyń jyrlaryn shyn júregimen qabyldaýy, onyń tabıǵatyn shákirt kezinen tanı bilip, shyn aqyn ekenin moıyndaýy Jarasqan poezııasynyń bar bolmysyn tanyta túskendeı bolady.

Buǵan qosa qazaq poezııasynyń klas­sıgi Qadyr Myrza Áliniń túıgen oıy tipti tereń de taǵylymdy: «Jarasqan – bolmysynan aqyldy qazaq. Men «aqyl­dy» degen sózdi ádeıi aıtyp otyrmyn. Jalpy ádebıetshige «aqyldy» degen sózdi kóp aıtpaıdy. Ádebıetshilerge, kóbine «qabiletti», «daryndy», «talantty» degen sózderdi aıtady. «Aqyldy» degen sózdi men eń birinshi ret Belınskııdiń maqalasynan oqydym. Ol óziniń Gersen týraly sózinde: «Bul – aqyldy talant!» deıdi. Sodan keıin birde-bir orys jazýshysy jóninde Belınskıı bul sózin qaıtalamaıdy», deýine qosyla otyryp Qadekeńniń «Jarasqandy aqyldy qazaq» dep teginnen-tegin aıtyp otyrmaǵanyna kámil senimdimiz.

Osyndaı aǵalarynyń alǵysózimen órilgen Jarasqannyń poezııasynyń birinshi tomy «Kóńil kókpary» degen atpen «Ana tili» baspasynan (3000 danamen) 1998 jyly shilde aıynda jaryqqa shyqty, ileletip «Jalyn» baspasynan ekinshi tomy «Sana soqpaǵy»(óleń, ballada, epıgramma, aýdarma) kitaby, al «Raýan» baspasynan úshinshi tomy «Shejireli shańyraq» (óleń, taqpaq, ertegi, sanamaq, jumbaq) degen atpen shyqty.

Bir jylda osylaı Jarasqannyń úsh tomdyǵy – úsh kitap bolyp qalaı shyqqanyn eske alýdyń ózi erekshe sezimge bóleıdi eken. Onyń bári ýaqyt ótken saıyn aqyn­nyń ár kúni, ár sózi, ár óleńi qaster­li bola túsetinin paıymdaýdyń áseri bolsa kerek.

Aqynnyń jany poezııasynda deımiz. Onyń jyrlary – aldymyzdan shyǵar aqıqaty bolar, bálkim.

Onyń bir aqıqaty – aqynnyń kúnderi oralmaıtyn bolsa da, ómirge óleńimen oralyp turatyny bolar...

Iá, Jarasqan da solaı...

– Aq bulaqtar!

Aldyń jaz,

shapqylap qal! – dep turǵandaı.

Eske túsedi:

áni, daýysy sańqyldap, júregi ańqyldap tuma jyry tógildi de ketti.

Osy sátte Jarasqan jyr pyraǵynyń tizginin qoıa bergendeı bop elesteıdi, eske túsedi, ortamyzǵa oralady.

Oralýy – ómirmen birge jaralýy, ómirmen birge jańǵyrýy.

Tipti ómirmen birge jasarýy desek te bolady.

2.

О́leńniń óz fılosofııasy bolady. Onsyz jyr joldary jalań uıqas, syldyr sóz, qurǵaq qaıyrma bolyp qalady.

Osy paıym parametrimen qarasaq Jarasqannyń ár óleńi óz fılosofııasymen erekshelenip turatynyna tánti bolamyz. О́ıtkeni neni jyrlasa da ómir­ge sózimen emes, júrek kózimen qa­raı­tyn aqynnyń talǵamy tynysty, tol­ǵamy tosyn, túıini taǵaly bolyp keledi. Oıdy júrek dirili – tili dep túsinedi, býyrqanǵan sezimdi bulaq kózine balaıdy. Aınalasyna asqan ińqárlikpen qaraıdy, tanyp bilýinen tamsanysy asyp túsip jatady. О́mir, tabıǵat, adam, qoǵam, adaldyq, adamdyq... tipti gúlge deıin, teńizdiń tamshysyna deıin jan álemin terbeıdi. О́rkendi oılaryn kórkemdi obrazdarǵa aınaldyrady. Sonyń bári qarapaıym sııaqty bop kórinedi, biraq onyń shyndyqpen kómkerilgen qundylyqtaryn kóresiń, sol arqyly poezııaǵa degen parasatyn tanısyn, aınymas adaldyǵyn baǵalaıyń.

Onyń perzenttik fılosofııasy Adam – О́mir – Peshene fılosofııasyna aınalady. Sáttik sezimniń ózi urpaqqa ortaq ulaǵattyqqa ulasady, ómir jaıly óleń – japyraǵyn jaıyp tastaıdy, keıde kó­ńilińe nur sepkizip, shym etkizedi. Qarańyz:

Aýylda armanshyl bir bala boldy,

Ol keıin alys ketti,

qala kórdi.

Sol bala saǵynady keı ýaqytta,

Shańdaǵy burqyraǵan qara joldy.

* * *

Jo-jo-joq!

Zaýlasa da zaman qansha,

Súredi adam ómir – adamdarsha,

Eshqashan qara joldy shóp baspaıdy,

Iniler izine ergen aman bolsa!..

(«Qara jol»)

Shýmaqtardaǵy osy bir sezim bur­qanysy árkimniń óz basynda bolǵan qasterli de qımas sátteı bop áser etýi ári tanys ári tabıǵı.

Zaman da, ómir de ózgeredi – bul búginniń shyndyǵy. Al adam ózgerdi me? Aqyn úshin onyń syry bólek, qyry qubylmaly, kókjıegi sheksiz.

Buǵan, árıne, árkim ózinshe jaýap berýge, bezbendeýge, baǵalaýǵa haqyly. Mundaı ózgeristerge aqynnyń adam bolmysyna qarap oı pishýi zańdylyq. Adam – tabıǵatpen birge jaralǵan, tabıǵattan ajyramaıtyn jaratylys. Onyń qo­ǵam­nyń yńǵaıyna qaraı pendelik – psıhologııalyq toqyraýlarǵa ushyraı bas­taýyna kýá bolý sátinde týǵan jyrlarynda ol tabıǵı poetıkalyq talabynan tanbaıdy, taıqymaıdy da. Qaıta, ashyq aıtyp, aıqyn pozısııa ustanady. Ony«О́mirbaıan týraly ǵıbratnama» atty ótkir oıly óleńiniń temirqazyq túıini astarly paıymymen aıǵaqtaı alady:

«Oılan!

Oılan!

Orynsyz qaqpa «dabyl!»

Ońǵan emes – qazǵandar «aqqa» qabir!

Keleshektiń aldynda kúmiljimeı,

О́tkenińmen alǵaýsyz aqtala bil!

Ataǵy bar, aty bar óńirge aıan,

Oılanýda búginde ne bir noıan.

О́zgertýge bolady ózińdi de,

О́zgertýge kelmeıdi О́mirbaıan!»

Jarasqan úshin týǵan jer – týǵan dalany tolǵaı jyrlaý-talmaı jyrlaý jan qalaýy edi.

Jarasqan týǵan jer týraly alǵashqy jyryn 17 jasynda 1965 jyly jazypty. «Qosh bol, Aral!»dep atalady.

Qosh bol, Aral!

Qoshtasarda qystyǵyp jylap aldym,

ermin deýshi em,

eriksiz egildi ishim.

Sen de bir sát týlamaı,

tyna qaldyń...

Teńiz emes –

Tolqyǵan kóńilmisiń?..

Alshaq tartyp aramyz aıdan-aıǵa,

aýyr soqty-aý saǵan da,

maǵan-daǵy...

Tolqyndaryń tunshyǵa aımalaı ma?

jalańaıaq izimdi jaǵańdaǵy?..

Aǵat qylsam,

qaıteıin,

aqtaıdy arman!

Arpalysqan aqyndyq tirlik úshin.

Ońtústikti panalap,

qaıtpaı qalǵan

shaǵalańmyn...

Men de bir jyl qusymyn!..

Joıqyn daýyl múlgıdi jas janymda,

sol oıansa –

túgeldeı sarqylar muń!

Saǵan uqsas san Teńiz aspanynda

sen týraly syr shertip,

sharq urarmyn!..

Týǵan jerdiń muńyn jyrlap sharq urar shabytty sátteri áli talaı tolqyn-jyr bop týaryn sezgendeı-aq eken. Oǵan ýaqyt kýáger boldy – «Dala, seniń ulyńmyn» kitaby shyǵarmashylyq tańy, týǵan jerine tilektes bir tamshy qany (jany degenim) boldy. Týǵan jerge degen ójettigi sondaı oqtyn-oqtyn oralyp otyrady. Oralǵan saıyn órkendi oılary jelkendi jyrlarǵa aınalyp tolqynnan sońǵy tolqyndaı birinen biri asyp túsip jatar edi.

* * *

Týǵan dala,

talaılardyń ot qanyn

lapyldatty tentek kúıiń,

tekti ániń. Sóz sóılesem –

Sensiń bıik tuǵyrym!..

Sensiń meniń abyroıym,

maqtanym!.., –

dep tógile tasynyp;

Týǵan dala,

tynym almas jastamyn,

ter tógýden,

órtenýden qashpadym!..

Sharshaǵanda shalǵynyńdy jastanyp,

shalqalasam,

Shańyraǵym – Aspanyń!, –

dep sógile shashylyp;

Týǵan dala,

endi bir syr tolǵaıyn:

Bir arýyń boldy kúnim,

boldy aıym!

Ol úshin de –

sen úshin de –

qınalmaı

qyrshynymnan qıylýǵa men daıyn!.., –

dep qyrandaı quıylyp;

Týǵan dala,

janym senen ot aldy,

sen dep bilem:

anam,

ákem,

atamdy...

Ekeý bolyp attanbaqpyn erteńge,

batańdy ber,

batańdy ber,

batańdy!.., –

dep urandaı ıilip;

Týǵan dala,

tynysymdy keń alyp,

kóńilimnen kóp izdedim danalyq...

Múmkin emes –

meniń teksiz bolýym,

uly Abaıdy týǵan bolsań sen anyq!., –

dep aǵynan jarylyp;

Týǵan dala,

atyńnyń,

ataǵyńnyń

aspandatar tuǵyryn qatarym myń!..

Sánińmin men!

Serińmin!

Senimińmin!

Aryńmyn men!

Aqynmyn!

Aqanyńmyn!.., –

dep arynan tabylyp, býyrqanǵan joldarmen bastalatyn óleńder sıkli ot pen shoqtan jaralǵandaı jarqyl salady, tókpe aryny aýyzdyǵymen alys­qan arǵy­maqty elestetedi, burq-sarq qaı­naýy kezek-kezek oıanǵan janartaýlardaı jar­qyl salady. Qyzýy qandaı, qaıraýy qandaı deseńshi?! Shynyna júginsek, mundaı jyrlardyń shabyt – energııasyn seziný de bir ǵanıbet.

Shymyrlaǵan sezimdermen tasyp tógilgen jyrlaryna oqyrmannyń, ásirese jas qaýymnyń qoǵadaı japyry­lyp qol soǵýy sonyń mysaly. О́ıtkeni óleńderiniń ár jolynan jan álemi kórinetin Jarasqandy oıy azat, ary taza aqynǵa balaıdy. О́ıtkeni onyń poe­zııasynan parasat perneleri ún qatady, bitimi bólek shabytynan erkindiktiń bıotogy esedi, jan rýhynyń jaqyndyǵyn sezi­nedi. Bul aqynnyń ult urpaǵyna jar salǵan – dabyly, aq bulaqtary men jas quraqtaryna kerýen keleshegine ustatqan qamshysy ispetti edi. Ashyǵyn aıtar bolsaq týǵan jerge degen mundaı minájat – perzenttik parasat taǵzymy Jarasqanǵa týa bitken tabıǵı qasıet der edik.

3.

Endi osyndaı óristi jyrlarymen oqyrmannyń súıikti aqyny bolyp júrgen kezinde Jarasqannyń meniń qoljazbama pikir (resenzııa) jazǵan jaıyna keleıin. Sol 1977 jyly «Jalyn» baspasynyń jos­paryna «Joldas, komsomol!» atty ocherkter jınaǵym kirgen edi. Sonyń qoljazbasy birneshe adamǵa resenzııaǵa usynylypty. Biri – Jarasqan eken.

Jarasqannyń pikiri (keıin bildim, árıne) mynadaı bolypty (qysqasha úzigi):

«...Jaqaý Dáýrenbekov respýb­lıkamyzǵa «Lenınshil jas» gazeti arqyly jaqsy tanylyp qalǵan jas jýr­nalısterimizdiń, talantty jýr­nalısterimizdiń biri. Onyń komsomol ómirinen jazylǵan problemalyq maqa­lalary, ocherkteri, pýblısıstıkalyq tolǵaý­lary kópshilik qaýym kóńilinen shyǵyp keledi.

Á degennnen-aq pýblısıstıkalyq asqaq pafospen ádemi bastalypty. Anyq­taǵanymyz: kitap – respýblıka komsomolynyń erlik dańqy mýzeıindegi muralar haqynda eken. Qýanyp qaldyq. Jaqsy tabylǵan taqyryp, kóp nárseni, kóp nárse bolǵanda, komsomol tarıhyn, onyń erlik jolyn baıandaýǵa sátimen tabylǵan kilt.

Endi biz qoljazbany oqýdy doǵara turyp, mýzeıdegi qandaı muralarǵa, qaı kezeńniń muralaryna nendeı sebeppen, nendeı júıemen toqtaldy eken degen oımen ocherkter taqyrybyna nazar aýdaryp shyǵýdy jón kórdik.

Birinshi ocherk – «Komsomol bıleti – №28». Túsine qoıdyq. Alǵashqy kom­somoldar týraly, respýblıka komsomo­lynyń alǵashqy qarlyǵashtary týraly áńgimeni 1918 jyldan komsomol múshesi Hamıd Chýrınniń ómirine súıene otyryp, ári naqtyly ári kórkem túrde baıandamaq bolǵan. Nege bulaı deı almaısyń. Durys, oryndy.

Ekinshi ocherk – «Braýnıng». Taqyryp­tyń ózinen-aq 20-shy jyl­dardyń lebi, 20-shy jyldar­dyń ısi keledi. Bandylar men kontrre­volıýsııaǵa qarsy kúres jyldaryndaǵy komsomoldar erligin avtor sol bir surapyl kezeńniń komsomoles, qazir atalmysh mýzeıdiń dırektory Pavel Mıhaılovıch Zelensov ǵumyrnamasyn arqaý etý arqyly aıtyp berýdi alǵa qoıǵan. Bul rette de qate­lespegen. Komsomol tarıhyn tanytýǵa qajetti murany tańdaı bilgen.

Úshinshi ocherk – «Vojatyı». Túrk­stan komsomolynyń tuńǵysh pıoner voja­tyı­larynyń biri, 1927 jyly qazaq pıo­nerlerin Artekke alyp barýshy Sady Hadyrbaev týraly. Buǵan da daý­la­sa almaısyń. Jazylýǵa, aıtylýǵa kerek jaıt.

Tórtinshi, besinshi, altynshy ocherk­ter de osyndaı retpen, ıaǵnı baıtaq elimiz basynan keshken tarıhı kezeńder tusyndaǵy respýblıka komsomoly atqar­ǵan erlik isterdi júıeli túrde sher­tedi. Qaı-qaısysy da jalpylama baıan­­daý, jalań sózben emes, naqtyly adamdar, naqtyly oqıǵalar negizinde nanymdy sıpattalǵan.

Biz áýeli kitaptyń jalpy quryly­mymen ústirt tanysyp shyqqanda osyndaı jaqsylyq nyshandaryn, jaǵymdy jaqtaryn birden baıqadyq. Bul – pikir avtorynyń emes, kitap avtorynyń, kitaptyń artyqshylyǵy bolsa kerek.

Al endi qolǵa qalam alyp degendeı, shuqshııa oqı kele ańǵarǵan aqaý, kórgen kemshilikterimizge keleıik.

Jalpy Jaqaý Dáýrenbekov qalamy tóselip qalǵan, sóz qasıetin, til qadirin biletin jýrnalıst. Sonda da bolsa ara-gidik jiberip alatyn aqaýlary joq emes. Solardyń birazyn keltirsek avtor men redaktor nusqalǵan baǵytta jumys isteı túsedi ǵoı deımiz. Mysalǵa, Jaqaý «bizdiń beıqut ómir», «beıqut dúnıe» degen sózdi jıi qoldanady jáne de jaqsy maǵynaly sóz dep uǵatyn tárizdi. Bul – qyrǵyz tilinde «tynysh», «mamyrajaı» degen sóz. Al qazaq tilinde «beı» keri maǵyna beretini belgili. Mazasyzdy – beımaza, mezgilsizdi – beımezgil dep aýystyratynyn bilemiz. Demek, beıqut – qutsyz degen uǵymda qoldanylady. Taǵy bir baıqaǵanymyz: «lep lekıdi» sekildi tirkes qaıtalanyp otyrady. Bizdińshe, «lep lekimeıdi», lep soǵady, lep esedi. 92-shi bette: «Balalar qýanyp aıran-asyr» degen sóılem bar. Bul da durys emes. Qýanǵan adam «aıran-asyr» emes, tańdanǵan adam «aıran-asyr» qalady. 57 bette: «Al atamannyń aıtqanyna keler bolsaq, álgisiniń bári «bos shatpaq» degen sóılem bar. Aıtylǵan sózdi «bos shatpaq» emes, «bos bylshyl» deıdi, «bos shatpaq» jazylǵan sózdi sıpattasa – jón.

Joǵaryda aıtylǵan yńǵaıdaǵy azda­ǵan olqylyqtardan aryltsa, «Jol­das, komsomol» respýblıka komso­moly­nyń er­lik jolyn baıandaıtyn jaq­sy ki­tap­tyń biri bolǵaly turǵanyna kúmá­nimiz joq.

Mundaı tanymdyq ta, tárbıelik te, tarıhı da máni bar kitapty shyǵarýdan bas­pa da, basqa da utylmaıdy dep oılaımyz.

11.07.1977 jyl».

Osy pikirinde Jarasqannyń tazaly­ǵy men týralyǵy kórinip tur.

Bul pikir men úshin áli kúnge deıin ystyq ári qymbat. Ondaǵy qoltańbasy Jarasqannyń oıtańbasy, izgi nıet – ıgi tilegindeı bop kórinedi.

О́zim solaı qabyldadym.

4.

Bir oıym aıtady: aqynnyń tólquja­tyndaı bop ketetin tóltulpar týyndysy bolady.

Jarasqannyń aty atalǵanda «Aq bulaqtarynyń» til ushyna orala kete­tini – sonyń aıǵaǵy. Bul – Jarasqan jyrbulaǵyna degen oqyrmannyń ińkár yqylasy, baǵa beıili.

Buǵan senimim kámil.

5.

Taǵy da kúz kelipti.

Japyraqtar jaýyp tur...

Jap-jasyl japyraqtar sarala túske boıanyp kóz tartady.

Eske túsedi: kezinde Jarasqannyń jyr­­lary da jap-jasyl edi-aý. Endi ol da kóńilimizde saǵynyshtyń sarala japy­­raqtaryna aınalyp, syr shertip jatqandaı...

Jaqaý DÁÝRENBEKOV,

jazýshy,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty

21-25 qazan 2017 jyl